Taha Toros Arşivi, Dosya No: 87-Refik Halit Kara

Oktay, Ahmet

Istanbul Sehir University Repository

a  r*x
. '  • ............1  ^İİMSl''''!X  M  r  I Mllllllllllllllllliiililillliiilliliililiiill
“Gazal-i hürriyet”
Ahmet OKTAY
-------EFİKHalid Karay, anılarının ikinci cildi olan Bir
Ömür Boyunca’da “Hürriyet kahfamanı" Niyazi
_____ Bey ve arkadaşlarıyla dağ bayır dolaşan ve Ab-
dülhamit rejiminin devrilmesiyle de İstanbul'a getirile­
rek “bir kuruş mukabilinde halka seyrettilen Gazal-I 
Hürrlyet’l”(s.32) gördüğünde 19yaşındaolduğunu be­
lirtiyor. O iğneli blçemiyle “bu ismi, İttihat Terakki Ko- 
mltesi'nin ensesine arkadan kurşun yerleştirerek öl­
dürttüğü muharrir arkadaşım Ahmet Samim koymuş­
tu. Kendisi 'Servet-I Fünun’ üslubuyla yazdığından 
‘Hürriyet Geyiği’ diyememişti” diye yazan Karay, bir 
bodrumakapatılan zavallı hayvanın “karave iri çok gü­
zel, mahzun gözlerinin içini sızlattığım" (s.33) belirttik­
ten sonra, toplumsal gerçekliğe dönerek şöyle diyor: 
"Niyazi Bey’le Enver Bey- hürriyet remzi, mucizesi, pro- 
pagandavasıtasıolan geyikleri budurumdasızlanırken 
- İstanbul caddelerinden geçtikçe alkışlanıyorlar; civar 
tlyatrolardakantocu kızlar beyazlı kırmızılı kurdelalar- 
iasüslenip: Yaşasın Niyazi'yle Enverler/Yaşasın hami­
yetli askerler" diye ctyak cıyak bağırıyorlardı. ‘Gazal-I 
Hürriyet’ bu seslere kulaklarını dikmekten vazgeçmiş, 
bir deri bir kemik kalmış, son saatlerini yaşıyordu.”
Buradaki kara-alay,yaralayıcıdır.Ozgürlüklekendi- 
slne özgürlük getirilen arasındaki gerçek kavuşma, in­
sani iğin şuncayüzyılınarağmen hâlâ mümkün olmadı­
ğına göre, kusurun artık doğrudan doğ rüya kurtarıcılar­
da aranması gerekiyor galiba. Bir başka gereklilik de, 
hiç kuşkusuz halkın kurtarılacak olan konumundan çık­
mayı bir an önce başarması. Aksi halde, askerle blrle- 
şerek devrim yapmaya meraklı tepeden inmeci aydın­
ların çeşitli kılıklardadolaştığıTürklye'de, halk, "Niyazi 
BeyGeyiğl"giblblrderl bir kemik kalmaktadevam edip 
gidecek.
“Mazi -şahıs veya manzara olsun- usta bir makyaj­
la arkamızda bekler'(s. 112) diyen Refik Halid, anıların­
da geçmişin makyajını çıkarmaya, alttaki asıl yüze bi­
raz ışık tutmayaçal ışıyor. Türkiye'de siyasal anlamda­
ki seçkinclllğin ve otorlteryanlzmln Ittlhad ve Terakki 
Cemiyetl'nin Jön Türkçülüğünden tevarüs edildiğine 
şüphe yoktur. Bu eğilimlerin sol kanat aydınlarının bir 
bölümüne çekici gelmesinde kitlelerin aydınlanmam iş­
liğinin ve ürkekliğinin olduğu kadar çalışan sınıfların 
büyük kesiminin sağcı çağrılaradahaduyarlı bulundu­
ğu yolundaki gözlemin de payı olduğu söylenebilir. Gel- 
gelellm benim vurgulamak istediğim Refik Halld’ln 
antl-mllitarlzmi ve antl-otoriteryanlzml. Sadece Ittlhad 
Terakki iktidarının baskıcı uygulamalarınadeğll hertür- 
lü baskıya karşı çıkıyor Karay. Yeni Tanln gazetesinde 
yayınlandığı yıl 1964 bu anıların, amaklmse; belki de27 
Mayıs birdevrlm diye kabul edildiğinden; bu İki soruna 
değinmek gereğini duymuyor ve burnunun dibindeki 
olaylaraeleştlrel bir bakış yöneltmiyor. Oysa, ölüm ce­
zası konusunda şunları yazıyor Refik Halid: “(İdamla­
rın) sadece muhalif temizlemekte, İktidarı ele geçirmek­
te veya kaçırmaktan korkmada kullanılmasını kabul 
edemeyiz" (s.116).
1964 yılında, doğrudan İttihat Terakki İktidarı göz 
önünde bulundurularak yazılan şu satırlar da henüz 
nesnel karşılığını bulamadığından fazlayankı uyandır- 
mayablllrdi ama, şimdi İnsanı tâyüreğinden yaralıyor: 
“KaçvatansevergenceneçIlelerçektirdiler.Zindanlara 
soktular, mahkemelerkarşısınaçıkarıp idam kararı ve- 
receğlzdlye korkuttular; sonrakaleböhtcezasınaçarp- 
tırarak diyar diyar ortaçağ kalelerinde süründürdüler. 
Gıyabi İdam hükümleri alan hürriyet aşıkları dakaçabll- 
diklerlnden Birinci Dünya Harbi dersini, yadellerde ıs­
tırap ve para kaygusu çekerek geçirdiler." Karay, anı­
larında Enver Paşa'nın yerinde Mustafa Kemal bulun- 
saydıneolurdu sorusunu dagetirlvaryeotakdlrde"fe- 
laketlerin önlenmiş olacağına" İnandığını belirtiyor 
(s.255). Burada belki de yanıtsızlı$(mahkûm olduğu 
söylenebilecek bir soru kendiliğinden beliriyor: 27 Ma­
yıs müdahale olmasaydı ve DP baslüŞjj karşısındahalk 
muhalefeti doğal gelişimi içinde tırmansaydı demok­
rasi aşağıdan geleblllrve kurtarıcı telşer imgesinin yer­
leşmesi önlenebilir miydi?
"Dokuz köyden kovulduğu haldi'dalma “üç buçuk 
ayağ ı üzeri ne düşmeyi başard ığ ım" (s.297) yazmaktan 
çekinmeyen ve bundan mutluluk duyduğunu dakendl- 
slne en ufak bir kahramanlık payı çıkarmadan İfade 
eden Refik Halid, Meşrutiyet ve Cumhuriyet dönemle­
rinde biryertutamamasının nedenini açıklarken şöyle 
dlyor:"Benlmonlardanneekslğlmvardı? Vardı: Hükü­
metleri tutamamaalerjlsi. Ben Atatürk’ü tuttum da, yi­
ne hükümetlerini ve arkadan gelenlerini tam randıman- 
lablr türlü tutamadım. Demek böyle blralerjl devar. Tıp 
edebiyatına girmesi lazım. Belki de ‘psikoz’ kısmına..
Taha Toros Arşivi


Gazal-i hürriyet

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository