Taha Toros Arşivi, Dosya No: 154-İsmail Habib Sevü

Sevük, İsmail Habib

Istanbul Sehir University Repository

1
I En Büyük Santralımızın Kurulacağı Haberleri Vesilesile
i
C anım  S a k a rya
*
A  i n
Bu seferki Kurban bayramı yur­
dun en parlak bir mazhariyetini 
müjdeliyerek geldi. Türk -  Ameri­
kan işbirliğile Sakaryanın Sarıyar 
mevkiinde vatanın en büyük ener­
ji santralı kurulacak. 128 milyon­
luk bu heybetli işe ilk yılda Mar­
shall plânından kırk milyon ayrılı­
yor. Uç buçuk, nihayet dört yılda 
biti{3, 1956 da tamamlandığı zaman, 
İstanbuldan Ankaraya, Karabiik- 
ten Kırıkkaleve, Adapazarından 
Kütahya ve Eskişehire kadar yedi 
sekiz vilâyetlik, en kesif bir sanayi 
sahası olan, koskoca bir vatan böl­
gesinin kat kat nurlandınlıp ener- 
jilendirildiğini görmek saadetine 
ereceğiz. Hem bu nur ve enerji 
gürbüzlüğü sudan alınacağı için 
bedava gibidir. Nehirler ki canlı 
mahlûklara benzer, Sakaryanın hal 
tercemesi coğrafyanın üstünden 
kavıb tarihin koynundan süzülerek 
bütün endamile gözümün önünden 
geçiyor:
En miihim hususiyet:
Vatanın bütün nehirleri delta ya­
par. Karadenizde Yeşil ve Kızıl ır­
maklar; Akdenizde Ceyhan, Sey­
han, Berdan; Ege denizinde Men­
deres, Gediz, Meriç hep aktıkları 
yere yığdıkları tortularla denizden 
fetihler yapmağa koyuldukları için 
haliç olmak nimetinden mahrum­
durlar. Yalnız Sakarya bir istisna 
teşkil ediyor. Karadenizde med ve 
cezir olmadığına göre onu delta 
yaprhaktan kurtaran nedir? Bo- 
ğaziçinin yukarıdan aşağıya gözle 
görülen üst akıntısından başka bir 
de, toz kesafeti farkından dolayı, 
aşağıdan yukarıya gözle görülmiyen 
dib akıntısı yok mu? İşte Sakarya- 
ya delta tutturmıyan Boğazdaki bu 
kerametli dib akıntısıymış. Bu maz 
hariyet ona bir kaç yüz kilometre 
derinliğine kadar kolayca gemilerin 
girip çıkma kabiliyetini veriyor. 
Elisée Reclus (Elize Reklü) nün 
«Cihan Coğrafyası» nda (C =  9, 
S =  498) Fransız mühendisleri ta­
rafından Sakaryada iki yüz elli ki­
lometreye kadar sefain işletmek 
üzere projelerle teklifler yapıldığı 
yazılıdır. Evet Sakaryanın bütün 
diğer vatan nehirlerinden ayrı böy­
le bir hususiyeti var.
Í Yazan
L Ismail Habib Sevük
■ M ''
i
ıaziler vurularak» bu işin mümkün 
ve kolay olduğu bildirildi. Raporda: 
«Değirmen arkına su cereyan eyle­
diği gibi Sakarya da İzmit körfezine 
dökülecektir» deniyordu. Otuz bin 
amele hazırlandı. Sokullıınun oğlu 
meşhur Haşan Paşa bu işin başa­
rılmasına memur edildiler. Sadrı- 
azam Sinan Paşa donanmanın bas­
tardasına binerek devlet erkânını 
da yanına alıp debdebe ile İzmite 
çıktı. Fakat birdenbire padişahtan 
«Bu işin terki elzemdir» diye bir 
ferman gelmesin mi? Meğer Sinan 
Paşanın rakibleri, onun şerefi art­
masın diye, rüşvetlerle sarayda fı­
rıldak çevirmişler. Vâsıf Tarihi bu 
işin üçüncü defa olarak Üçüncü 
Mustafa zamanında 1172 (1758) de 
tekrar ele alındığını anlatıyor. Bu 
işin mazisi padişahı şevke getirmiş. 
Müderrislerden meşhur mühendis 
Giridî Ahmed Efendinin başkanlı­
ğında bir fen heyeti gene müsbet 
rapor verdi. Fakat bu sefer de o 
havalideki arazi sahihleri rüşvet ve 
fırıldaklarla teşebbüsü akim bırak­
mışlar. İzmit körfezi ki Sakaryanın 
ilk gözağrısıdır. Kimbilir nehir için 
için belki hâlâ orayı özlüyor. Üzül­
me Sakarya, mazinin yapamadığım 
belki yakın bir istikbal yapar.
Nehrin hafızası:
Nehirlerin hafızalan büyüklük­
lerde ölçülmez. Dünya nehirlerinin 
en azmanı olan Amazonun hafızası 
hiç gibidir. Bir tatlı su denizi ha­
linde akan o nehrin yatağında tarih 
akmıyor. Sakaryanın böğründe ise 
taşıdığı sulardan kat kat fazla bir 
tarih uğuldar. İlk çağlarda Frik- 
yanın belkemiğiydi. Bu devlet Kı­
zdırmaktaki Hititleri yenince Sa­
karya Kızdırmağı yenmiş oldu. O 
zamanlar Sakaryanın en mühim şeh
Diğer ayrı bir hüneri: 
Mahlûkların mekân değlştirişleri 
gibi nehirler de canları sıkıldıkça 
yatak değiştirirler. Fakat vatanın 
hiç bir nehri Sakarya gibi deniz de­
ğiştirmedi. Charl Texier (Şarl Tek- 
siye) nin «Küçük Asya» sı yazar: 
Sakarya, kendi tabiî kaderine uya­
rak eski zamanlarda Sabanca gölü 
üzerinde İzmit körfezine akarken, 
bitip tükenmez tortularla yatağını 
doldurduğu için bu yatak ona yol 
vermeyince o da Marmaraya küsüp 
Karadenize yönelivermiş. Gene ay­
nı kitab yazar: Sakarya Bizans
İmparatorluğunun mühim bir sa 
ranma hattı olduğu için Jüstinyen 
bu geçid vermiyen dikbaş nehrin 
üstünde çok haşmetli bir köprü 
kurdurarak onu kendi iradesine 
râmetmek istiyor. Sekiz gözlü, dört 
yüz metreden uzun, cesim kalker 
taşlarile yapılan bu köprünün ba­
şında bir zafer takı heybetile yük­
selen büyük kapıya yazdırdığı ki­
tabede İmparator: «Sakarya, sen
ki azgın akışlı bir nehirsin, şimdi 
bu taş abide altından bir esir itaa- 
tile geçeceksin» diye övünüyordu. 
Denizler değiştiren Sakarya için 
yatak değiştirmek nedir ki? İstik­
lâline âşık Sakarya bir gün âni bir 
silkinişle doğuya sıçrayıvererek 
köprüyü kendi başına bıraktı. Se­
kiz gözünden beşile hâlâ ayakta 
duran bu köprü asırlardanberi, 
mahbusunu kaçıran menkûb bir 
gardiyan hüznile, neye yaradığına 
şaşkın bir halde boynunu büküp 
duruyor.
Sakarya ve İbni Batuta:
ri Gordiyom’dur. Kralın, boyun­
duruğu oka bağlamak suretlle yap­
tığı meşhur düğüm orada asılı. O 
düğümü kim çözerse cihangir ola­
cak. Asırlar boyu kimsenin çöze­
mediği o düğümü İskender bir kı­
lıç darbesile çözüverdi. Cihangir o- 
luşu bundanmış. Fakat düğüme 
karşı onun yaptığı çözmek değil 
kesmekti. Cihangir olduğu halde 
kurduğu devletin payidar olamayışı 
da bundan olsa gerek. Evet Sakar- 
yanın hafızası çok derin.
İmparatorluk ve o:
Sayısız tarih maceralarına karşı 
pek aldırış etmıyen Sakaryanın ilk 
büyük övünüşü Osmanlı İmpara­
torluğunun bir tehum gibi onun kı­
yılarına ekilip oradan filizlenmesi­
dir. O ki Türkleri ta on birinci 
asırda Selçuk akmcılarile tanıyor­
du. Büyük Alâeddin Keykubad Er- 
tuğrul Gaziye, Sakarya ile Porsuk 
arasındaki Karacadağ havalisini 
verdiği için imparatorluğun kökü 
oradan başlar. Osman Gazi 691 
(1291) de Sakarya seferini yapar­
ken en büyük yararlığı Samsa Ça­
vuş gösteriyor. Ertuğrul zamanın­
dan kalma bu eski gazi, müverrih 
Alinin tâbirde «Göynük vilâyetini 
fetheder». Şimaldeki Sakaryanın 
en şanlı iki gazisi de Akça-Koca 
ile Konur-Alptı. Birincisi nehrin 
batısında iş gördüğü için İzmit ha­
valisine Kocaeli dendi. Nehrin do­
ğusundaki sahaya da ikinci gaziye 
izafeten Konurapa deniyor. Sakar­
ya dört asırdan fazla süren impara­
torluk yükselişinin başı olduğu gibi 
ikinci Viyana muhasarasında Ka­
lenberg tepesinden başlayan iki bu­
çuk asırlık inişin de sonu oldu.
Büyük melhame ve Sakarya
1921 ağustosunun 23 ünde başla-
yıp eylülün 13 ünde biterek geceli 
gündüzlü yirmi iki gün devam eden 
Sakarya Meydan Muharebesi o za­
mana kadarki askerlik tarihinin en 
uzun süren meydan cengi oldu. 
Büyük melhamenin ilk günü Sa- 
karyadan başlayıp son günü gene 
Sakaryada biter. O çengin bitişin­
den bir buçuk yıl sonra 1923 mar­
tının 25 inde, Adanadan dönerken 
Beylikköprüde öğle vakti Sakar- 
yayı o cenkler çenginin baş kahra­
manı Gazi Mustafa Kemalle bera­
ber geçiyorum. O zaman apaçık 
gördüm: Şimdiki Cumhuriyet Tür- 
kiyesi Sakarya kıyılarının üzerine 
kuruldu. Ertesi yıl 30 ağustosta do­
ğacak olan Dumlupınara, on bit 
buçuk ay önce Sakarya gebe kal­
mıştı. Sakaryadan sonra Dumlupı- 
nar nasıl olsa olacaktı. Fakat «Al­
tıntaş» badirelerinden sonra en ol- 
mıyacak şey Sakaryayı yapmaktı. 
Sakarya sahiden bir mucizedir, 
iki ışık kaynağı:
1936 yazındaki büyük yurd ge­
zisinde, 20 haziran günü Sakarya- 
nın kaynağmdayım. Eskişehirin 70 
kilometre cenubundaki Çifteler kö­
yünden bir kaç kilometre ileride 
bir değirmen yanında bir harman­
lık bir havuz var. Havuzun dışında 
bir gölcük, bir bend, dibden ve 
üstten sular akıyor. Havuzun dibi 
açık yeşil, koyu mor, dalgalı renk 
cünbüşleri içinde. Üç taşlı bir de­
ğirmeni döndüren kaynak suyunun 
dibine yerleştirilmiş bir dinamo sa­
yesinde elektrik ampulları akşam 
basınca etrafı pırıldattı. Sakarya 
cengi ki zaman içinde bütün va­
tanı ve istikbali aydınlatan İlâhî 
bir ışıktı; o gün orada bu mazhari- 
yetli nehrin kaynağı da ışıklanmış 
diye düşünmüştüm. Meğer onun 
mekân içindeki asıl ışığı Sarıyar 
santralı ile bundan sonra başlıya- 
cakmış. Zamanla mekânın iki hey­
betli ışığına imkân veren Sakarya 
sana sevgilerimiz gibi şükranlarımız 
da sonsuzdur.
Ondördüncü asrın birinci çeyre­
ğinde büyük dünya seyyahı İbni 
Batûta İznikten Geyveve giderken 
«Sakarya denen sakar bir nehri» 
geçmek zorunda kaldığım anlatır. 
Atlı bir kadın hizmetçisile beraber 
giderken seyyah onları takib edi­
yor. Suyun ortasında atından yu­
varlanan kadını hizmetçi kurtar­
mağa çalıştığı sırada nehir ikisini 
de sürüklemeğe başladı. Kıyıdaki- 
lerin himmetlerde kadın kurtuldu 
amma hizmetçi boğulmuştur. Kor­
kuya tutulan seyyah atla geçmek­
ten vazgeçerek epeyce aşağılardaki 
sala kadar gitti. Eşyalarla atın ta­
kımları sala alınarak hayvan ye­
dekte yüzdürülmek suretile nehri 
geçtiler. Sakaryanın bu geçid ver- 
meyişi iki sebebden ileri geliyor. 
Elisée Reclus «Anadolumm en u- 
zun nehri Kızdırmaksa suyu en 
dolgun olanı da Sakaryadır» der. 
Suyunun azaldığı zamanlarda bile 
geçid vcrmeyişi ise yatağının yu­
muşak oluşundaııdır. Nehirlerin a- 
sıl korkunç tarafı bu yumuşaklık­
tan gelir.
Eski yatağı iade teşebbüsleri:
Sakaryanın eski yatağına dönüp 
İzmit körfezine akması İstanbul için 
bir çok faydalar sağlıyacaktı. Selâ­
nikli Mustafa Tarihinde, bu işe ilk 
önce Kanunî Süleyman zamanında 
teşebbüs edildiği anlatılır. Oraya 
Mimar Sinanla Kiıez Nikola ismin­
deki bir zimmî gönderildi. Bunlar 
bu işe fennen imkân olduğuna dair 
rapor verdiler. Müverrih «Fakat du 
iş o zaman nasılsa yüzüstü kaldı» 
diyor. İkinci teşebbüs 1591 de Ü- 
çüncü Murad zamanında yapıldı. 
Kâtib Çelebi «Cihannüma» da ya­
na yakıla anlatarak Selânikli Mus­
tafa da ayrıca tafsilât verir: «Ye­
men fatihi Sadrıazam Sinan Paşa­
nın İstanbulda odun derdine deva 
olmak üzere Sa! ar, Sabanca ve İz­
mit körfezini birbirine birleştirmek 
için padişahtan ferman çıkarması 
üzerine oraya Sermimar ve Mü­
neccim Molla Fütuh, Mimar Çavuş, 
ve Mimar Süleymandan miirekkeb |
Taha Toros Arşivi


En büyük santralimizin kurulacağı heberleri vesilesiyle:Canım Sakarya

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository