Taha Toros Arşivi, Dosya No: 154-İsmail Habib Sevü

Sevük, İsmail Habib

Istanbul Sehir University Repository

/ /í /
=— 5— •—  ..................... ’ ........................~ ......................
500 üncü fel^ h yılının tek mesud eseri
Klâsikliği asrileştiren
y e p y e n i  â b id e
Yazan: İsmail
îstanbulumuzun beş yüzüncü fe­
tih yılını kutlamak fikri ortaya 
atıldığı zaman ne kadar sevinmiş­
tik. Güzelliğinin sonsuzluğu kadar 
bakımsızlığı da sonsuz olan İstan- 
bulun, hiç olmazsa bu vesile ile, 
bir kaç semti mamurlaşacaktı. Fa­
kat ne yazık ki bu büyük emel 
için yedi sekiz yıldır lâftan başka 
bir şey yapamadık. Bereket versin 
Şişlinin aydın kafalı, temiz yürekli, 
halli vakitli bazı şahsiyetleri bu beş 
yüzüncü yıl şerefine kendi semtle­
rinde bir cami yaptırmayı düşün­
düler. Derhal tatbikata geçilip altı 
yıl önce, 1945 te «Şişlide Cami Yap­
tırma ve Yaşatma Demeği» ismile 
bir teşekkül koruyorlar. Ahdettiler 
ki bu ,beş yüzüncü yılın şanına lâ­
yık bir eser olmalıdır.
Bu emeli tahakkuk ettirmek iki 
.esaslı şarta bağlı idi. Biri milyonu 
aşacak olan varidatı bulmak, ağız­
lan açılan keseler hamiyet yarışına 
girişti: Ata Köseoğlu yetmiş altı bin 
lira, Nimet Abla elli bin, Memduh 
Onger otuz bin, Şeyhülislâmzade 
Ahrned Muhtar Bey otuz dokuz bin, 
Hâmid Çağıl on dokuz bin, mahal­
lenin muhtan Şükrü Kolak on altı 
bin... Neye sayıp gitmeli ,demek 
şimdiye kadar bir milyon üç yüz 
bin lira topladı.
* * *
Cami bir sanat eseri olacağına 
göre ikinci şart da birincisi kadar 
mühimdi. İkinci şart, yani klâsik 
tarzda öyle bir camii yapacak mi­
marla öyle bir camiin içini bezeye­
cek çeşidli sanatkârlar. Para sadece 
kendi başına neyi halledebilir? Ne 
kadar bol para harcanmış yapılar 
var ki ancak zevksiz bir hantallık 
olabildiler. Camii yapan yüksek 
mimar Vasfi Eğeli yalnız kırk yıl­
dır kendini mesleğine vermiş bir 
ehliyet değil, yirmi yaşında mekte­
bi bitirirken son imtihan müsaba­
kasını bir cami projesile kazandığı 
için o ilk projesi manevî bir işaret 
bilerek kırk yıl sonraki bu son ese­
rine bir din vecdinin aşkile sarıldı. 
Aşk, yani ruhun zenbereğini kuran 
büyük tılsım.
* * *
Fakat camilerimiz yalnız tek bi­
rer bina değil onlar bir çok sanat­
ların birleştiği bir mecmuadır. Vas­
fi Eğeli en uygun projeyi yaptı, fa­
kat camiin yazılarını yazacak hat­
tatlar, nakışlarım yapacak nak­
kaşlar, mermerlerini işleyecek 
taşçılar, elvanlı pencereleri ya­
pacak camcılar, evet bütün bun­
lar nerede? Meğer, Allaha bin şü­
kür bunların hepsi de henüz var­
mış. Hem hepsinden güzeli bu sa­
natkârlar da, eseri yapan mimar 
gibi ,binayı bezemek için bütün bir 
din vecdinin aşkile en hayırlı bir 
* sevab işlediklerine inana inana ça­
lışmışlar. Başka türlü klâsik tarzın 
bütün meziyetlerini toplayan böyle 
bir eser yapılamazdı. Klâsik, yani 
bizim olan, en köklü, en asil olan 
tarz-.
* * *  '
Bizim bu yeni klâsiğin eski klâ­
sik camilerimizden dört çeşid ayrı­
lış mazhariyeti var. Biri Şişli ca­
mimin daha bitmeden ve daha ilk 
yıldan itibaren iş görmeğe başlayı­
şıdır. Tarihlerden biliyoruz ki bü­
tün büyük camilerimiz her şeyi ta­
mamlandıktan sonra halka açılırdı. 
Halbuki Şişli Demeğinin başkanla- 
rından dostum Suad Karaosman sa­
yesinde bu hayırlı eserle daha baş­
tan ilgilenerek ilk yıldan itibaren 
muhtelif ziyaretlerle muhtelif saf­
halarını gördüğüm için biliyorum, 
öyle bir semtte böyle bir esere ne 
kadar ihtiyaç varmış ki, camiin he­
nüz kubbesi çatılmadan ve mina­
resi kurulmadan, ramazanların yaz 
aylarına rastlaması sebebile, bir kaç 
yıl orada, dış avluya kadar taşacak 
kalabalık cemaatlerle teravi na­
mazları kılınıp durdu.
v  »k
ikinci ayrılış mazhariyeti şundan 
geliyor: Bütün eski camilerin vak­
fiyeleri yapılışlarından evvel temin 
edilirdi. Cami ve müştemilâtının 
inşaları bittikten sonra işleyebilme­
leri pek çok insan istihdamına bağlı 
olduğu için vakfiyelerle işte bu im­
kân sağlanır. Bu vakfiyeler olmasa 
yapılan camiler cansız cesed halin­
de kalırlardı. Bizim Şişli camiinin, 
toplanan paralarla ancak kendisi 
yapılabildi. Vakfiyesi ise, trenin 
hareketinden sonra gelen islim mi­
sali, ancak şimdi şimdi meydana 
gelmektedir. Eser bütün güzelliği 
ve mehabet'le kesitli gösterince 
varlıklı bir kadın bir apartıman vak 
fetmisfi, arkadan mütevazı bir din­
dar bir dükkân vakfeder. Bir iki 
gün önce camii son defa tetkik için 
gittiğim zaman mimar V’ sfi Eğeli: 
«Ayağınız uğurlu imiş, dedi, biraz 
önce Fatihte oturan Hacı Dursun- 
r&Hı Ali isminde bir dirdas’m'z ge­
lin camiimize bir apartıman vak­
fetti.» Evet, belli, sonradan gelen 
islim gittikçe kuvvetlenip kabara­
caktır.
* * *
Üçüncü ayrılış mazhariyeti, zama­
nımızın icablarına uyulmak suretile 
gösterilen yenilikler: Daha camie
girmeden avlunun doğu tarafındaki 
sivil binanın tek katlı kısmındaki 
odalara bakalım. En başta kapalı 
abdest alma yeri. Zemin mermer, üç 
cepheye sıralanan muslukların cep­
heleri mermer, suyun aktığı oluk­
lar mermer ve bütün muslukların 
karşısında, arkalıklı, yanlıklı, basık 
ve gayet rahat yirmi tane demir 
sandalyeler. Malûm ya, bizim bü­
tün camilerimizde şadırvanlar açık­
tadır. Hele yağmurun altında, ayak­
ta abdest almak ne' kadar sıkıntılı 
olur. Bu abdest alma yerinin beri 
böğründe erkekli kadınlı abdestha- 
neler var. Bundaki yenilik de eski 
camilerimizin hiç birinde kadınlar 
için böyle bir şeyin düşünülmem ? 
olmasıdır.
imam -ve müezzin odasından son-
Habib Seviik
ra, gene erkek ve kadınlar için 
sağlı sollu iki gasilhane, ölüler 
orada yıkanacak. Buradaki asıl ye­
nilik bu iki gasilhane ortasında 
soğukhava tertibatlı bir ölü kavnnın 
bulunuşudur. Bazı ölüleri başka 
diyara nakil vesaire gibi zaruret­
lerle muhafaza zarureti olur. Bu 
kavda ölüyü aylarca bekletmek 
mümkün. Avlunun cenub kısmın­
daki cenazı namazı sofası da ayrı 
bir yenilik gösteriyor. Zeminden 
bir karış yüksek yapılan bu epeyce 
geniş sofa uzaktan mozayik hissi 
veren altı köşeli*alaturka karolarla 
döşenmiş. «Musalla taşı» yerine iki 
tane musalla tahtası var. Bunlar 
cenaze gelince kıymetli halılarla 
örtülüyor. Belli, buraya gelecek ce­
naze bir hürmet dekoru içindedir; 
hepimizin son yerimiz. Musallaya 
saygı ,dirilerin kendi akıbetlerine 
saygı göstermesidir elbet.
-T- —î- -1-
Camiin içinde de insanı sürpriz­
den sürprize uğratan yenilikler var. 
Mihrabın sağlı sollu üst zaviye 
boşluklarını doldurmak için kulla­
nılan istilâktitler burada mermer­
den yapılmış. Hiç bir camiimizde 
böyle mermer istilâktit yoktur. Mih 
rabın üstünde yazılan âyet ise, yal­
nız bir yenilik değil, âdeta bir ke­
şif gibi. Malûm ya bütün camileri­
mizde bu mihrab kitabesi muayyen 
dir, içinde mihrab kelimesi bulu­
nan meşhur âyet. Halbuki mihrab 
kıbleyi gösteren bir vasıta olup 
asıl gaye kıble olduğundan buraya 
«Saf sûresi» nin artık kıblenin Ku- 
düsten Mekkedeki Kâbeye çevrildi­
ğini bildiren âyet yazılmış bulunu­
yor. Bu âyet Peygamberimize na­
maz kılarken nazil olmuştu.
Allah- Muhammed ve Hulefâ-yi 
Râşidîn isimlerine aid levhaların 
tertibinde de haklı bir yenilik dik­
katime çarptı. Mihrabın üstünde ve 
en orta yerde «Allah», bütün var­
lıklarımızı ona borçluyuz. Onun sağ 
ve solunda Peygamberimizin «Mu­
hammed» ve «Mustafa» diye iki 
ismi, dinimiz onun eseri. Diğer dört 
halife orta kubbe saçağının dört 
yerinde, en dibde ve yüksekte, baş­
tanbaşa mermerden yapılmış müez­
zin mahfilinin duvar cephesinde 
de «Bilâl-i Habeşi» levhası. Bu lev­
hadaki yenilik hepsinin takma hal­
de değil, gömme şekilde esas bi­
naya maledilmiş olmalarıdır. Her 
türlü eklemelikten kurtuluş bu ca­
mie öyle bir vakar vermiş ki..
* * *
Dördüncü ve hepsinden mühim 
olan mazhariyet: Eski camilerimiz 
hep bulundukları beldelere ve doğ- ] 
duklan zamanlara göre kendi baş­
larına birer şahsiyettir. Şişli camii­
nin mimarı ise o çeşidli beldelerde 
asırlar boyu sıralanan âbidelerden, 
tıpkı her çiçekten alınacak özü se­
çen sanatkâr bir arı gibi, ayn ayrı 
ve emekli emekli güzellikler top­
layarak, onları Şişlideki eserinin 
bünyesine âhenkli bir uygunlukla 
yerleştirdiği için bu en yeni camii- 
miz aynı zamanda eski asırlardan1 
alınma tarihî asaletlerin de bir sen­
tezi oldu.
İşte avludaki sivil yapının iki 
katlı kütübhane kısmı, bu kütüb- 
haneye girince kendinizi Yenicami 
mahfilinin sadeleştirilmiş samimi­
yeti içinde sanıyorsunuz. İşte gene 
avludaki on iki köşeli mermer şa­
dırvan. Yarım küreli göbek taşı­
nın suları çörten denilen men- 
şurlu aralıklardan akarken Edilme­
deki Selimiye şadırvanının küçük 
kardeşini seyrediyor gibiydim.. İşte 
batı tarafındaki minare kapısının, 
somaki bir direğe istinad eden za­
rif saçağı; sanki Topkapı Sarayının 
köşklerinden bir kameriye karşı­
sındayız. ve işte asıl büyük cami 
kapısının yukarısmdaki istilâktitli 
oyuk müselles içine istif edilmiş 
«musanna yazı». Bir âyetin sağlı sol 
lu çift olarak istiflenmesile mey­
dana gelen bu yazı bütün yeryü­
zünde dört tanedir. Biri Topkapı 
Saray mm dış kapısında, diğeri Top­
hanedeki Kılıcalipaşa camiinde, ü - 
çüncüsü Mekke-i Mükerremede, 
dördüncüsü... işte bu Şişli camiinin 
kapısmda. Hattat Hâmidin kale­
minden çıkan bu harikulâde yazı 
karşısında bir mucize görür gibi 
şaşırdım.
ik
Camiin yerden bir karış yüksek­
çe yapılmış mahfilimsi kısmının kı­
yısına oturup etrafı seyrediyorum. 
Önce bulunduğum yerin tavanına 
I baktım. A, Şehreminindeki Ah- 
. medpaşa camiinin müezzin mahfili 
sanki eb’adı daha büyüyerek ve 
üzerinden asırların sinmiş esmerli­
ğini silkerek terü taze başımın üs­
tüne gelmiş. Camii çerçeveleyen 
elvan pencerelere bakıyorum. Bun­
lar artık klâsik de değil, eski asır­
larla zamanımızın evlenmesi gibi 
bir şey. Hele yazılar, hele yazılar. 
Büyük kubbenin saçağını baştan 
başa çevreleyen hattat Halimin Saf 
sûresi, hattat Macidin düğme gibi 
oturttuğu Hulefâ-yi Râşidin levha­
ları, hattat Hâmidin mihrab üstüıı- 
deği girift yazısı... ve bütün bu ayrı 
ayrı güzellikleri bir araya toplayan 
camiin umumî bünyesindeki meha- 
betli âhenk; yirmi beş metreye ya­
kın yüksekliği ve on iki metreye 
yakın kutrile büyük kubbenin üç 
taraftan yaslandığı gene aynı ku­
turda üç yarım kubbe ile biraz kü­
çülmüş bir salâtin camii intibaını 
veren âhenkli heybeti. Evet, evet 
klâsikliği asrileştiren yepyeni bir 
âbide kazandık. Bu işe hizmet 
edenlerden hepsinin ve en başta 
sanatkâr mimarının himmetleri var 
olsun.
Kuduz vak’alarma karşı 
tedbirler alındı
Şehrimizde son gtinieıde görülen ku. 
duz vak'alarına karşı, Sağlık Müdür- 
lüğü hemen harekete geçmiş ve yeni 
j tedbirler almıştır.
Taha Toros Arşivi


500'üncü fetih yılının tek mesud eseri:Klasikliği asrileştiren yepyeni abide

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository