Taha Toros Arşivi, Dosya No: 157-Mustafa Reşit Paşa, Sadrazam ve Çocukları. Not: Gazetenin "Köşemden" köşesinde yayımlanmıştır

Yücel, Hasan Ali

Istanbul Sehir University Repository

CUMHURİYET v /  / 21 Uâ •
1 ' «
I k ö ş e m d e n )
1 1 ■" 1 “■ 1 , 1  .......... n - - n — r
Reşid Paşaya dair
1939 d» Tanzimat, yüz yılım dol­
durmuştu. Türk Tarih Kurumun», 
İstanbul Üniversitesin» ve Ankar» 
Dil-Tarih Fakültesine yazdığım 
tezkereler ile bu mühim tarihi o - 
layı «düşünerek anmak ve anarak 
düşünmek» için ricada bulunmuş­
tum. 1026 »ahiielik Tanzimat kita­
bı, fotoğraflar re vesikaların tıp- 
kı-basılan ile 1S40 ta neşredildi. 
Bu mühim toplama aeer, büyük 
hizmet ve e nisbette rağbet gör­
dü. Mevcudu kalmamıştır. Bu, bi­
rinci cild idi. İkinci cildi görünüşe 
bakılırsa Tanzımatm İki yüzüncü 
yılında çıkacağa benziyor. 2039 da 
yaşıyacak bilginlerimiz, benim bu 
sabırlı re ümidli satırlarıma rast- 
lıyacak olurlarsa, ruhuma re Tan­
zimat kitabının birinci cildine ya­
zı yazmış dedelerinin ruhlarına bi- 
rer «Fatiha» okusunlar!...
1945 yılının 3 kasımında Üskü­
dar Halkevi Başkamndan aldığım 
bir telgrafı -nasılsa- saklamışım. 
Onda, Tanzimatı andıklarını ve 
beni de 100 üncü yıl dolayısile gi­
riştiğim teşebbüs için hatırladıkla­
rını yazıyor. İmza:
Reşad Kaynar
Çimdi elimin altında 656 »ahifelik 
koca bir kitab var. Onun da üs­
tünde aynı İsim. Kitabın adil 
Mustafa Reşid Paşa 
re
Tangimat
Hem yazan, hem Tarih Kuruntu­
nu tebrik ederim. 1939 da Tanzi­
mat için bir şey yapamıyan Tarih 
Kuramumuz, bu kitabım basmak­
la o zamanki alâkasızlığım Türk o- 
kuyucularma affettirmek lmkânmı 
kazanmış demektir.
Kitab, güzel yazılmış bir tarih ö- 
zeti olan girişten sonra Reşid Pa­
şanın yetişmesini ve ilk memuri­
yetini anlatmaca girişiyor. Reşid 
Paşa., Osınank tarihinde son büyük 
devlet adamıdır. Sokullu tle Ata­
türk arasındaki en belirli çizgi o - 
dur. Şüphesiz tarih, topluluklann 
müşterek eseridir. Fakat İnkâr e- 
diletilir mİ ki bu, müşterek eser, 
üstüp ferdlerin iradelerile göze gö­
rünecek hale geliyor? Reşid Paşa 
58 ini bitirmeden öldüğüne göre 
ona halk tarafından takılan «Ko­
ca» lâkabı ve sıfatı İhtiyarlığından 
değil, gerçekten büyük olduğu için 
verilmiştir. Atatürk, ondan bir 
yaş küçük ölmüştü. Elbette ondan 
daha az büyük sayılamaz.
Yazan:
Haşan  -  Âti Yücel
Bu karşılaştırmayı boşuna yap­
mıyorum. Çünkü her İki büyüğü­
müzün benzersizlikleri ve dirilirle­
rine benzer tarafları oluşu beni bu 
mukayeseye götürüyor. Her İkisi 
de devlet bünyemizde bir değişme 
yapma ihtiyacım duymuşlardı. Re­
şid Paşa, tam kudret sahibi olama­
dığı İçin (çünkü siyasf kudret, 
ancak Padişahta tamam oluyordu) 
millet bünyesinde derine doğru bir 
değişmeye muktedir olamadı. Fa­
kat Tanzimat, devlet bünyesinde 
kendinden önceye nisbetle büyük 
bir inkUâbdır.
O kadar ki, Abdülhamid devri 
ona miskin bir tepki olmak üzere, 
1919 tarihine kadar Osmanlı tari­
hinde İsim yapmış, hizmet görmüş 
bü-ün devlet adamları İstisnasız 
biıer «Tanzimatçı» dırlar.
Reşad Kaynarın kitabı, bu dere­
ce önemli bir şahsiyet o lu , eseri 
uzun zaman bir devletin tarihini 
izlendiren Reşid Paşa hakkında bir 
kaynaklar hazînesidir. Elin» gt gir­
diği vesikalar o kadar kıymetlidir. 
Yalnız bunları alıp bastırsaydı 
Türk tarihine yapacağı hizmet, şük 
ranla karşılanmağa değerdi. Nite­
kim kendisi de önsözünde şöyle 
demektedir:
«Bir kaynak eser meydana ge­
tirmek ve objektif kalmak için 
kendimden bir şey katmadım. Pa­
şanın gerek ulahat »abasında, ge­
rek siyasf vazifeleri üzerindeki şah 
sİ görüşlerimi kitabıma karıştırma­
dım.»
Böyle demesi doğru. Fakat vesi­
kaları dillendirmekte, onları olay­
lara bağlamakta yazar, hayli emek 
çekmiş, göz nuru dökmüştür. Me­
selâ Mısır meselesinde ele aldığı 
vesikalarla kalmamış, işin «alında 
ne olduğunu, hangi siyasi istekle­
rin ve kudretlerin mücadeleye İş­
tirak ettiğini bir siyasf tarihçi ba- 
şansile anlatmıştır, Tanzimat fer­
manı bahsi de böyledir. Belki şahsi 
görüşlerini söylememiştir. Fak-1 
meseleleri alıp okuyucuyu aydın­
latacak açıklamaları dikkatle yap­
mıştır. Böyle hareket etmesi de lâ­
zımdı. Aksi takdirde kitab, «Reşid 
Paşa ve Tanzimat» olmaz; «Reşid
Paşa ve Tanzimata dair tarih ve­
sikaları» olurdu. Nitekim şimdi 
bazı emsali gibi Hakkın rahmeti­
ne İntikal etmiş olan «Tarih vesi­
kaları» dergisini bu işi yapsm diye 
çıkarmıştık.
Bu kitab, aynı zamanda bir ders 
ve ibret kitabıdır. Hele devlet a- 
damlan için sahiden bir kaynak­
tır. Meselâ geçen hafta yazdığım 
Yunan meseleleri hakkında bu ki­
tabın bir bahsi, o meselenin yüz 
küsur yıl önceki bir safhasını öyle 
açık, öyle beliğ anlatmaktadır ki, 
her satırından bugün» en a- 
şağı 5000 mumluk bir ampulün 
ışığım vermektedir. Seçim mese­
lesinde İlk defa kazı meclislerine 
tabii üyelerden başka kaza halkı­
nın nasıl intihab olunacaklarını gös 
teren nizamname okunmağa değer. 
Bugünlere nerelerden geldiğimizi 
gösterme bakımından bu vesikaları 
idare hukuku derslerinde gene hu­
kukçularımıza kıraat olarak okut­
malıdır.
Nizamnamenin üçüncü bendine 
bakıma:
«Intlhabdan evvel veya sonra a- 
hallden birine işbu intihab oluna­
caklar tarafından sen beni İltizam 
eyle veyahud niçin benim tarafımı 
tutmadın, diyerek bir gûna tenbih 
v* muaheze ve nefsaniyet vuku 
bulursa ol makulelerin ceza ka­
nunnamesinde münderic olduğu 
veçhile İcrayi tedibât-ı lâzımalann- 
da dakika fevt olunmıyacağmdan 
bunlar lntihabdan sonra müzakere 
esnasında hiç hatır ve gönle bak­
maksızın serbestiyet üzere ifade ve 
beyan eyliye.»
Hatıra, gönle bakmadan »erDest­
çe konuşmak... Meclis-i Ahkâm-ı 
Adliyenin kaleme aldığı bu n i­
zamnamenin dilini daha da basit­
leştirip yaymakta bugün için bile 
fayda düşünmez misiniz? Halka 
serbestçe düşündüğünü söyletmek 
için daha ne yapmalı idi?
Mustafa Reşid Paşayı keşfeden, 
Sultan Mahmuddur. Önce meşhur 
Akif Paşanın, sonra ra devamlı o -  
larak Pertev Paşanın himayesi]* 
bu talih» ermiştir. Mehnıed Ali Pa­
ta âsisi ile Mısırdaki konuşmalar­
dan dönerek Kütahyada İbrahim 
Paşa ile müzakereye memur edi­
lişinde Adanayı da Mısırlı galib 
ordunun başkumandanına verme 
vaadi kendisini büyük tehlikeye dü 
şürmüşse de bundan yakasım kur­
tarmış, Padişah nezdinde kaybet­
tiği teveccühü yeniden kazanıp 
devlet işlerinde ve Pariae elçi ta­
yin olunarak dış pllitikada hl net 
ve tecrübe görmeğe başlamıştır. Ba 
basının ölümü ile^ tahta j« ç cn de­
likanlı Sultan Mecid de kendisini 
tutmuştur. Bu tutuş, 39 yaşındaki 
gene devlet «damına «Tanzimat: 
Hayriyye» nln İlâm taretini «İde 
ettirmiştir.
Osmanlı tarihinin ve umumiyetle 
tarihimizin en mühim merhalele­
rinden biri budur. Bu bahis, Reşad
Kaynarın kitabında 125 «ahifelik
bir yer tutar. Yazarın, husus! kü- 
tübhanesinde bulunan veeikalarla 
verdiği bilgiler, mühimdir. Malûm, 
Gülhane Hattı Hümayunu 3 kasım 
1839 da okunmuştur. Okuyan, biz­
zat Mustafa Reşid Paşadır. Bir kaç 
yıl önce «Mustafa Reşid Paşa ve 
ilk Anayasa» başlığile yazdığım bir 
makalede söylediğim gibi Gülhane 
Hattı, tamamiie teokratik bir dev­
let olan Osmanlı saltanatının va­
tandaş eşitliğini, din ve ırk ayrılı­
ğına son vererek mal, can ve hay­
siyet korunmasını kabul ettiğini 
bütün dünyaya llânaeden tarihi biı 
belgedir. Birleşmiş Milletler anaya­
sasının bazı maddelerini ve pren­
siplerini onda yazılmış görmekte­
yiz. Önümüzdeki 3 kasımda 115 in­
ci yıldönümü olacak. Şimdi halke­
vi de yok. Bu günü kim, nerede a- 
nacak diye düşünüyorum.
Tarih, yürüyen bir gerçektir. Fa­
kat bu yürüyüş, mazi ve hal fikri­
ni, istikbal kaygısını beşer ruhun­
dan »ileme*. «Bugün», «dün» ve 
«yarın», şuurumuzun geçtiği üç 
merhale olmaktan çıkamaz. «Za­
man» kavramı, ancak bu merha­
leler birbirine kanştınlmadığı za­
man var olabilirler. İstanbul ve 
Ankara Edebiyat Fakülteleri, bu 
şuur terbiyesini acaba vazifeleri 
arasında «ayarlar mı? Bu takdirde 
3 kasımı dörtgözla bekllyeceğiz. 
Üim adamlarımız, bakalım, rveler 
yazıp neler «öyliyecekler? Daha 
başka şeyler de hatıra gelmiyor de­
ğil. Reşid Paşanın türbesi Beya- 
zıddadır. Önünden geçenlerin bin­
de birinin bile bilmediğinde şüphe 
olmıyan bu güzel anıtı meydana 
çıkarmak, onu temizlemek, etra­
fını, hiç değilse önünü açmak, ne 
İyi olur. Bu büyük devlet hizmet­
kârının, millet aşığının m ezan ba­
şında bir mum da mı yak a mayız? 
Büyüklerini, kendisine hizmet e- 
denlerini karanlıkta bırakanlar, ay­
dınlığa çıkamazlar.
Bfr doktor, kendisini apartımanın 
balkonundan atarak intihar etti
Kadı köyünde Bahariye caddesinde 21 
numaralı apartımanda oturan doktor 
Şinasi Kalıpsız, evvelki gece »abaha 
karsı »aat S.45 te dairesinin balkonuna 
çıkarak 12 metre yüksekten kendisini 
»Sağıya atmak suretile İntihar etmiştir.
Kadıköy Müddeiumumiliği İntiharın 
»ebebl etrafında tahkikat yapmaktadır.
5 Beykozda gel kumpanyasında çalı­
şan işçilerden Şükrü Koç. İntihar kas- 
dile kendisini Galata köprüsünden deni­
ze atmış, etraftan görenler tarafından 
kurtarılarak Liman hastanesine kaldı­
rılmıştır.
Taha Toros Arşivi


Reşid Paşa'ya dair

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository