Taha Toros Arşivi, Dosya No: 95-Reşat Nuri Günteki

Karaosmanoğlu, Yakup Kadri

Istanbul Sehir University Repository

ıonim Şirketi adına 
.  Adres: İst. Beşik­
ti. D. Matbaası).
Türk Anonim Şirket'
Edebiyatımızın büyük kayıbı
«Gali Kuşu» müellifi öldü. Ey, Feride’nin 
\ çağdaşı Türk kadınları, ne kadar ağlasanız, ne 
kadar yas tutsanız yeridir. Zira, bu memleket- 
| te, genç kız Çalı Kuşu’yla kendi mertebesine 
| erişinceye kadar ne olduğu belirsiz bir yaratık* 
i tı. Divan şiirindeki genç kızın cinsi bile ma- 
i lûm değildi. Malûm olduğu vakitler de ondan 
I ya bir «Gül Koncası», ya «Fidan Boylu Sâki- 
; ye» diye bahsolunurdu. Tanzimat edebiyatında 
i ise. nedendir bilmiyoruz, Mihrinnisâ Hanımın : 
Sarı bir güldün ev adem çiçeği 
İstemezdim sana verem demeği 
' beyitiyle bir nevi dispanser laboratuarına mal 
edildi. Ondan sonra, tiyatroda «Zavallı K ız»
' dan romanda «Nemide» ye kadar uzun bir ede­
bî deviı boyunca genç kızlarımızdan yalnız öksürük ve hıçkırık sesle- 
leri duyar olmuştuk. Bu kötü romantizmanın tesiri altında, hakikî 
hayat sahnelerinin de birbiri ardısıra sararıp solan ve hattâ «Zavallı 
K ız» gibi zehir kâsesine dudak uzatan genç kızlarla dolup boşaldığı­
nı görmüştük. Bunlar için aşk Sark musikisinin güftelerinde oldu­
ğu gibi yalnız ah ve vah etmek, saç baş yolmak ve kanlı gözyaşları 
dökmek demekti. Biraz sonra — gene nasıl olduğunu bilmiyoruz — 
bu karasevda kurbanlarını, edebiyat aynasına birer «Vampir» şek­
linde aksetmeğe başladı. Bunlar, daha kadın olmadan evvel. «Kadın 
fendi» ni öğrenmiş görünüyorlardı. İşvenin, fitnenin envaını biliyor­
lardı. Herbiri, sanki Marcel Prevost'un «Yarım Bakireleri» ni tak­
lit eder gibiydiler.
işte, tam bu sıralardadır kî, Reşat Nuri Giintekin «Gali Kuşu» 
romanındaki Feride’siyle Türk kızının ilk gerçek örneğini vordi. Fe­
ride mektepten çıkıp hayata ilk adımını attığı günlerde nişanlısı ta­
rafından derin bir hayal inkisarına uğramıştır. Fakat, ne verem olup, 
yataklara düşmüş, ne de sevdiği delikanlıyı tekrar elde etmek için bir 
takım dişi oyunlarına başvurmuştur. İnsanlık vakarı, kadınlık izzeti­
nefsi kendine ne emrediyorsa onıı yapmıştır ve gönlünün yasını, mem­
leketinin eğitini alanında en çetin vazifelerden birini alarak, yani o 
zamana kadar îstanbul'lular tarafından bir gurbet ve mahrumiyet di­
yarı telâkki edilen Anadolu köylerinin birinde hocalık etmek suretiy­
le avutmak çaresini bulmuştur.
«Cali Kuşu» kitap halinde çıktığı günlerde, yazdığım bir ma­
kalede Halit Ziya’mn «Aşk-ı Memnu» undaki Nihai ile Feride arasın­
da şöyle bir paralel yapmıştım : «Feride, demiştim, adalı bir Nihal'- 
dir.» Meğer ne kadar eksik ve paradoksal bir mütalâada bulunmu­
şum. Bunu, hemen aynı tarihlerde, kafile kafile narin ve nazlı şehir 
kızlarımızı, uzun topuklu iskarpinlerini elİerine alıp ipek çoraplı ayak- 
lariyle Anadolu dağlarını aşarken gördüğüm vakit anlamıştım. İç sı­
kıntılarını avutmak için kibar ve zengin babasının paytonile Biiyiik- 
ada'nın çamlıklarında gezinen sırma saçlı, beyaz yeldirmeli Nihal Ha­
nımla o genç kızlar arasında Ecevit’in uçurumları kadar derin bir 
fark vardı. Ben, bunlara, olsa olsa. Feride'nin arkasından Anavatan
Yazan : Yakup Kadiri Karaesmanoğlu
ufuklarına doğru kanat açıp uçuşan Gali Kuş’ları diyebilirdim. Bel­
ki, onların hepsini bu ulvî maceraya, Feride’de olduğu gibi bir aşkın 
hayal inkisarı atmış değildi. Fakat, ayakları sürçmeden, başları dön­
meden, her müşküle göğüs germek azmile hayat mücadelesine giriş­
mek cesaretini mutlaka Feride’den öğrenmiştiler.
Bu bakımdan, ben şimdi, Reşat Nuri’yi Türk romanının ilk ideal 
kahramanını yaratmış, ilk idealist muharrir olarak telâkki ediyorum 
ve bu yaratıcı idealizmin bir çok misallerini diğer bütün eserlerinde 
görüyorum. «Gali Kuşu» nun hepsinden üstün bir mahiyet taşıyışı 
bence jki üç sebepten ileri geliyor. Biri, bunun. Edebiyat-ı Cedide ve 
Fecrî-âti de dahil olmak üzere, eski Türk edebiyatiyle yeni Türk ede­
biyatı arasında bir sınır taşı vazifesini görüşü: İkincisi, yukarıda da 
söylediğim gibi, ilk karakter romanımız oluşu: üçtincüsü de bize Ana­
dolu havasının ilk ürperişlerini verişidir.
«Gali Kuşu» çıkıncaya kadar Türk romanındaki aşk ve macera 
temaları neydi? Ya melodramatik bir his âleminin tasviri: ya yapma­
cıklı bir içliliğin tahlili, yahut da sadece bir zendostluk hikâyesi. Re­
şat Nuri, bu çığrı, kendine hürmeti olan kalemler için tamamiyle ka­
pamıştır.
«Gali Kuşu» ndan beri gerçek mânasiyle edebî vasfım taşıyan 
romanların hiç birinde ne (Ferdî ve Şürekâları) sonunda gördüğü­
müz korkunç intihar tablolarına, ne (Nemide) tarzında ruh hastala­
rına; ne Behlül gibi zamparalarla Bihter soyundan «Zaniye» lere 
rastgelmek mümkündür. Reşat Nuri, «Gali Kuşu» nda Frenklerin 
(style artiste) dedikleri tomtraklı, süslü püslü üslûba da nihayet 
vermek suretiyle Türkçede «Tahkiye» dilini bugünkü sadeliğine doğ­
ru yöneltmiştir.
Bununla beraber, bence Reşat Nuri’nin en dikkate şayan husu­
siyeti karakter yaratıcılığındadır. Milletlerarası edebiyatta büyük 
klâsik trajediyalarla kapanmış ve en yüksek örneklerini verip tükenmiş 
telâkki edilen bu sanat hassası, birdenbire, nasıl olmuş da yüzelli yıl­
lık bir fasıladan sonra, bir Türk romancında yeniden tecelli etmiş?
girmiştir ?
Reşat Nuri'yi pek eskiden ve pek yakından tanıdığım için klâsik 
bir kültür sahibi olduğunu söyleyemem... Su halde, bu büyük sanat 
hünerini sırf onun dehasına atfetmek ızdırarındayım.
«Gali Kuşu» na . bize ilk Anadolu haşini vermiş bir edebî eser 
vasfını vermekle, belki, haksızlık ettiğime zahip olanlar bulunacaktır. 
Zira, edebiyat okurları pek iyi bilirler ki. ortada Refik Halit Ka­
ray m «Memleket Hikâyeleri» vardır ve bu hikâyeler «Gali Ku­
şu» ndan çok evvel intişar etmiştir. Ancak, şu var ki. her iki büyük 
yazarın bize bahsettikleri Anadolu aynı Anadolu değildir. «Memleket 
Hikayeleri» sert bir realizmin acısıdır, «Gali Kuşu» nda gülümser 
bir idealizmin tadını buluruz.


Edebiyatımızın büyük kaybı

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/150015/3/001515757006.pdf

Edebiyatımızın büyük kaybı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository