Taha Toros Arşivi, Dosya No: 154-İsmail Habib Sevük. Not: Gazetenin "Günün Mevzuları" köşesinde yayımlanmıştır

Sevük, İsmail Habib

Istanbul Sehir University Repository

CUMHURİYET
I G Ü N Ü N  M E V Z U L A R I  |
t---------------------------------------------------------------------------------------------- «
«Vak’a - i Hayriye» nin 
124 uncu yıldönümü
15 haziran 1826... Eskiler o günü 
tarihimizin en hayırlı vakası say­
dılar. Haklıydılar. Cevdet Paşa on 
iki cidlik büyük tarihine o vakayı 
anlatarak son verdi. O gün asırlar 
boyu akıp gelen bir devir kapan­
mıştı. Bizim bundan beş çeyrek 
asır önce yaptığımızı Ruslar, Bü­
yük Petro sayesinde, bizden bir 
misli bir zaman farkile, bundan iki 
buçuk asır önce yaptılar. Vakıâ 
bizim yenileşme hamlelerine baş­
layışımızın da iki buçuk asra varan 
bir derinliği vardı. Yalnız bunlar 
eskiyi ortadan kaldırmadan yapıl­
dıkları için münferid yenilikler ha­
linde kaldılar. Yenileşmenin en 
büyük engeli eskiliğin belkemiği 
olan yeniçerilikti. İşte biz yeniçe­
riliği kaldırmakta Rus] ardan beş 
çeyrek asır geri kaldık.
Rusvada da tıpkı bizim yeniçe­
riler gibi yabancı unsurlardan der­
lenmiş olan İsterliç askerleri vardı. 
Rusları zorla garblılaştırmak isti- 
yen Büyük Petro Onsekizinci asır 
başlarında ilk iş olarak bir dar­
bede onları ortadan kaldırıverdi. 
Halbuki ondan üç çeyrek asır son­
ra, Üçüncü Mustafa zamanındaki 
Rus harbinde 120 bin yeniçeri 8 
bin Rustan kaçacak kadar ne feci 
şekilde tefessüh ettiğini apaçık 
meydana koyduğu halde biz yeni­
çerilere bir şey yapamadık. Büyüle 
Petrodan bir asır sonra Üçüncü 
Selim, Ondokuzuncu asır başların­
da, eskiyi kaldırmadan yeniyi kur­
mak istediği için gafletinin bedelini 
şehidliğinin kanile ödedi.
Büyük Petro’nun bizden beş 
çeyrek asır önce o kadar kolaylıkla 
yaptığı işi biz beş çeyrek asır ge­
çinceye kadar neye yapamadık? 
Bunun sebebini en açık gören 
Cevdet Paşa oldu. Sadullah Paşaya 
yazdığı mektubda diyor ki: «Ister- 
liç Rusyanın omzunda bir urdu, fa­
kat yeniçeri devlet ve cemiyetin 
kalbinde bir seretan illeti idi.» 
Kangrenleşen yeniçeriyi atamayı- 
şımız onun mazisindeki şerefli hey­
betten ileri geliyordu. Cevdet Paşa 
bunu da şöyle anlatır: «Yeniçerilik 
Osmanlılarm iliğine işlemiş ve o- 
caklan asabiyeti milliye makamına 
kaim olmuştu.» Evet ilikte olan 
kolay sökülemiyor.
*  *  *
Yeniliğin ne kadar hayırlı ola­
cağım, daha yeniçerilik ayakta 
iken, yalnız biz değil, dünya âlem 
gördü. Onsekizinci asır sonlarında 
bir baskın hareketile Mısın alan 
Napolyon Bonapart, Ingilizleri can- 
damanndan vurmak üzere, İsken- 
dervâri bir plânla, Hindistana doğ­
ru yola çıktığı halde, bizim Akkâ 
kalesini alamadığı için yüzgeri edip 
Avrupaya dönmeğe mecbur kaldı. 
Sonra Avrupa fatihi olan o afacan 
dâhi «eğer Akkâ önüme çıkmasay­
dı cihanın kaderi bambaşka ola­
caktı» diyecektir. Akkâda o hari­
kalı müdafaayı vapan üç bin kişilik 
«Nizam-ı Cedid» askerimizdi. Es­
kileşip çürüyen yüz yirmi binlik 
yeniçeri sekiz binin karşısından 
kaçarken yenileşen üç binlik Türk 
askeri Napolyon gibi bir harb de­
hâsına yenilmenin ilk tadını tattı­
rıyordu.
* * *
İçi çürüdüğü için cephede bir hiç 
olan yeniçeri mazisi heybetli oldu­
ğu için içeride sökülmesi imkânsız 
bir kudretti. Ocağa bir şey yapı- 
lamıyacağım anlıyan ikinci Mah- 
mud ocağı içinden ele almak siya­
setine koyuldu. Ocağın başına bu 
işi yapabilecek dirayetli birini ge­
rulacakmış vehmile titremektedir­
ler. Sancağın çıkarılmasından vaz 
geçileceği sırada...
Evet tam o sırada (Ulemadan 
Abdurrahman Efendi ayağa kalka­
rak söze başlayıp hiddetlendi, şid­
detlendi, ağzı köpürdü: «Bu din ve 
devletin bekası mıtrad-ı İlâhî ise o 
habisleri vurup mahvederiz. Değil 
ise biz de bu din ile beraber batıp 
gideriz Daha ne olmak ihtimali 
kaldı?» diyerek elindeki teşbihi 
hiddetle yere vurdu. Teşbih koptu, 
dağıldı. Taneleri mermerler üzerin­
de yuvarlanırken hazır olanlara da 
rikkat gelip gözyaşları tane tane 
yere dökülüyordu.) Demindenberi 
korku içinde titreşen koca meclis 
şahlandı. O günkü büyük günün 
ilk kahramanı bir hatibdir.
*  *  *
Sancak çıktı. Atmeydanmdaki 
Sultanahmed camiine dikildi. Artılı 
iki meydan cenkleşecek. Yukarıda 
Etmeydanı, aşağıda Atmeydanı 
Ağa Hüseyin Paşa Divanyolundan 
Mehmed İzzet Paşa da Saraçhane­
den Etmeydanı üzerine yürüyorlar 
Meydan kapısının bir kanadı toî 
bombardımanile kırıldı. Şimşek gi­
bi içeri fırlıyan topçu Mustafa di­
ğer kanadı da açar. Meydandak: 
yeniçeriler tekkeyle kışlalara ka­
çıştılar. Topçu Mustafa bir yangır 
meşalesile, yeniçerilerin Tomruk 
dedikleri kasab dükkânını ateşe 
vermek suretile, yeniçeri ocağın: 
tutuşturdu. Toplar da on beş nö­
betle salkım ve paçavra atınca kış­
lalar baştanbaşa yandılar. Yeniçe^ 
riler mahvolmuştu. Atmeydanı kuv­
vetlerinden sadece yirmi beş yara­
lıya mukabil Etmeydanmın toptaı 
berhava oluşu. Bunu bir mucize 
gibi gördüler. Abdurrahman Efend 
hareketin kahramanıydı, topçr 
Mustafa tenkilin kahramanı oldu.
■ t  *  V
Bu sefer Sultanahmed camiinde 
gene Sadrıazamm riyasetinde ikin­
ci bir meclis toplandı. Vezirlerin 
kumandanların, ulema efendilerir 
hepsi orada hazır. Müzakere mev­
zuu şu: Asiler adamakıllı tenkil e- 
dildi, şimdi ocağı kökünden kaldır­
malı mı, yoksa ıslah mı etmeli? Ah 
mazinin kudreti, yeniçeriler yenil­
di, fakat mazi yeniçeri ocağının im­
dadına koşmaktadır. Söz söyliyen- 
ler derin bir inanışla haykırıyor 
«Şimdi İstanbul sokaklarında ye­
niçerilerin leşleri sürükleniyor, fa­
kat gene bu yeniçeriler değil mi k.
İstanbul surlarından aşarak bt 
şehri aldılar. Asırlarca şark ve gar­
bi titreten kimdi? Yok, ocak müba­
rektir, kabahat ocağın değil, çığı­
rından çıkmış zorbalarındır. Ma­
demki zorbalar tepelendi, ocağı es­
ki mübarekliğile yeniden ıslah et­
meliyiz.» Tarih söylüyor. Meclis­
teki reyler hep bu fikre meyletme­
ğe başladılar. Eyvah, yapılan bütür 
hayır mahvolacak.
Bereket, gene bu sefer de tan 
vaktinde, diğer bir hatib, devrin 
Dış İşleri Bakanı demek olan 
Reis-ül-küttab Seyyidâ Efendi 
mimbere çıktı. Selim bir akim akı- 
şile gürül gürül konuşuyor: «Bu
yeniçeriler ne zaman verdikleri 
sözde durdular? En son taahhüdle- 
rinde daha hüccetin mürekkebi 
kurumadan tuğyan etmediler mi? 
Bu kadar ser-pişeleri idam olun­
du, İaşeleri meydanda sürüklendi, 
onlar bunu unuturlar mı? Bunların 
nâm-ü-nişanlan sahife-i âlemden 
silinmedikçe fitne ve fesadlan ber­
taraf edilemez. Artık bundan sonra
Yazan
İsmail Habib ft
tirmek istiyor. Sarayda Zağarcıbaşı 
Rusçuklu Hüseyin Ağa bu iş için 
biçilmiş kaftandı: Güçlü kuvvetli, 
iri endamlı, top sakallı ve toparlak 
yüzlü; aynı zamanda akıllı, cesur, 
tedbirli, ve devletle milletini can­
dan seven bir adam. Kendisi ye­
niçeri ustalarmm ileri gelenlerin­
den olduğu için sütbesüt ocaklıydı. 
Padişah en sadık bir adamının ye­
niçeri ağası olmasından ne kadar 
memnunsa yeniçeriler de kendile­
rinden birinin başlarına gelmesin­
den sevine içinde.
1822 de yeniçeri ağası olan Hü­
seyin Ağa azılı zorbaları birer bi­
rer temizlemeğe başladı. Gösterdiği 
dirayete binaen padişah ona ve­
zirlik verdiği için artık Ağa Paşa 
diye aralıyordu. Bir gün en azılı 
zorbaların Asmaaltmdakı bekâr o- 
dalannda toplandıklarını işitti. On­
ları basmak için Sadrıazamdan izin 
ister. Sadııazam yıldızların hare­
kâtına göre zâyiceye bakmadan hiç 
bir iş hakkında karar vermemeği 
âdet edinmiştir. Zâyiçeyi tetkikten 
sonra neticeyi söylüyor: «Ay akreb 
bürcündedir, iyi bir zaman değil!» 
Realist zekâlı Ağa Paşa cevab ver­
di: «Ay akreb burcunda mıdır bil­
miyorum, fakat akreblerin bu o- 
dalarda olduklarmı pek iyi biliyo­
rum.» Yeniçeri zorbaları Ağa Hü­
seyin Paşanın hareketlerinden 
kuşkuya düştüler. Vakitsiz bir kı­
yamı önlemek için devlet onu ye­
niçeri ağalığından alıp Boğazın 
Rumeli ciheti muhafızlığına naklet­
ti.
* * *
1821 de patlıyan Mora isyanını 
devlet yüzbinlik ordular gönderdi­
ği halde yıllardanberi bir türlü bas- 
tıramıyor. Bir avuç Yunanlıya kar­
şı yüzbinlik dört beş ordunun dört 
beş senede bir şey yapamamasına 
karşı Mısır Valisinin oğlu İbrahim 
Paşa Mora valiliğine tayin edilip 
de bu isyanı yirmi beş bin askerle 
on beş günde haklayıverince bü­
tün millet «eski» ile «yeni» nin ne 
olduğunu c-ıaçık görmüştü. Artık
en müteassıblar bile eskiye taraf­
tarlık edemiyordu. Hattâ yeniçeri­
ler de ağız açamaz hale geldiler. 
Artık bizde de Mısırdaki gibi yeni 
asker kurulacak. Bu hususta devlet 
en önce Ağa Hüseyin Paşanm re­
yine müracaat etti. (Cevdet Tari­
hi, C - 12, S - 147) Büyük tarihçi­
nin de tasdik ettiği veçhile «en 
kestirme yolu» Ağa Hüseyin Paşa 
bulmuştu. Dedi ki:
«Yeniçerilerin hali malûm: Bü­
yüklerini çeşidli vasıtalarla ele 
almak, küçüklerini de kolayca yo­
la getirmek mümkündür. Fakat o 
iki sınıfın ortasında bulunan fırıl­
dakçı bir tabaka var. Bütün men­
faat dolablarmı bunlar çevirir. Bu 
müfsidler muayyen olup bütün nü­
fuzları İstanbuldaki kışlalarda ge­
çer. Onları birdenbire bastırıp yok 
edivermekle davayı kökünden hal­
letmiş oluruz.» Okuyup yazma bil- 
miyen şu Ağa Hüseyin Paşanm bil­
diği şeylere bak.
*  *  *
Devlet Ağa Paşanm gösterdiği 
«en kestirme yol» yerine en do­
lambaçlı yolu seçti. Yeni kurulan 
«Eşkinci» askeri için ocağın ileri 
gelenlerde müzakere yapıldı. Me­
ğer bu ileri gelen ocak zorbaları da 
yeni askere candan taraftarmışlar 
Halbuki devlet onları kandırdım 
sanırken onlar devleti oyalayıp 
kandırıyorlarmış. Üç gün sonra, 15 
haziran sabahı, yeniçeri isyanı bü­
tün dehşetile patlak verdi. O gün 
eskiyi yürütmek istiyen asırlık 
kuvvetle yeniyi kurmak istiyen 
zihniyet çarpışacak. Yeniçeriler 
Süleymaniyedeki «Etmeydanı» nda 
toplanırlarken diğer taraf da sa­
rayda toplanıyor. Boğazm Rumeli 
muhafızı Ağa Hüseyin Paşa ve A- 
nadolu muhafızı Mehmed İzzet 
Paşa kendi sekbanlarile geldikleri 
gibi topçu ve kumbaracılar da gel­
diler. Peygamberden kalma sancak 
çıkarılacak. Fakat yeniçeriler aded- 
ce çok üstün, ya onlar galebe ça­
larsa?.. Mecliste bulunanların hep­
si kelleleri yeniçeri palalarile uçu-
böyle fırsat ele girmez, sonra neda­
met fâide vermez. Ocağı külliyen 
ilga ve imhadan başka çare yok­
tur.»
15 haziran 1826... Beş çeyrek asır 
önceki o büyük gün in başı bir kalb 
şahlanışının hitabesile başlamıştı 
ve o günü kat’î zafere erdiren de 
akıl şelâlesinin hitabesi oldu. 
«Vak’a-i Hayriye» yi iki doğru hi­
tabete borçluyuz.
Taha Toros Arşivi


Vaka-i Hayriye'nin 124'üncü yıldönümü

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository