Taha Toros Arşivi, Dosya No: 157-Mustafa Reşit Paşa, Sadrazam ve Çocukları. Not: Gazetenin "Tarihi Bahisler" köşesinde yayımlanmıştır

Mehmed Reşid

Istanbul Sehir University Repository

HiiliinilllllliMİİİrtllIlMlllllllllılİHİlllliiııııiMiııı i):ıııu ııım ııııım iM iıım M iıiH iıııııım ııııııııııııııu ım ıtım m ıitııııiıiN iı«M iıiiii(iiiiıııiı»u >< ı>m ı< ıiı)ııiıtiıiliıiıııım ııiıiıım iıııııııi(iım ...» .............. - .......... i i m ı ı ı l l ı ı l l l I l l l l l i m i l l M l l i m m i l l i m i l l l l l l l l I l ı ı l
Doğumunun yüz ellinci yıldönümü münasebetiyle
Büyük Reşit
V.
Tarihimize çok şerefli ve mümtaz bir vasıfla 
geçen Sadrazam Mustafa Reşid Paşa, on do­
kuzuncu asrın milletlerarası en mahir diplo­
matı; Türk devlet ve milletini Garp medeni­
yetine ulaştırma hareketinin en kudretli bir 
inkılâpçısı olarak eşsiz bir devlet adamıdır.
— m   YAZAN: ■■
M E H M E D  R E Ş İ D
13 mart, 1800 (16 Şevval,
t214).
B U tarih, Tanzimat devrinin banisi meşhur Mustafa Re­
şid Paşanın doğduğu gündür. Bu 
büyük Devlet adamı, yalnız bizim 
tarihimizde değil; son asırların 
milletlerarası tarihinde de haricî 
siyasetteki emsalsiz muvaffakiyet­
leri, Devleti bir çok badire ve ga­
ilelerden kurtarmış ve - muhak­
kak olarak - Osmanlı imparator­
luğa inkırazını, hiç olmazsa, bir 
asır daha geciktirecek çok büyük 
siyasi ve İdarî liyakatleri ile pek 
haklı nam ve şöhret kazanmış 
mümtaz bir şahsiyettir.
işte tam yüz elli sene evvel bu­
gün İstanbul’da doğan bu misilsiz 
Devlet adamı yalnız asrın ve ken­
disini takip eden yakın nesillerin 
tali dirini değil; tarih boyunca 
Türk Milletinin daima tescil ede­
ceği Tiirk büyüklerinden bir si­
madır.
Reşit Paşa, Tanzimat devrinin 
başladığını ilân eden Gül hâne 
Hattı Hümayununu bizzat okuya­
rak Tanzimat devrini tesis etmek, 
zamanın en büyük hâdisesi adde­
dilen ve Devletin istiklâl ve hattâ 
mevcudiyetini tehlikSye bile ko­
yan Mısır meselesini halletmek, 
Hıristiyan milletlerini korumak 
baham-siyle Rusya Devletinin taz­
yik ve tecavüz politikasına muka­
bil Ingiliz ve Fransız Devletlerinin 
ittifakını temin ve nihayet Kırım 
Harbini açarak müttefik orduları 
ile Rusya’nın mağlûbiyetini temin 
ve gerek müteaddit sefirlikleriyle 
Paris ve Londra’da temas ve ziya­
ret ettiği. Viyana ve Berlin gibi 
Avrupa siyaset merkezlerinde ve 
gerekse Hariciye Nazırlığı ve Sad­
razamlıkları ile Avrupa siyaset â- 
leminde Devletin itibarını yükselt­
miş ve bu yüzden bir çok parlak 
muvaffakiyetler elde etmiştir.
Mustafa Reşid Paşa, ilk idare ve 
siyaset dersini eniştesi Ispartalı 
Sadrazam Seyit Ali Paşanın mai- 
ye‘in g’rmek suretiyle almış ve 
çeirrüokten yetişmiş, her girdiği 
işte gösterdiği dikkate şayan mu­
vaffakiyetleri ile tedricen yüksel­
miş bir Devlet adamıdır. O dere­
cede ki devrin en büyük siyasîleri 
Reşid Paşanın zekâ ve siyasi ma­
haretine hayran kalmışlar ve bu­
nunla beraber bazı mühim mese­
lelerde Osmanlı Devletini hırpala­
mak; bizi bazı zararlı kararlarla 
emri vâki karşısında bırakmak is­
temişlerse de Büyük Reşid Paşa­
nın siyası muvaffakiyetleri karşı­
sında bütün bu plânlar akamete 
uğramıştı.
Devrinde “Koca Reşid Paşa,, di­
ye anılan bu büyük zekâ sahibi, 
yalnız haricî siyasette Devlet ve 
milletine hizmet etmekle iktifa et­
memiştir: O, bir müddettenberi 
Devletin maruz kaldığı felâketle - 
rin nihayet geniş ölçüde İdarî, si­
yasî, malî ve hattâ İçtimaî esaslı 
bir ıslahat, daha doğrusu bir inkı­
lâpla önü alınabileceğini takdir 
etmiş ve yeniliğe düşman bir çok 
Devlet ricalinin aleyhindeki entri­
kalarına ve muhalefetlerin^ rağ­
men bu ıslahat teşebbüsüne1 geçe­
rek gayesine ulaşmıştı.
Şüphe yoktur ki babası İkinci 
Sultan Mahmud’dan Devleti kur­
tarmak ve ıslahat politikasına te­
varüs eden genç Padişah, Reşid 
Paşan m gösterdiği bu muvaffaki­
yetinde başlıca âmil olmuştu.
5 teşrinisani 1830 da başta Pa­
dişah olduğu halde bütün vükelâ, 
Devlet adamları ve İstanbul'daki 
bütün sefirler ve maiyetleri ile
binlerce kişi huzurunda Gülhâne 
Bahçesinde yaptırılan büyük bir 
kürsü üzerine çıkarak Hariciye 
Nazırı sıfatiyle ve zamanın Sad - 
razamı ile vükelâsının çoğunun 
muhalefetine rağmen Gülhâne 
Hattı Hümayununu bizzat okuyan 
Reşid Paşa, dahil ve harice - Dev­
let namına - çok mühim şeyler 
taahhüt ve ilân ediyordu; Türki­
ye’de insanların mal, can, ırz ve 
namusları emniyet altında buluna­
rak angarye usulü kaldırılacak, 
vergiler bir sistem ve kaideye tâ­
bi tutulacak, muhakemesiz hiç 
kimse sürü'miyecek ve hapsedil - 
miyecekti. Bütün bunların tatbi­
kine derhal başlanmıştı.
Reşid Paşa, bu ıslahatın geçici 
değil, behemehal devamlı surette 
tatbik edilmesi için başta Padişah
olmak üzere herkese fermanın ah­
kâmına riayet edeceğine yemin 
ettirmişti.
Bu arada Reşid Paşayı rakip ve 
düşmanlarının her türlü entrika­
ları yıldırmamış; arasıra Padişa­
hın teveccühünü kaybeder gibi 
vaziyetler olmuşsa da Devletin 
menfaatini her şeyin üstünde te - 
lâkki eden ve Mustafa Reşid Pa­
şa gibi büyük bir Devlet adamın­
dan mahrum kalmanın ne kadar 
büyük bir zarar olacağını düşünen 
Sultan Mecid, onu yeniden iktidar 
mevkiine getirmek lüzumunu tak­
dir etmişti. Bu suretle Paşa, son 
defa altıncı Sadaretinde bulundu­
ğu zaman ancak vefatiyle Devlet 
hizmetine nihayet vermiş oluyor - 
du. Büyük Reşid Paşanın gerek 
ıslahat ve inkılâpçılıktaki muvaf-
i
fakıyetlerinin silsilesini, gerekse 
haricî politikadaki şaheser maha­
retlerinin, - kendisine her biri 
ancak bir iftihar vesilesi teşkil e- 
decek - muvaffakiyet eserlerini 
tafsil etmek cidden insana zevk 
veren bir iş olurdu. Ben, ciltler 
dolduracak bu mefahir menkıbe­
leri içinde bir iki mühim hâdise 
vardır ki onu burada zikretmeden 
kendimi alamıyacağım:
Reşid Paşanın esaslı hatlarına 
yukarda işaret ettiğim yüksek 
muvaffakiyetlerinden başka çok 
bariz bazı vasıf ve hasletleri de 
daha vardır: O, türkçe ve fran - 
sızcada mahir bir kalem sahibi; 
aynı zamanda hem hazır cevap 
ve ince bir diplomat; hem de na­
dir yetişen bir hatipti. Bundan 
başka siyaset ve idare sahasında 
da adam yetiştirmekte çok mu­
vaffak olmuştu. Âli ve Fuad Pa­
şalarla zamanın diğer bir çok ri­
cali Büyük Reşid Paşanın idare 
ve siyasette çok kıymetli halefleri 
ve talebesi idiler. Reşid Paşanın 
bu sahadaki muvaffakiyetlerinden 
biri de yeni bir siyaset mesleği 
yetiştirmiş olmasıdır ki uzun se - 
neler Babıâli politika ve idaresi 
hep Reşid Paşanın açtığı çığır ü- 
zerinde devam etnvstir.
Mustafa Reşid Paşa, milletin 
Garp medeniyeti vfe kültür seviye­
sine ulaşabilmesi için memlekette 
büyük bir kültür hayatının tees­
süsüne' büyük ehemmiyet vermek 
lüzumunu düşünmüş ve ilk defa | 
Maarif Nezaretini teşkil etmiş. En­
cümeni Daniş (akademi) kurmuş, 
Ayasofya'da bir Darülfünun (üni­
versite) açmağa teşebbüs etmiştir.
Lâkin, bütün hayat ve faaliyeti­
ni Devlet işlerine hasreden bu çok 
vatanperver adamla kendi talebe­
si, Âli ve Fuad Paşalar gibi yetiş­
tirmeleri arasında geçimsizlik ve 
rekabet başgöstermişti. Bu cüm­
leden olarak Kırım Harbi ve za­
feri kendi siyasî muvaffakiyetinin 
bir mahsulü iken bu harbin so­
nunda yapılan Viyana Kongresine' 
kendisi jştirâk  edememiş, bu Kon­
grede Âli Paşa Devleti temsil et­
mişti.
Reşid Paşanın ahlatın dikkatin­
den uzak kalan pek mühim bir 
muvaffakiyeti daha vardır:
Kırım Muharebesi neticelenmiş;; 
sulh aktedilmiş; muharip ordular: 
terhis edilmiş; fakat harbe bizim­
le beraber iştirak eden Ingiliz, 
Fransız, Sardenya (İtalya) Dev­
letlerinin donanmaları, İstanbul 
Limanını henüz terketmemişlerdi. 
Bu hal, mariz ve hassas ruhlu Pa­
dişahı çok üzüyordu. Günün bi - 
rinde bundan acı acı şikâyet eden 
Sultan Mecid’in sözlerine cevap 
vermiyen Reşid Paşa, derhal ve 
telgrafla Paris ve Londra ile mu­
haberede bulunmuş ve Hünkârın, 
arzusunu tahakkuk ettirmişti:
Sultan Mecid, ertesi sabah Dal-, 
m a  bahçe Sarayından denize bak-! 
tığı zaman müttefik donanması-i 
nın islim alıp Marmara’ya doğru 
ilerlemiş olduğunu görüyordu!.. 
Bittabi bu. Devletlerin itimadını ı 
kazanmış Reşid Paşanın diploma­
side de o zamana kadar görülme­
miş bir eseri idi.
Dahilî palitikada Garplaşmağı 
kurtuluş için başlıca vasıta tanı­
yan ve dış siyasette de bilhassa 
Ingiliz dostluk ve ittifakını mu­
vaffakiyetinin en büyük sırrı ola - 
rak telâkki ederek Devlgt menfa 
atini bu sahalarda yürütmeğe 
muvaffak olan Mus.afa Reşid Pa­
şa kadar hürmetle ve hayırla anı-, 
lacak Devlet adamlarımız nâdir- j 
dır. Mehıııed Reşidi
Taha Toras Arşivi
* 0 0 1 5 8 4 8 9  2 0  1


Doğumunun yüz ellinci yıldönümü münasebetiyle:Büyük Reşid Paşa

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/134963/3/001584892010.pdf

Doğumunun yüz ellinci yıldönümü münasebetiyle:Büyük Reşid Paşa

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository