Taha Toros Arşivi, Dosya No: 223-Ali Paş

Baydur, Memet

Istanbul Sehir University Repository

1 EYLÜL 1996 PAZAR CUMHURİYET
KULTUR T- <57 b SoO.
Ali Paşa ve 1938 kuşağı
MEMET BAYDUR
CO
Yazmakla okumak arasında bir seçime 
zorlansam hiç duraksamadan okumayı 
seçerdim. Bana göre esas mesele 
(böyle bir mesele varsa tabii) 
okumakta gizlidir. Öte yandan 
kendinize uğraş olarak yazı yazmayı 
seçmişseniz, okudukları üstüne de 
yazmak istiyor insan. Ağustos ayında 
üç beş kitap okudum. Beş on kitabı ise 
karıştırdım yalnızca. Bu yazıda, baştan 
sona okuduğum iki kitaptan söz etmek 
istiyorum. Birincisi, Türkiyeli iki 
ekonomi profesörü, Süphan ve Fuat 
Andıç tarafından, 
doğrudan İngilizce 
yazılmış bir yapıt. Isis 
Press’in, İstanbul’da 
Bibliotheca Ottomanica 
dizisinden yayımladığı 
bu ilginç yapıtın adı 
şöyle: Son Osmanlı 
Büyüğü / Âli Paşa'nın 
Hayatı ve Siyasi 
Vasiyetnamesi. Yıllardır 
yurtdışında yaşayan ve 
ekonomi dersi veren 
Andıç İkilisi, son derece 
ilginç bir sunuş 
yazısından sonra iki 
bölüme ayırmışlar 
kitabı. Birinci bölüm Âli 
Paşa’nın hayatı ve 
zamanlan üstüne bir 
inceleme / yorum / 
deneme lezzetinde.
Sultan Aziz’in 
saltanatında uzun yıllar 
sadrazam (başbakan) ya 
da hariciye nazın 
(dışişleri bakanı) olarak 
devlet yönetiminde 
yetkili kişi olan Âli Paşa,
1871 yılında, 
ölümünden birkaç ay 
önce siyasi bir 
vasiyetname yazarak 
devlet yönetiminde 
aldığı kararların 
gerekçelerini, 
yapamadıklannı ve 
nedenlerini, yapılması 
elzem olan, devletin 
çökmemesi için alınması
Osmanlı Imparatorluğu’nun çürüyüp 
çökme nedenleri, bütün siyasi ve 
ekonomik merceklerden süzülerek 
anlatılıyor. Özelleştirme, vergi 
reformu, basın özgürlüğü, azınlık ve 
insan haklan gibi bugün de büyük 
önem taşıyan konulann üstüne eğiliyor 
Âli Paşa o zamanlar. Süphan ve Fuat 
Andıç, kitabın birinci bölümünde Âli 
Paşa’nın yazdığı metni, o günlerin 
siyasi ve ekonomik manzarasının 
eleğinden geçirerek yorumluyorlar. 
İkinci bölüm ise vasiyetnamenin 
Fransızcadan İngilizceye çevirisidir. 
Ciddiye alınması gereken bir çalışma
ını-
üphan ve Fuat Andıç’ın ‘Son 
Osmanlı Büyüğü/ Âli 
Paşa’nın Hayatı ve Siyasi 
Vasiyetnamesi’ adlı iki bölüme 
ayrılan yapıtında, Âli Paşa’nın
hayatı ve zamanlan 
ile 1871 yılında, 
ölümünden bir kaç 
ay önce yazdığı, 
padişaha doğrudan 
seslenen, ilginç 
önerilerle dolu 
siyasal
vasiyetnamesi yer 
alıyor.
Yaşamöyküsünü 
anlatırken Türkiye’yi 
de anlatan Cahit 
Kayra’mn ‘1938 
Kuşağı /Olaylar, insanlar, Anılar’ 
başlıklı enfes yapıtı ise olağanüstü 
usta bir el tarafından yazılmış 
siyasal bir analiz. Bence liselerde 
ders kitabı olarak okutulması 
gereken bir anı kitabı.
gereken önlemler hakkındaki 
düşüncelerini kâğıda dökmüş.
Padişaha doğrudan seslenen bu 
vasiyetnamenin, bu politik belgenin 
Abdülaziz’e ulaşıp ulaşmadığı 
bilinmiyor. O yıllarda kimi kişiler bu 
belgeyi hasıraltı edip ortadan 
kaldırmak istemişler. İstanbul’dan 
kaçırılan bir kopya 1910 yılında 
Fransa’da La Revue de Paris'le 
yayımlanıyor.
Osmanlı aydının güncesi
Âli Paşa’nın büyük olasılıkla doğrudan 
Fransızca kaleme aldığı bu belgede
bu. Bakın şimdi Âli Paşa 1871 yılında 
devlet hakkında padişaha neler yazmış: 
“İmparatorluğun içinde kaynaşmalar 
sürüyor. Sırbistan’da, Karabağ’da, 
Lübnan’da, Girit’te çıkan isyanlar hem 
imparatorluğu parçalamak amacmı 
güdüyor, hem de Avrupa devletlerinin 
içişlerimize karışmasını kolaylaştırıyor. 
Bu m esc İçleri halledip Avrupa'nın 
içişlerimize karışmasını önlemeliydik. 
(...) Müslüman tebaanız ile Hıristiyan 
tebaanız çatışmakta devam ediyorlar. 
Yalnız Hıristiyan tebaaya taviz 
vermekle meseleler çözümlenemez.
Köklü reformlar yapılmalıdır. Mahalli 
idarelere önem veren idari reformlar. 
(...) Kapitülasyonları tamamen 
kaldıramadık. (...) Osmanlı 
İmparatorluğumun toprak 
bütünlüğünün, dokunulmazlığının 
Avrupa için zorunlu olduğunu; bunun 
diplomatik bir oyun değil, bir gerçek 
olduğunu; azınlıkların imparatorluğun 
içinde, Avrupa korunmasına 
gereksinim duymadan yaşadıklarını 
gösterdik. (...) Bütçe dışı harcamaları 
derhal durdurmalıyız. Giderimiz 
gelirimize denk olmalıdır. Her memur 
son kuruşuna kadar hesap 
verebiimelidir. (...) Halkımızın ne 
düşündüğünü, hükümetin neleri 
düzeltmesi gerektiğini özgür bir 
basından öğrenebiliriz. Özgür basın 
yalnızca yanlışlarını düzeltmek 
istemeyen bir yönetim için korku 
vesilesidir.” Âli Paşa’nın padişaha 
önerileriyle dolu siyasal vasiyetnamesi 
birbirinden ilginç satırlarla sürüyor.
Biz de bu kitap sayesinde bir Osmanlı 
aydınının dünyasına ve dramına 
yakından bakabiliyoruz. Bu önemli 
yapıtın bu şekliyle dilimizde de 
yayımlanmasını diliyorum.
★
İkinci kitap, bence liselerde ders kitabı 
olarak okutulması gereken bir anı 
kitabı. Sayın Cahit Kayra’nın 1938 
Kuşağı / Olaylar, İnsanlar, Anılar 
başlıklı 637 sayfalık enfes yapıtından 
söz ediyorum. Geçen yılın aralık 
ayında çıkmış, ben yeni okuyabildim. 
Kitabın kapak yazısı şöyle diyor: 
“Cahit Kayra, anlatısına, çöken bir 
imparatorluğun karanlık ve acıklı 
görüntüleriyle başlıyor. Genç bir çocuk 
olarak Atatürk reformlarının 
heyecanını ve İnönü dönemini, İkinci 
Dünya Savaşı’nın acılarını, 
demokrasiye geçiş olaylannı yaşıyor.” 
Sonrası Oniki Eylül’ün karanlığına 
kadar uzanan, olağanüstü usta bir el 
tarafından yazılmış siyasal bir analiz. 
Yaşamöyküsünü anlatırken Türkiye’yi 
anlatıyor Sayın Kayra. Mizah, ironi, 
iyimserlik, kötümserlik, akılcılık, 
devrimci bir cumhuriyet sevdalısının 
hayata ve politikaya hem içerden hem 
de dışardan bakabilmesi. Genç kalmayı 
başarmış, kendisiyle de dalga 
geçebilme yetisine sahip olağanüstü bir 
insan Cahit Kayra. Yapıtını gülerek, 
üzülerek, hop oturup kalkarak ve derin 
bir saygıyla okudum. Bir iki bölümü 
aktarmak istiyorum kitabından. 1945 - 
1950 yıllarını anlattığı bölümden 
satırlar.
“Dış politikadaki olumlu gelişmelere 
karşın içerde iki önemli olay oldu. 
Toprak kanunlar çıkarıldı ve bu 
kanunlar CHP’nin 1950 seçimlerindeki 
çöküntüsünde büyük rol oynadılar. 
Küçük köylü kendisine toprak vermeye 
çalışan hükümeti dışlayarak, toprağını 
elinden alan köy ağalarının yanında yer
aldı. Biz Nâzım Hikmet’in ‘Akrep 
gibisin kardeşim’ şiirinin ne demek 
olduğunu bir kez daha düşündük. Bir 
başka olay ise geleceğin en büyük 
sorununun öncüsü oldu. Türkiye 
Büyük Millet Meclisi’nde iki kişi 
Arapça ezan okudular ve böylece 
Demokrat Parti'nin koruması altında, 
daha sonraki dönemlerin köktencilik 
hareketinin başlatıcısı oldular.” Bir iki 
sayfa sonra şu olağanüstü satırları 
yazıyor Sayın Kayra: “Aslında iktidar 
değişikliğinin ne demek olduğunun, 
nerelere kadar uzanacağının bilincinde 
değildik. Olaylara bakışımız ‘sorunlara
H "er iki kitabı da çok ciddiye alarak, çok ürpererek okudum. 
Biri Osmanlı 
împaratorluğu’nun aydın 
idarecisi, 
diğeri
Cumhuriyet’in 
aydın, 
sorgulayıcı, 
özverili 
t bürokratı. Bu 
iki yazarın 
dramatik ve 
birbirini 
tamamlayan 
yollan üstüne 
düşündüm 
biraz. Bir cumhuriyet çocuğu 
olarak. 1996 yılında 
memleket üstüne soru 
üretmeyi kolaylaştıran, yol 
açıcı yapıtlar.
sayfadan sonra 1960’h yıllara 
geliyoruz. “Bu arada çok daha önemli 
bir şey oldu. Milli Eğitim Bakaıılığı’na 
getirilen Cihat Bilgchan, inıanı-hatip 
okullarından çıkanların ilkokul 
öğretmeni olmalarım kabul etti. Bu 
konuda aralarında anlaşmazlık çıkan 
müsteşarı Nuri Kodamanoğlu istifa 
ederek ayrıldı. Milli Eğitim 
Bakanlığı’ıun kadroları büsbütün 
gerici kesimin eline geçmeye başladı. 
(...) Orhan Dengiz, 1967 yılında, 
nisanda bakanlıktan ayrıldı. Yerine 
gelen tlhami Ertem ilk iş olarak mayıs 
ayında, imam-hatip okullarından 
çıkanlara üniversitelere 
girme hakkını tanıdı.”
Bu satırları unutulmaz bir 
paragrafla kapatıyor Sayın 
Kayra: “Türkiye, büyük 
çoğunluğu cehalet 
çemberini aşamamış 
milyonlarca insanın, 
hastaların, işsizlerin ve 
başkalannın dertleriyle 
dolup taşan bir ülke. Siyaset 
kadroları ve hükümet 
örgütü bunlara yanıt 
verecek güçte değil. 
Vatandaşlar, vatandaşların 
uyanıklan, işlerini 
yaptırabilmek, yani yalnız 
kendi çıkarlarını sağlamak 
için yozlaştınlınış bir 
demokratik anlayışla
politikayı kullanıyorlar. 
Ülk
dönük’ değüfinsanlara dönük’tü. (_.) 
Ezanın Arapçaya çevrilmesi, Arap 
Emperyalizminin ve bu emperyalizm 
yandaşlarının büyük başarısıydı ve bu 
tarihlerde bunun daha sonra nasıl 
sorunlar çıkarabileceğini tartışmaya 
gerek görmedik, tartışmadık. Daha 
sonra Halkevteri’nin kapatılması ve 
4800 kitaplığın dağıtılması gelecek ve 
toplum olarak bunlara da ses 
çıkarmayacaktık.”
Cumhuriyet’in 
sorgulayıcı bürokratı
Yıllar geçiyor ve birçok ilginç
I eyi bin yılın gerisine 
sürükleyeceğini açıklayan 
gerici bir parti, kuşkulu 
kaynaklardan sağladığı 
paralarla seçmenlerine 
para, giyecek ve yiyecek 
dağıtarak oy topluyor.
Bizler buna halkın 
iradesinin politikaya 
dönüşmesi adını veriyor ve 
bu aldatmaca ile 
avunuyoruz.”
Süphan ve Fuat Andıç’ın 
incelemesini de, Cahit 
Kayra’nın Anıları’nı da çok 
ciddiye alarak, çok 
ürpererek okudum. Biri 
Osmanlı 
lmparatorluğu’nun aydın 
idarecisi, diğeri Cumhuriyet’in aydın, 
sorgulayıcı, özverili bürokratı. Bu iki 
yazarın dramatik ve birbirini 
tamamlayan yollan üstüne düşündüm 
biraz. Bir cumhuriyet çocuğu olarak.
1996 yılında memleket üstüne soru 
üretmeyi kolaylaştıran, yol açıcı 
yapıtlar. Sonra başka bir konuya kaydı 
aklım. Taksim’c cami yapılacak ya. Bu 
yapının yapılmasını sağlayacak vakfın 
kuruculan ve sponsorları arasında 
kimler var acep? Kimler hangi yıldan 
başlayarak para yatırmışlar, destek 
olmuşlar bu projeye? İnsan merak 
ediyor da...
Taha Toros Arşivi
5 2 0 2 0


Ali Paşa ve 1938 kuşağı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository