Taha Toros Arşivi, Dosya No: 95-Reşat Nuri Günteki

Aytaç, Gürsel

Istanbul Sehir University Repository

“Reşat Nuri’nin Romancılığı” 
adlı incelemesiyle okurların 
karşısına gelen Fethi Naci, 
gelişmiş roman zevkini 
kitabının her satırında 
hissettiriyor okuruna . Ele 
aldığı romanların güzel 
ayrıntılarını yakalıyor, okuyu­
cuyu bu inceliklerle daha 
yakından ilgilenmeye 
çağırıyor.
PROF. DR. GÜRSEL AYTAÇ
E debiyat dünyamızda kırk yılı aşkın bir süredir eleştirmenliğini sürdü­ren Fethi Naci’nin etkinliğini, ba­
şarısını irdelemek, değerlendirmek işine 
ciddiyetle eğilmenin zamanı geldi: sanı­
rım. Yeni kitabı “Reşat Nuri’nin Roman­
cılığı”, onun eeştirmenliğinin niteliği ko­
nusunda genel çizgileriyle de olsa bir 
yargıya varmamıza yeterli imkânı sunu­
yor. Ru kitabın Fethi Naci’nin önceki 
eleştiri kitaplarından farkı, Marksist eleş­
tiriden belirgin ölçüde uzaklaşmış olma­
sı, önceki kitaplarıyla ortak yanı ise üslu­
bu. Fethi Naci, kanımca günümüz Türk 
edebiyatında artistik eleştirinin temsilci­
si. Akademik eleştirinin karşı kutbu ola­
rak ele alabileceğimiz bu eleştiri türünde 
“edebilik ağır basıyor, geniş kitlelere hi- 
tabedebilme, sürükleyicilik özellikleri ek­
leniyor.
Eleştirel gerçekçilik
“Reşat Nuri’nin Romancılığı”, Fethi 
Naci’nin Reşat Nuri Güntekin’i Türk ro­
manında eleştirel gerçekçiliğin öncüsü 
olarak gördüğünü anlatan, önsöz yerine 
yazdığı, aslında kitabın sonunda yer alsa, 
tek tek romanların incelenmesinden çı­
kan sonuç yargı niteliği taşıdığı için ben­
ce daha uygun düşecek bir bölümle baş­
lıyor. “Harabelerin Çiçeği”nden başlaya­
rak Reşat Nuri’nin on dokuz romanını ve 
yazmayı tasarladığı “Gecenin Ötesi”ni 
tarih sırasına göre ayrı bölümler halinde 
ele alıyor. Yazarın “Anadolu Notları”nı, 
Varlık Dergisi’nde “Edebiyatçılarımız 
/açımlanmış açıklamaları- 
eler olarak zaman za- 
en Reşat Nuri üzerine
Konuşuyor”da 
m destekleyici belg ; 
man değerlendirirk K  
yapılmış araştırmalarla da hesaplaşıyor. 
Fethi Naci’nin eleştirisinin bilimselliği, 
yargılarını belgelere dayandırıyor olması. 
Anlatım biçimi, anlatım tutumu gibi ede­
biyat bilimi ölçütlerini incelediği roman­
larda sorgulaması, onun bu yeni kitabın­
da kendi eleştiri tekniğine kattığı yenilik. 
Reşat Nuri’nin romanlarında çoğunlukla 
eleştirel anlatım konumunun egemen ol­
duğunu saptayıp örnekleriyle okuyucuya 
sunması, Reşat Nuri ile ilgili araştırmala­
ra küçümsenmeyecek bir boyut getiriyor. 
Fethi Naci’nin, mevcut araştırmalarla he­
saplaşması, bu konuda önemli yorumla­
ma yanlışlarına parmak basmak şeklinde­
dir (Bk. s. 222). Reşat Nuri’nin hicve va­
ran eleştiriyi algılamak, FcthiNaci’nin 
onu doğru yorumlamada önemli bir ba­
şarısı. Ama “Harabelerin Çiçeği” nde ya­
zarın romancılık özelliklerinin tohumla­
rını görürken eleştirel tutumun çekirdeği 
olarak algıladığı “Paşa baba ile Fiilini 
Bey’in tartışmaları” (s. 27), roman doku­
sunda “tartışma”ya yer veren yazarın en 
azından o metinde eleştirel değil, yansız 
anlatım tutumunu gösterir.
Fethi Naci’nin eleştiri kitaplarını aka­
demik eleştiriden ayıran özellik, bu ki­
tapların ecfebîliği, yazarın kendini her an 
hissettirmesinde, eleştirdiği eserin ve ya­
zarın yanı sıra kenefini, kendi anılarını, 
kendi dönemini ya da çevresini sık sık
devreye sokmasında, karşılaştırmalar ya 
pıp bulgularım saptamalarını destekle 
mede nesnel belgelerin yanında bunlar
dan da yararlanmasında belirginleşiyor. 
Fethi Naci’yi salt izlenimci eleştirmenlik­
ten ayıran noktalar var; keza denemeci, 
eleştirdiği kitabı, yazarı, kendi “ben”ini, 
kendi düşüncesini anlatmak için vesile 
sayar. Fethi Naci’de durum farklı. O
Fethi Naci’den bir monografi
l
lık ve sürükleyicilik katıyor. Edebiyat in­
celemelerinin, edebiyat eleştirisinin oku- 
ucu kitlesi aslında çok sınırlıdır ve ede- 
iyat bilimcileri ile olsa olsa yazarlardan 
ibarettir. Oysa edebiyat meraklılarım da 
kazanmak, ancak Fethi Naci tarzı yaz­
makla mümkün. Eleştiri, aslında yazarla­
ra olduğu kadar, hatta daha çok, okur 
kitlesine, edebiyat meraklılarına seslene­
bilmek. Reşat Nuri’yi tekrar okumak, ba­
zı eserlerini özellikle ele almak hevesini 
uyandırab.iliyor Fethi Naci. Bu ise eleşti­
rinin edebî tadıyla sağlanabilir ancak. Bir 
edebiyat eserinde yazarın anlatım tutu­
munu araştırdığımız gibi Fethi Naci’nin 
de anlatım tutumunu irdeleyebiliriz. 
Eleştirmen, adı üstünde, eleştirici tutum­
da olmalıdır dersek, gerçeği tam söyle­
memiş oluruz. Eleştirmen {akademik 
eleştiriyi kastediyorum) elden geldiğince 
“yansız” (mesafeli-soğuk) olmak, kendini 
eleştiriye karıştırmamak durumundadır. 
Oysa Fethi Naci, eleştirel anlatım tutu­
muyla söz konusu eserleri inceliyor, (ger­
çi yerinde belgelerle) çürütürken eleşti­
relin ötesinde hicve varan bir tutum ser­
giliyor. Meselâ “Kavak Yelleri” başlıklı 
alt bölümde bir yanlış yorumlamaya tep­
kisi:
“Fethi Naci ne mi der bu yoruma? Fe- 
supanallah! Müftü’deki ‘değişiklikler’, 
‘devrimlerin etkisine’ değil, can korkusu 
olarak somutlaşan dinsel baskıya bir ör­
nektir.” (s. 222)
Güncelliğini koruyan çürümüşlük
Eleştiriyi inceleyen yazardan, onun 
eserlerinden dışarıya taşıma tarzında be­
lirginleşen genel bir eleştirel anlatım tu­
tumuna örnek olarak “Gizli El” incele­
mesinin IV. bölümünden birkaç satır:
“Reşat Nuri, romanına ekfediği bö­
lümde, Sansür Şemsi Efendi’nin yasakla­
dığı gerçekleri yazmış ama bu yazdıkları­
nın ‘edebiyat’la ilintisi söylenemez, bir 
röportaj gibi yazmış o dönemin çürü­
müşlüğünü. ‘Bir o dönemin mi?’ diye so­
rulabilir haklı olarak: çünkü 75 yıl sonra 
bu çürümüşlük güncelliğini koruyor. 
(Ama herkesi ilgilendiren bu ‘çürümüş­
lük’, nedense, romancılarımızı ilgilendir-
Reşat Nuri'nin
eleştirmek için yazıyor, ama bu arada yeri 
geldikçe kendini, anılarını, çağını, çevre­
sini söz konusu ediyor. Bir iki örnek: 
“Bir Kadın Diişmanı”nı incelerken ro­
mandaki kıyı kasabasının canlı ve başarılı 
bir tasvirinden söz ettikten sonra iskele­
sine haftada iki defa vapur uğrayan bu 
kasabayla ilgili yaptığı alıntı, “zaten kasa­
bamızın bütün eğlencesi bundan ibaret­
ti”, ona hemen kendi anılarını çağrıştırı­
yor ve. Fethi Naci tırnak içinde şunları 
yazıyor:
“(İlk gençlik yıllarımın Giresun’una 
ise ne kadar benziyor!)” (s. 120)
“Kavak Yelleri”ndeki Anadolu kasaba­
sı tasvirinin de gerçeği yansıttığını doğ- 
rularcasına eski Giresun anılarını, devre­
ye sokuyor: “Küçük Anadolu kentlerin­
de, ilçelerde bazı eczaneler bir ‘kültür 
evi’ gibidir; politika bu eczanelerde tartı­
şılır, kentin ya da ilçenin sorunları bu ec­
zanelerde ortaya atılır, ilk çözüm yolları 
bu eczanelerde düşünülür. (1930’larda, 
1940’larda Giresun’da böyleydi. Bugün 
nasıl, bilmiyorum.)” (s. 216)
Günün gerçekleriyle bağlantı
İncelediği romanların çağrışımlarıyla 
anılarına dönüşün en kapsamlı örneğini 
“Son Sığınak” bölümünde görüyoruz:
“Reşat Nuri, ya da Süleyman, Azerî 
Bey için şimdi Sivas’tan Erzurum’a gel­
mekte olan demiryolunda müteahhitlik 
yapıyormuş’, diyor [...]. [1940 yılında, 
parasız yatılı olarak, Erzurum Lisesi’nde 
okumaya başladığım zaman Erzurumlu 
sınıf arkadaşlarımız trenin Erzurum’a 
vardığı gün yapılan törende Belediye 
Başkanı’nın verdiği söylevi taklit ederler­
di, katıla katıla gülerdik: ‘Ya dîdiiz Erzu­
rum’a tren gelmez! An bak aha, nasıl gel­
di! Bak, bak, bacası nasıl t ü t i i r . ( s .
275)
Fethi N aci’nin 
eleştirisini akade­
mik incelemeden 
ayırıp ona artistik 
diyebileceğim ede­
bî boyut getiren 
pasajlar, yalnız bu 
tür çağrışımlarla 
bitmiyor, eleştiri 
ve incelemelerin­
den günümüze at­
lıyor ve bu, çoğu kez içerik - konu - dü­
şünce bağlamında günün gerçekleriyle 
bağıntı kurmak şeklinde oluyor. Meselâ 
“Gökyüzü” romanın başkişisini “Os- 
manlı münevverinin yetkin bir örneği” 
olarak görüp Tmun aktarma bilgilerle 
memleketi düze çıkaracağına inancını 
Reşat Nuri’nin eleştirel tutumla nasıl an­
lattığını belgelerken, Fethi Naci birden 
günümüz aydınına eleştirilerini yönelti­
yor ve eserden çıkamadıklarıyla bugünü 
aynı potada eritir oluyor:
“Bugün, aydınlarımızın büyük çoğun­
luğunun durumu çok mu farklı? 
Marx’tân, Engels’tcn, Leııin’den ezbere 
parçalar okuyabilen aydınlarımızdan kaçı 
Türkiye’nin ekonomik-toplumsal tarihini 
biliyor? Kaç aydınımız günümüzün eko­
nomik-toplumsal yapısını biliyor? [...] 
Osmanlı münevveri gibi Türk aydını da 
ülke sorunları için çeviri çözüm yolları 
önermedi mi? Bugün liberalizmi övenle­
rin Osmanlı münevverinden ne farkı 
var!” (s. 169)
Fethi Naci’nin 287 sayfalık “Reşat Nu­
ri’nin Romancılığı”, incelemesinde ken­
dini salt romanlarla sınırlamayıp örnekle­
rini verdiğim sıçramalarla bugüne ve ha­
yata açılması, onun eleştiri tarzına canlı­
miyor!)” (s. 39)
Üslûba gelince: “Reşat Nuri’nin Ro­
mancılığı” okuyucuda bir inceleme-eleş- 
tiri kitabından çok, bir sohbet yazısı 
okuyor izlenimini bırakıyor. Nedeni Fet­
hi Naci’nin konuşma diliyle yazması, 
içinden geldiği gibi ve canlı bir üslhup 
sergileyişi. Meselâ Reşat Nuri'nin melod­
ram öğelerine sıkça yer verişini, “Çalıku­
şu ”nda bunun aldığı arabesk boyutlara, 
romanın son satırlarını örnek gösterirken 
şöyle diyor:
“Kamran’la Feride evleniyorlar. Roma­
nın son cümlesi: ‘Yanlarındaki ağacın da­
lında bir çalıkuşu ötüyordu.’ (Tanrım! 
EN.)” (s. 71)
Ya da yine Reşat Nuri’nin melodram 
merakını, akılda kalacak şöyle bir ben­
zetmeyle dile getiriyor: “Reşat Nuri, say- 
falar arasına bol miktarda göz yaşartıcı 
bombacıklar doldurmuştur, bunun için 
Çalıkuşu’nu gözyaşı dökmeden okumak 
hemen hemen olanaksızdır.” (s. 75)
Fethi Naci’nin gelişmiş bir roman zev­
ki var. Ele aldığı romanların güzel ayrın­
tılarını yakalayabiliyor, okuyucuyu bu in­
celiklerle daha yakından ilgilenmeye ça­
ğırıyor. Birkaç kez yinelediği iyi roman 
ölçütü, “söylenmeyenin söylenenden çık­
tığı dil”i algılamak için de bu türlü du­
yarlı bir zevk geliştirmiş olmak gerekli. 
Romanlarda ve. ikincil yazında hiçbir 
“maddî hata” gözünden kaçmıyor Fethi 
Naci’nin, Tarihlerde, isimlerde savruklu­
ğa tahammülü yok. “Reşat Nuri’nin Ro­
mancılığı”, onun yazarlığın ustalığıyla 
eleştirmenliğin deneyim ve sezgisini ba­
şarıyla birleştirdiğini kanıtlıyor. ■
Reşat Nuri’nin Romancılığı /  Fethi 
Naci /  O^lak Yayıncılık /  287 s.
C U M H U R İ Y E T  K İ T A P  Ş A Y İ  3 0 6 S A Y F A  9
Taha Toros Arşivi


Reşat Nuri'nin romancılığı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository