Taha Toros Arşivi, Dosya No: 154-İsmail Habib Sevü

Sevük, İsmail Habib

Istanbul Sehir University Repository

Dil Davasında Kat’ î Karara Doğru
Türkçenin fesahatcılarla
uzun cengi
Yazan: İsmail Habib Sevük
Türkçemiz, geçen yazıda anlattığımız, 
«İki büyük hak» namına, o hakları 
tanımıyanlara karşı, iki cepheli bir cenk 
yapmışta ve yapmaktadır. Birincisi 
«fesahatçiler» e karşı eskidenberi devam 
edip gelen, İkincisi »tasfiyeciler» e karşı 
yıllardır sürüp giden iki cenk, İkincisi­
ni iyi anlamak için önce birinciyi gör­
meye ihtiyaç var.
Birinci çengin sebebi:
Türkçe, hal dili ile, şöyle dedi: «Ben 
yabancı kelimeleri istediğim gibi ken­
dime mai ederim, buna kimse karışmaz.» 
İlim namına doğruluğu o yabancı keli­
melerin kendi esas dillerindeki gibi 
kalmasını sananlar da cevab verdi: «Ha­
yır senin olmıyanı kendine mal etmeğe 
hakkın yoktur, onlara dokunmamak­
sın.» Dilin mal ettiğine «galat», bilgin­
lerin söylediğine «fesahat» dendi. Öteki 
bir «hak», beriki bir «zihniyet», işte o 
hakla bu zihniyetin çarpışmasından çı­
kan cenk asırlar boyu devam edip du­
ruyor. Bu uzun cenkte durmadan iler­
lemek dile, boyuna gerilemek de bilgin­
lere düşmüştür amma aradaki savaş hâ­
lâ bitmiş değildir. Hâlâ dilin hakkını 
«galat», fesahati «doğru» görenler var.
İki mühim misal:
«Avrupa Edebiyatı ve Biz» kitabının, 
1940 ta çıkan, birinci cildinde «Serveti 
Fünun» şairlerinden Ahmed Reşid Be­
yin, şiir cihangiri Virjil’in «Eneid» ini 
tercüme etmesi vesilesile (S: 144) şöyle 
demişim: «Bugün artık türkçeye hâkim 
olan Türk fonetiğidir. Kelimeleri eski 
fesahatçiler gibi kendi aşklarındaki te­
lâffuza riayet ederek değil, Türkleşmiş 
cilan sese hürmet ederek kullanıyoruz.» 
«Tehlüke» değil tehlike, «mehabbet» 
değil, muhabbet, «reça» değil, rica... 
diye misaller sıralandıktan sonra ha­
miş notuna da şu cümle eklenmiş: 
«Beyhudeyi bihude yapmak için bey­
hude uğraşıyorlar!» •
«Cumhuriyet» teki bir dıizınelik eski 
dil serisinin 7 mart 1941 tarihli «Tasar­
ruf hakkı» başlığını taşıyan yazıda da 
Halid Ziya Uşaklıgil üstadımızın dile 
dair «Son Posta» da çıkan yedi uzun 
makalesinden birinde «müdir, müşkil, 
mümkin.. gibi kelimeleri neye aslıların­
daki gibi «i» ile değil de «ü» ile yazıyor­
lar? Başka bir lisanın malına ne hakla 
tecavüz edildiğine akıl erdiremiyorum» 
demesine karşı da şunları yazmışım: 
«Hayır, üstad, bir kere eski harfler za­
manında onları buyurduğunuz gibi mü­
dir, müşkil, mümkin diye okumuyor, 
sadece gözümüzü aldatıyorduk. Hepimiz 
konuşurken «müdür bey geldi» deriz. 
Yalnız o kelime terkib haline girdiği 
vakit aslındaki telâffuza bürünür ve o 
zaman «müdir-i dirayetsemir» olur. 
Sonra «başka lisanın malına tecavüz et­
mek...» Ooooh, muhterem üstad, buna 
büsbütün hayır, ortada başka lisan yok, 
benim lisanım var.» (1)
Fesahate iman:
O çaptaki üstadlarm bile dilin tasar­
ruf hakkına karşı böyle bir durum al­
maları nedendi? Bu fesahatin doğrulu­
ğuna inanmaktan ileri geliyordu. Şark­
taki belâğat ilminin uzun bir mazisi ve 
sağlam sistemleridir. Daha 17 nci asırda 
meşhur mesnevi şarihi İsmail Ankara- 
vinin «Miftâh-ül-belâga» sı ile «fesa­
hat» e karşı «galat» m ne olduğu «kı­
yasa muhalefet» esasına dayanılarak 
kaideleştirilmişti. Cevdet Paşa gibi şark 
ilminin en heybetli otoritesi de «Bela- 
gat-i Osmaniye» sinde diğer dillerden 
alman kelimelerin bozulmasını, yani 
«galat» ı, «ehl-i lisanın istimaline mu­
halefet» diye tarif etti. Diyarbakırlı 
Said Paşanın «Mizânül-edeb» ine göre 
de galat «lâfzın bir lisanda cereyan e- 
den kaideye muhalif istimalidir.» Uzun 
nesiller ilk mektebden başlıyarak tahsil 
hayatında hep fesahatin doğruluğunu 
öğrenip ona inanarak kelimeleri hep o 
yolda kullandılar. Bir şeyin hem doğru­
luğuna inanmak, hem ömürlerince ona 
alışmak; insan oğlu imanla itiyadın bir­
leştiği şeyden ayrılabilir mi?
Türkçeye karşı ilim şeddi:
Bizim bir düzineyi bulan eski seri ya­
zılardan bir buçuk yıl sonra İsmail Ha­
mi Danişmendin gene «Cumhuriyet» te 
çıkan yedi kadar yazısından birinde, çok 
doğru olarak, şarkın bu edebiyatı ted­
vin eden kitablarmdaki nazariye için 
şu hüküm verilir: «O kıtablardaki bu 
nazariye ile Arab ve Acem kelimeleri­
nin tüı-kçeleşmesine karşı ilmi bir sed 
kuruimuş oldu.» İşte Halid Ziya ve Ah­
med Reşid gibi üstadlarm bile beri ge­
lememelerine o ilmi sed engel olmuştu 
ve o kanaatte olan nicelerine hâlâ o sed 
engel olmaktadır. 17 nci asırdanberi o 
sed yalnız Arab ve Acem kelimelerime, 
yani yalnız şarka karşı kullanılırken 
1302 (1886) dan sonra Mustafa İzzet E- 
fendi «Tashih-iil-galatât» kitabile o şed­
di. bir baraj genişletir gibi garba da 
uzatarak, bu g8İat vaşağım Avrupa dil­
lerine de şümullendirdi. «Batarya» yan­
lış: doğrusu «batı-i» dir. «Poyraz» dene­
mez, «bóreas» demeli. «Pandispanya» 
demek ayıb, pain d’Espagne demek lâ­
zım.
Şedde karşı tepki:
İlmin dile kurduğu bu şedde karsı 
da ruhlarında tepki duyanlar oldu. Na­
mık Kemal bu işte de'şeref bayrağını 
taşıyor. Tâ 1863 te, «Tasviri Efkâr, da- 
ki meşhur dil makalesinde apaçık şöyle 
dedi: • «Galat-ı-meşhur denilen isti- 
mal-i-umuminin lûgat-i-fasih itibar 
olunan vaz’-ı aslıya rüçhamnı kabul.» 
Ondan beş on yıl sonra Münif Paşa, 
«Galatat» ismile çıkardığı Sırrı Paşaya 
«çamaşır yerine câme-şûy diyemeyiz» 
diye alaylı iğnelerle beraber: «Aslı ne
olursa olsun umum arasında şayi olmuş 
ve kıdem kazanmış lâfızları olduğu gibi 
ipkadan başka çare yoktur» demek su- 
retile haklı davaya daha açık bir ifade 
verdi. Ondan beş on yıl sonra, 1883 te 
Kemal Paşa zade Said Bey: «Fezail-i
Ahlâkiye ve Kemalât-ı İlmiye» eserin­
de «ahlâk!» ve «İlmî» diye farisî nisbet 
edatı alan kelimelerin aralıca mutaba­
kat kaidesine uymıyacağmı kendi de 
kabul etmekle beraber (2' «Böyle iza­
fetleri Arab yapmıyorsa biz yaparız» 
diye fetva verdikten başka o hiddetle 
türkçenin İstiklâline bir marş güftesi 
v ««  — —»«*•-« v», erinin .Tilrkcenîn
istiklâl savaşı» başlıklı ikinci yazısında 
görmüştük. Ondan bir iki yıl sonra da 
Muallim Naci «Intikad» isimli eserinde 
«tenkıd» i yanlış görenlere karşı: «Ten- 
kid doğı u değilmiş,, Arab bunu istimal 
etmemiş diye kaldırıp atalım mı? Arab 
beğenmiyorsa biz beğeniyoruz. Lisanı­
mız varsa ona tasarruf etmeğe de hak­
kımız vardır» diye davaya büsbütün 
sarahat verdi. »
Galatçılarııı tek hayrı:
Türkçenin Arab, Acem ve garb dille­
rinden kendine mal edip, kendi bünye­
sinde eriterek, tâstamam Türkleştirmek 
suretile gösterdiği kudreti anlamak iç»n 
eskidenberi yazılmış olan «Galatat» ki- 
tablaı-ına bakmak yeter. Asılları bozuldu 
diye çığlık koparan o galat avcıları bu 
telâşla harıl harıl galatat kitabları çı­
karırlarken, hiç farkına varmaksızın, 
türkçenin hangi kelimeleri hangi usulle 
evirip çevirerek kendine mal ettiğini 
apaçık meydana vurmuş oldular. Bu 
bakımdan o kitablann türkçeye mühim 
bir hayrı dokundu. Garb âlemindeki 
«lisaniyat âlimleri» dillerdeki temsil ci­
hazlarının nasıl işlediklerini gayet iyi 
bilirler. Onlar içinden bazı müsteşrikler, 
türkçenin temsil ettiği kelimelerin neler 
olduğunu anlamak için şüphesiz en çok 
«galatat» kitablarından istifade ederek 
onlara müteşekkir kalmışlardır. Beri 
tarafta bizim fesahatçiler, garbdaki o 
ilimden haberleri olmadığı için, fasih 
kelimelerin bozulmaması gayesile ken­
dilerini bir «ilim şeddi» kurmuş sandık­
ları halde meğer kurdukları şeyin ha­
kikatten bir «cehil şeddi» olduğunu ta- 
biatile faı-kedip gittiler.
Ali Seydinin ileri adımı:
Avrupa lisaniyatçıları dillerin kendi­
lerine malettikleri kelimeleri o 
sayarlar. Onların nereden ve nasıl gel­
diklerini araştırmak sırf ilim namına 
aydınlanmak içindir. Bizde de «Resimli 
ve haritalı Kamus-u Osmanî» ismile 
hayırlı bir büyük eser vücude getiren 
Ali Seydî merhum 1324 (1907) de neş­
rettiği «Defter-i Galatat» ile, türkçenin, 
fesahate meydan okuyarak, tasarruf et­
tiği kelimelere karşı ilk defa Garblı bir 
âlim edası takındı. O ki, Kamusuna 
koyduğu isimden bile belli, «osmanlıca» 
yı üç dilin birleşmesile meydana gel­
miş ayrı bir lisan sanıyordu. Hem de 
ondan evvel Şemseddin Sami 1901 deki 
«Kamus-u Türk!» si ile ve onun başına 
yazdığı çok mühim mukaddeme ile 
türkçenin Arab, Acem ve başka diller­
den kelimeler almakla beraber gene 
müstakil bir türkçe olduğunu bütün 
azametile anlattığı halde, Ali Seydî, dil 
bahsinde kendinden evvel ilân edilen 
o hakikate erişemiyecek kadar geri 
kalmasının vebalini ödemek istermişçe­
sine Allah razı olsun «galatat» bahsin­
de Türk dilinin istiklâlini kabul ederek 
artık o galatların olduğu gibi kullanıl­
masından başka çare olmadığını ve o 
gibi kelimelerin yalnız ilmen bilinmesi 
lâzım geldiğini söyledi.
Dil ilminden habersizliğimiz:
Garbda bir buçuk asırdır «lisaniyat 
ilmi» diye muhtelif kavimlere ayrılmış 
heybetli bir varlık olduğundan bizim­
kilerin hepsi habersizdi. Cevdet Paşayı 
filân bırak, türkçenin tasarruf hakkına 
hürmet gösteren Namık Kemalinden 
Naciye, Münif Paşasından Said Beyine 
kadar, edebiyatçılarla âlimlerimizin bi­
le haberleri yoktu. Onların galata cevaz 
vermeleri Garbdan gelme bir bilgiyle 
değil, o galatların dilden sökülemiye- 
ceğini anlamaktan gelen bir sağduyu 
neticesiydi. Aksi takdirde Garbdan de­
liller getirerek daha başka türlü ve 
yüksek konuşurlardı. Hattâ bu hali Ali 
Seydîde bile görüyoruz. Neydi bu 
Garbdaki dil ilimleri? O ilimler diller­
deki temsil cihazlarının, diller arasında­
ki ikraz ve istikrazların, kelimelerdeki 
mihaniki ve uzvî değişmelerin, hulâsa 
dillere aid bir çok hususiyetlerin usul­
lerini, kanunlarını, yollarını gösteriyor, 
işte bundan haberimiz olmadığı içindir 
ki o kadar zaman dil kendi tasarruf 
hakkım tanımıyanlara karşı kendi başı­
na savaştı durdu.
—  Arkası Sa. 4, Sü. 3 de —
(1) Rahmetli Halid Ziya Uşaklıgil bi­
zim o seri yazılara karşı 6 haziran 1941 
tarihli «Son Posta» gazetesinde «imla 
meselesi» umumî başlığı altında «İsmail 
Habible aramızda ihtilâf noktaları» 
başlıklı bir yazı yazdı. Makaleye «Ede­
biyat dünyamızın vücudile iftihar du­
yulan kalem ve fikir sahihleri arasında 
tetkiklerinin serveti, hükümlerinin isa­
beti, yazılarının nezahet ve zarafetile 
pek güzide bir sima olan...» diye o 
kendine mahsus nezaketile fazla cemi- 
lekâr başlıyan kıymetli üstad gayet 
zeki bir tabiye ile meseleyi bir imlâ 
kargaşalığından kurtarmak için ya halk 
kullanışının, ya aslî telâffuzun birinden 
birinin umumî kaide şekline konması 
lâzım geldiği şekline koymuş ve ruhu­
nun büyüklüğünü bir daha göstermiş­
ti. O büyük ruhu tekrar rahmetle ve 
şükranla anıyoruz.
(2) Buradaki yanlışlık meselesi bu 
serinin ikinci yazısı olan «Türkçenin 
istiklâl savaşı» başlıklı yazıda, bir cüm­
lenin atlanması yüzünden yanlış çıktığı 
için bu vesile ile o da düzeltilmiş oldu.
I. H. S.
ê  .......... %
SANAT, FİKİR GAZETESİ 
Yılbaşında Çıkıyor. 
Çıkaran: ORHAN VELİ
Bir
V A K K O
edam ı kerliv* srünİTİ
Dil davasında katY  
karara doğru > /
Türkçenin fesahatçılarla 
uzun cengi
—  İkinci sahifeden devam  —
Halkın amprik âlimliği:
«Fesahat» namına dil kaidelerini ted­
vin eden âlimlerimizle «galat» namına 
lehte ve aleyhte söylenen aydınlarımı­
zın Garbdeki dil ilminden haberleri ol­
madığı haide meğer Türk halkı o ilmi 
bütün esaslarile biliyormuş gibi bin yıl- 
daııberi tatbik edip durmuş. Yabancı 
kelimelerin tasarrufu hakkında Garb 
ilminin söylediği temsil cihazlarının 
hepsini kullanıyor: Biri, kelimelerin
seslerini değiştirmek (ilimde ismi fo­
netik); diğeri, manaları değişürmek 
(semantik); üçüııcüsü, bazı kelimeler­
de ikisini birden kullanmak (fonetik- 
semantik); dördüncüsü, uydurma keli­
meler yaratmak (ilimdeki ismi calque). 
Türk halkı asırlar boyu kullandığı bu 
temsil cihazlarının İsimlerini de, cisim­
lerini de bilmiyordu. ' Bildiği şey o ci­
hazları fiil halinde kullanmaktan ibaret. 
Frenkler böyle bilgiye «amprik» derler. 
Bizim çiftçinin ziraat bilgisi de öyle. 
Fakat o bilgi nasıl toprak gibi kapkatı 
bir hakikatse halkm dil âlimliği de dil 
gibi capcanlı bir hakikatti.
Garbiıların halkımızı tasdikleri:
Garb dillerinin birbirlerinden aldık­
ları ile, hele yunanca ve lâtinceden al­
dıklarım bir tarafa bırakalım, onlar 
bunları öz malları bilirler. Fakat fran- 
sızca, İtalyanca, İspanyolca gibi dillere, 
tabiî fazla temas neticesi, Arab, Acem, 
ve Türk dillerinden de kelimeler girdi. 
Hami Danişmend, yedi yıl evvelki o 
seri yazılarından birinde fransızcadaki 
yalnız arabca kelimelerin 250 yi buldu­
ğunu söyler. Uç dilden üç enteresan 
misal: Arabca «tavla zarı» na «ez-zahr» 
denir, bu kelime ispanyolcaya «zar o - 
yunu» manasile «azar» olarak geçti. 
Yani hem fonetik, hem semantik değiş­
meye uğrayarak aynı kelime ispanyol- 
cadan fransızcaya «tesadüf» manasına 
«Hasard» diye giriyor. Farsçada turuno 
manasına gelen «nareng» arabcaya «na- 
renç», oradan ispanyolcaya «naranja», 
oradan da fransızcaya portakal manası­
na «orange» diye geçiyor. Türkçenin «do 
lama» sı da fransızcaya sıırna şerid do­
lamak bir nevi asker cekeü manasına 
«dolman» diye geçti. Onların âlimleri 
İşte böyle Şark dillerinden gelme ke­
limeleri bile nasıl millileştireceklerini 
lisaniyat ilmile ve o ilmin meydana çı­
karılan kanunlarile başardıkları için 
türkçenin yaptığı temsil ve tasarruf 
bahsinde de fesahatçilerimize değil 
Türk halkına hak verdi. Gene işte bu­
nun içindir kİ meselâ Rus llsaniyatçısı 
Prens Aleksi Petersburgda 1840 ta ba­
sılan «Fransız -  Arab -  Acem -  Türk 
lügati» nde halkımızın fonetik ve se­
mantik bakımından değiştirdiği kelime­
leri hep türkço sayarak onları eserinin 
Türk kısmına koydu.
Tatbikat tablosu:
Türkçenin fesahatçilerle sürekli cen­
gi; bu yazı ile cengiıı dil karşısında dile 
cephe alanlar tarafını gördük. Bundan 
sonraki yazile de türkçenin çengindeki 
fiilî zaferi anlatılacak. Yani dilin tem­
sil cihazındaki dört .çeşid çarkı işleterek 
meydana getirdiği tatbikatın tablosu... 
Göreceğiz, tablonun temaşası hem zevk­
li, hem ibretlidir.
İsmail Habib SEVÜK
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 6 4 0 1 9 9 0 1 0 *


Dil davasında kati karara doğru:Türkçe'nin fesahatçılarla uzun cengi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository