Taha Toros Arşivi, Dosya No: 95-Reşat Nuri Günteki

Banarlı, Nihad Sami

Istanbul Sehir University Repository

Türk edebiyatı yıldızlarından: Reşat Nuri Güntekin 
TÜRK EDEBİYATININ 7 YILDIZI : 5.
Yazan: Nihad Sami Banarlı
ROMAN ve tiyatro mimari­
sinde yerli ve millî değerlerimize: 
yerli ve millî maceralarımıza ge­
niş ölçüde hayat vermesi bakı­
mından Reşat Nuri, millî Türk 
romanının kurucularından biridir.
Sanat alanında ulaştığı üstün­
lük dolayısile onun eserlerinde 
vehmedilen yabancı tesirler, sade­
ce "Garp tipi roman,, ın yapısına 
aittir. Bu eserlerde kuvvetle ya­
şatılan insan ve cemiyet tipleri 
ise, ekseriya hakikî; bazan sanat­
kâr görüşile bütünlenmiş, yerli 
tiplerdir.
Batı edebiyatından edinilmiş 
ileri bir roman ve tiyatro tekniği 
ile yurdumuzun çeşitli hayat sah­
nelerini; acı ve tatlı en sempatik 
maceralarımızı onun kadar tenev- 
vü ve başarı ile yaşatmaya mu­
vaffak olan bir başka sanatkârı­
mız yok gibidir: Asker, öğret­
men, memur, işçi; köylü ve ’ şe­
hirli, kadın vç erkek çoluk çocuk, 
mazbut ve serseri, eski ve yeni 
hemen bütün Türkler ve Türkiye­
liler, onun romanlarında yer al­
mış; bizi kendi maceralarile ilgi­
lendirip, kendi dış ve iç hayatla- 
rile birlikte yaşatmışlardır.
Bu çeşitli “memleket çocuk­
ları,, genç kızlık ve delikanlılık 
çağlarından ak saçlı ve ak sakallı 
ihtiyarlık yıllarına kadar onun 
keskin bakışlarına hedef olmuş; 
onun ince ve çok hisli ruhunda 
türlü akisler uyandırmış ve bir 
defa da onun eserlerinde yaşaya­
rak, yazan ve okuyanla birlikte 
duymuş, düşünmüş, sevinmiş ve 
ağlamışlardır.
Reşat Nurinin eserlerinde göze 
çarpan, en belirli sanat unsuru 
her şeyden önce, kuvvetli bir 
“duygu,, dur. Sanatkârın hissi 
hayatı, fikrî hayatından çok ön­
ce, hiçten üzüntülere göz yaşı 
dökmek suretile başlamıştı. Ço­
cukken kendisine masal söyliyen 
lalasından, bugün yalnız üç mıs­
raı bilinen incecik bir “geyik ma­
salı,, dinlerdi:
Üç kardeştik, çıktık geyik avına, 
Geyik çekti bizi kendi vavma.. 
Üçüncüniin göğsü mavi düğme­
liydi..
Ve, güzel kitaplarım ekseriya 
ıslak gözlerle okuyacak olanların 
karşısına çıkmaya hazırlanan bu 
hassas çocuk; bilinmez nasıl bir 
sebeple; bu masalın her tekrarla- 
nışında göğsü mavi düğmeli olan 
bu “üçüncü,, ye ağlardı.
Bu içli çocuk hassasiyetinin 
bir hayat süresince devamı do'.a- 
yısiledir ki bugün Reşat Nurinin 
hemen her eserinde, çocukluk ça­
ğında dökülen bu duygulu yaşla­
rın zengin hatıraları ve ışıklı 
parlayışları vardır: Dere boyun­
da suya uzanmış bir ağaç dalın­
daki yuvasından akıntıya yuvar­
lanan bir kuş yavrusunun hali 
elbette acıklıdır. İçli bir çocuk 
veya duygulu bir genç kız bu ma­
ceraya ağlamak zorundadır. Fa­
kat böyle bir hâdise Reşat Nuri­
nin romanında kadın - erkek, yaşlı,
taze her okuyanın gözlerini ya­
şartacak bir yerde hikâye edile­
rek okuyucuları çocukluğun o 
safvet dolu ürperişlerile doldurur.
Şark gecelerinin hüzünlü boş­
luğunda bir gurbet sayhası olan 
tiren sesi gibi, çeçen arabalarının 
çıngıraklarından da yanık bir 
feryat duymak mümkündür. Böy­
le bir feryat, “Çalıkuşu,, sayfala­
rında size göz yaşından örülmüş 
denilecek kadar şiirli cümlelerle 
tanıtılır:
“Saatler geçtikçe yollara daha 
mahzun bir ıssızlık çöküyordu. 
Bu çeçen arabalarının ince, yanılt 
sesli çıngırakları var... tcad eden­
ler bunu iyi düşünmüşler.. Ya­
maçlarda uyandırdıkları uzak, 
sönük akisler, kırların yalnızlığı 
içinde insana mahzun bir teselli 
sesi gibi geliyor. Hele bir kaya­
lığın içinden geçerken öyle zan­
nettim ki uzaklarda, bu siyah 
taşların öte tarafında bir görün­
mez yol var, ince sesli bir kadın 
hıçkıra lııçkıra ağlayarak bu yolun 
içinde arkamızdan koşuyor.,,
Bunlar gibi; ister istemez 
yaşlı bir doktorla evlenmek zo­
runda kalan genç ve güzel “Fe­
ride,, nin yatak odasında gönlü­
nün unutulmaz aşkını yenmeğe 
çalışarak ve ürpererek beklediği 
ihtiyar, ona:
— Kız sen benim odamda ne 
arıyorsun!.
Diye haykırıp da bu evlenme­
nin onu cemiyetin zulmüne karşı 
korumaktan başka bir, maksadı 
olmadığım anlattığı zaman, Çalı- 
kuşunun:
— Baba., benim babam diye 
feryat ederek, doktorunun boynu­
na sarılışı “ göz yaşı döktürecek,, 
bir fazilet sahnesi ve eşine az 
rastlanır bir “ terdid sanatı,, ör­
neğidir.
“Dudaktan Kalbe,, de bestekâr 
Kenanan türlü iç buhranlarından 
sonra bir hayat mağlûbu olarak 
iltica ettiği annesinin mezarında:
— Benim şimdi bu mezarlık 
köşesindeki sakin ve vakur saa­
detine imrendiğim anneciğim!
Diye feryat edişi, kendi haya­
tımız gibi başlayıp biten bu hissi 
maceranın yine göz yaşartıcı bir 
neticesidir.
“Akşam Güneşi,, kahramanı­
nın en ince bir hatırayı yeniden 
yaşamak hevesile, renkli camlar 
arasında dansederken duran kalbi 
için yapılan mateme, gönüller ka­
dar gözler de iştirak eder.
“Kadın Düşmanı,, nm çirkin 
fakat hayat dolu “Homongo - 
los„ undaki o hisli “ iç„ i maske­
leyen çehrenin mâverâsmda sak­
lanan, doğuştan yaralı ve hassas 
erkek ruhu, insanı ağlatacak ka­
dar güzeldir.
Bütün bu duygu dalgaları, Re­
şat Nurinin romanlarında özel bir
marifet haline getirilmiş, ustalık­
lı bir “ tedaî san’atı,, halindedir: 
Roman kahramanile birlikte, ro­
manın bilmem hangi yerinde ya­
şadığımız hissî bir maceranın iz­
leri ayni eserin bir başka yerinde 
kendi hatıramız gibi canlanır; ve 
bizi, ömrümüzün, zehrinde bir baş­
ka lezzet bulunan hatıralarile 
duygulandırır. İçimizde ekseriya 
ağlamaklı olmamıza rağmen, ha­
yali cihan değen bir geçmiş za­
manın ürperişlerini buluruz.
Reşat Nurinin ilk romanların­
daki zengin romantizmi tanımış 
olanlar, onun roman tekniği ba­
kımından çok daha kuvvetli; ce­
miyet görüşü yönünden çok daha 
etraflı yfeni romanlarında aradık­
ları duygu âlemine dalamayışm 
uyandırdığı bir eksiklik buluyor­
lar. Bu hâdise bize Türk roma­
nında his unsuruna mutlaka bü­
yük bir pay ayırmanın lüzumuna 
dair ısrarla düşünmek imkânını 
veriyor.
Asırlarca Şarkın his ve hayal 
dolu masallarile beslenerek ede­
biyat alanında en çok, duygu 
terennümleri yaratmış olan bir 
milletin ruhî terbiyesi edebi - 
yat adına çıplak hakikatlerle kar­
şılaşmaya elverişli değildir. Mu­
harririn bütün romanlarında kuv­
vetle gösterildiği gibi bu millet, 
esasen hakikatlerin çıplak acılık­
larını ve gülünç taraflarım ken­
dilerine hiç bir şey öğretilmeden 
şifahî bir kültürle ve atalardan 
kalma bir “ irfan,, mirasile gezen 
zengin bir duygu ve düşünce âle­
minin sahibidir. Fakat yine bu 
millet hakikatlere his ve hayal 
kanallarından vararak her düşün­
ceye mutlaka duygu karıştıran 
bir iç terbiyesine ve bir “ iklim te­
sirine,, tâbidir. Şark dünyasının 
efsaneler yaratan güzellikleri 
karşısında duymak, düşünmekten 
daha caziptir. Türkiye toprakla­
rında bu tabiat ve bu iklim değiş­
medikçe, edebiyatı his ve hayal 
unsurlarından azade kılmaya im­
kân yoktur.
İlk çağların her yerde ayni ih­
tiyaçtan doğan destanlarını, Batı­
nın roman ve Doğunun masal ha­
line getirmesindeki tarihî ve coğ­
rafî sebep, ezelî bir madde ve ruh 
ayrılığından başka bir şey değil­
dir. Bizzat Reşat Nurinin “Yap­
rak Dökümü,, gibi en realist ro­
manlarında bile Şarkın bu ebedî 
romantizmi rüzgârlanmaktadır. 
Bununla beraber okuyan, bu eser­
lerdeki duygu âleminin derinlik­
lerine gömülmiyecek olursa mu­
harririn bizim iklimimize ait çok 
kuvvetli müşahedelerile karşıla­
şır; onlârda en realist bir sanat­
kârın görüş, düşünüş ve inceleyiş- 
lerini bulur. Bu eserler vasıtasiıe. 
Reşat Nuri zamanındaki Anado- 
lunun ve Anadoluluların ebedî bir 
hayata mazhar oldukları muhak­
kaktır. Tanzimattanberi sürüp 
gelen yenilikler karşısında, dünya
— Devamı 17 ııci sayfada —
15
Taha Toros Arşivi
* 0 0  1 6 4 0 3 6 1 0  1 0 *


Reşat Nuri

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository