Taha Toros Arşivi, Dosya No: 476-Şevket Süreyya Aydemi

Anday, Melih Cevdet

Istanbul Sehir University Repository

t
f  .
Ay demirli değerlendirme...
Melih Cevdet ANDAY
G eçenlerde yitirdiğimiz Şevket Süreyya Avde-mir üstüne gazetelerde çıkan övgü yazıları okudukça kıvandım: yurdunu düşünen, kafa­
sını bu uğurda içtenlikle yoran bir aydının ölümü 
uygar bir toplumda elbette böylesi bir yankı uyan 
dırmalıdır. Ancak ilginin ölüm günlerine özgü 
kalmaması, ölen o aydın kişinin ortaya attığı 
düşüncelerin bundan yararlanarak daha bir 
eşelenmesi, tartışmalar varsa, olmuşsa, onların 
bir çözüme bağlanması da gereklidir. Madem 
uygar toplumlan ölçü diye aldık, öyleyse daha 
da ileri gitmeliyiz, dahasını da istemeliyiz: ay­
dın kişileri, ölümlerini beklemeden değerlendir­
meliyiz, hem de bu değerlendirme kızmayı ya 
da sevmeyi araya katmadan yapılabilmelidir. 
Çünkü duygulanma; yargılarımızı etkiler, aklın 
ölçülerini sarsar, bu yüzden nice değer güm« 
gider. Şevket Süreyya Aydemir’e bu açıdan ba­
karsak ne göreceğiz, bir deneyelim.
Şevket Süreyya Aydemir, anlaşılmayı İnce­
leyicilerin çabasına pek de bırakmayan yazar­
lardandı, ne olduğunu bir kitapta anlatmıştı, 
bize bu konuda kolaylık sağlamıştı. Burada 
onun «Suyu Arayan Adam» adlı ünlü kitabını 
yeniden anlatacak değilim, o kitap çok okundu 
sanıyorum, yazarının ölümü dolayısiyle çıkan 
yazılarda da ondan çok söz edildi: övüldü o 
kitap. Gerçekte iyi bir yapıttı, ilgiyle okumu­
şumdur: yalnızca bir kişinin düşün ve eylem
serüveni değil, bir dönemin genel görünüşü de 
çıkıyordu ortaya o yapıttan; OsmanlI İmpara­
torluğunun batışını, Türkiye Cumhuriyeti’nin do­
ğuşunu içeren bir dönemdi bu; topluma dışar­
dan yamanmış sözüm ona bir ülküye, Asya 
Türklerini birleştirme ülküsüne kendini adamış 
genç bir subay, yenilginin, düş kırıklığının getir­
diği çöküş içinde başka bir ülkü bulur, enter­
nasyonalci olur...
Buraya değin iyi de, bundan sonra o kişinin 
( artık bir roman kişisi gibi alalım yazarı) ül­
keye dönerek kendini yeni bir İdeolojiye ada­
ması, yeni bir ideoloji kurmaya kalkması, ben­
ce Suyu Arayan Adam’m üzerinde en çok duru­
lacak yanıdır ve Şevket Süreyya Aydemir adı 
çevresinde geçen tartışmalar burada toplanır. 
Ben o kitabın en zayıf yeri olarak enternasyo­
nalci ülkeden dönüş bölümünü bulurum. Gös­
terilen gerekçeler doyurucu değildir de ondan. 
Sanki yazar istememiştir bunu bize açıklamayı. 
Acaba Stalin’le birlikte enternasyonalci ülküden 
partinin vazgeçmesi midir neden? Bırakalım 
bunu, çünkü benim bu yazıda konu edinmek iv  
tediğim bu değil, biraz daha ilerleyelim: Şev­
ket Süreyya Aydemir, Afyon Cezaevinde kaldığı 
günler, Türkiye Cumhuriyetinin kurulması ta­
rihsel olayını bir dünya görüşüne oturtma yö­
nünde kafasını yorarken, Komintem kuramları 
ile hesaplaştığını anlatmaktadır. «Gelişmeler ve 
çalışmalar bana meselâ Türkiye’nin bir ihtilâle 
gitmezden ve memlekette kapitalizmin Avrupa' 
da görülen çatışmalarına yani sınıf mücadelesine
sürüklenmeden dibanda müstakil fsve eşit bir 
devlet olduğu kadar iktisaden de b ir  bütün ola­
bileceği görüşünü virdi... O zaman* çağdaş ni­
zamın dünya ölçüsünde bir değil, ik i dünya ça­
tışmasının mevcudiyetini sezmemek <jtabil değil­
di. bu çatışmaların biri, kapitalizmini ilerlemiş 
olduğu memleketlerde proleterya ite burjuvazi 
arasındaki çatışmaydı: öteki de sömügge ve yan 
sömürgelerle metropoller, yani sanayice geliş­
miş ileri memleketler arasındaki çakışmaydı.» 
Oysa Kominternci görüş, dünyadaki Mitün çe­
lişkilerin, işçi sınıfı ile burjuvazi arasındaki sı­
nıf kavgasında gelip düğümlendiği noktasında 
toplanıyordu, büyük devrim sonunda ^sömürge 
ve yarı sömürgeler de kurtulacaktı.
îşte Şevket Süreyya Aydemir’in Kadro der­
gisi ile 1932-34 yıllarında önayak olduğu! düşün 
akımı, ulusal kurtuluş savaşlarını, dünya sos­
yalist hareketinin bir parçası değil, ona poşut, 
bağımsız bir hareket olarak görüyordu. Sayın 
İsmail Hüsrev Tökin’in Sanat dergisinin son 
sayısındaki yazısını okursak. Aydemir. «Talih in 
akışına sınıf kavgaları değil, aksine sınıf 'kav­
galarına ve tarihe milli kurtuluş hareketleri yön 
vermektedir» inanı.şmdaydı ve böylece «Mars’ın 
bir temel doğmasına karsı çıkılmış oluyordu», 
çünkü «Komintern’in ikinci kongresinde (1920> 
milli kurtuluş hareketleri, dünya proleterya 
devrimi açısından komünist hareketin ancak bir 
peyki, bir uydusu, bir yardımcı hareketi ola­
rak ele alınmış ve bu görüşün bütün partilere» 
kabul edilmesi emrolunmuştu. Halbuki Kadro . 
millî kurtuluş hareketlerini bir uydu, proleter- 
ya devriminin bir yardımcısı olmaktan uzak gö­
rüyordu.» ‘
Kadro dergisini. Yeni Türkiye’nin anlamını 
öğrenme tutkusu içinde bir lise öğrencisi olarak 
ne denli coşku ile okuduğumuzu hiç unutmam. 
Dünya ve tarih ölçüsünde bizim Kurtuluş Sava­
şımızın yeri ne İdi? Sosyalizm elbette düşleri­
mizi sarmıştı, ondan bağımsız ya da ona yar­
dımcı olma nitelikleri arasındaki ayrım bir va­
na (ikisi pekâlâ bağdaşabilirdi), bizim Ulusal 
Kurtuluş Savaşımız sol ve uluslararası anlam 
taşıyan bir eylemdi.
Derken Kadro, sert eleştirilerle karşılaştı. 
Sol onu faşist bir akım olarak gördüğünü du­
yurdu; sınıf savaşını unutturmak, sindirmek 
amacını güdüyordu bu akım, demek öncüleri 
bir takım döneklerdi, kuramı yadsıyorlardı. Na­
zım Hikmet. Gece Gelen Telgraf adlı kitabında 
«Cevap No. 4» başlığı ile bir şür yayımlamıştı, 
şiirin üstünde şu satırlar vardı: «Bu şiir gizli 
b ir din halinde bir nevi neofaşist bir ideoloji 
yaptıkları halde bunu ikrardan sakınanlara ait­
tir. Böyle bir halt kanştınhıyoruz diyenler üzer­
lerine alınmayabilirler» ve arkasından şür ge­
liyordu. İşte ondan bir parça:
Kardeşler onlara sokakta rastlarsanız eğer 
ölümü görmüş gibi çevirin başınızı 
Kirpiksiz san gözler gözünüze bakarken 
Arkanızdan sırtınıza 
Bir bıçak girebüir.
Fakat Kadro dergisi sol baskılar sonucunda 
kapanmadı elbet. Şevket Süreyya Aydemir ve ar­
kadaşlarına dergilerini kapatmaları yukardan 
»öylendi. İsmail Hüsrev Tökin, «Asıl garip olan 
tarafı, bazı iç çevreler büyük bir anlayışsızlık 
içinde Kadro’yu komünistlikle suçladılar. Kadro’ 
nun devletçiliğin) komünizme eşit saydılar» diye 
yazıyor. İşte Kadro olayı böylece örtüldü gitti. 
İktidarca ya da egemen çevrelerce solcu, solun 
gözünde faşist bir olay olarak.
Hangisi doğruydu? »Doğru, bakışa göre de­
ğişir» diyebilir miyiz? Buradaki yargı, bir değer 
yargısı mıdır? Dünya devrimi ve proleterya dik- 
tatoryası kavramlanmn uğradığı yeni yorumlara 
göre ele alınabilir mi konu? En önemlisi, aradan 
yıllar geçtikten sonra neye bağlandı o tartışma?
Aradan yıllar geçti; Doğan Avcıoğlu’nun yö­
nettiği Yön dergisi, bir sayısında Aydemir’le ya­
pılmış uzun bir konuşm* yayımladı. Aydemir, 
Kadro olayını Mitün aynntılarıyle anlatıyor ve 
böylece toplumun yeniden güncel konusu du­
rumuna geliyordu. Yine son Sanat Dergisi’nde 
Mete Tuncay, Aydemir’in »Bu hareketi bir Yeni- 
Kadro sayma eğiliminde» olabileceğini ileri sürü­
yor. Ülkemizde, yönetimi, belli bir kadro ile 
yukardan yürütmek eğilimi hiç bir zaman eksik 
olmamıştır ve bunun hep halkın vararına ola­
cağına inanılmıştır. Kadro’nun en azından «dö­
neklik» ile suçlandırılması, onun işçi sınıfının bi­
linçlenip yönetime ağırlığını koyacağı bilimsel 
gerçeğini bir yana iterek, toplumu bir aydınlar 
kadrosu ile yönetme düşüncesini gerçekleştirmek 
İstemesi ile açıklanabilir. Atatürk’ün eylemi ise 
bunların hiç birine benzemez; onun Marksizmle 
bir hesaplaşması yoktu, ülkeyi kurtaran asker 
niteliğini taşıyordu her şeyden önce, ayrıca kültür 
devrimlerinde halkın sağduyusuna dayandığını 
söylüyor ve bunda haklı çıkıyordu. Kendimizi 
onunla kıyaslama konusunu başka bir yazıda 
İnceleyelim. Burada şuncasım söyüyeyim, Mus­
tafa Kemal tepeden inmeci değildi, büyük işini 
en aşağıdan başlayarak tamamladı.
Yön dergisinde Şevket Süreyya Aydemir’in 
görülmesi üzerine Cumhuriyet gazetesinde «Açık­
lığa Doğru» başlıklı bir yazı yazmış. Kadro’da 
savunulan «Sınıf mücadelesini tasfiye» ilkesinin 
ancak sömürülenlerin susturulması anlamını ala­
cağını söylemiştim. Fakat benim Kadroculuğa, 
tepeden inmeciliğe, aydm-asker anlaşması gibi 
görüşlere aklım yatmıyordu. Tartışma kurallarına 
uygarca bağlı kalarak yazdım bunları. Şevket 
Süreyya Aydemir’den bir mektup aldım bunun 
üzerine, yanıtını Cumhuriyet’te yayımlayıp va- 
yımlayamayacağını soruyordu benden. Ayrıntısı­
nı unuttum, yanıtı çıkmadı gazetemizde. Fakat 
yıllar önce ağır biçimde suçlanan Aydemir’in, 
yeniden değer ve saygı kazanması olayı, o za­
mandan beri bir sorun olarak kalmıştır belle­
ğimde. Yeni sol. eski suçlamalara boş mu veri­
yordu? Hiç kimse kalkıp da bana, «Bu çeşit suç­
lamalar eskiden doğruydu ama artık koşullar 
değişti» diyemez, hem bıktım bu «koşullar» sö­
zünden. hem de hiç bir koşul bu kadar kısa bir 
süre içinde bir gerçeği ters yüz edemez. Yanıl­
mak da bütün İnsanlar içindir.
Sonuca geleyim; demek Şevket Süreyya Ayde 
m ir’in Kadro dergisinde beliren siyasal davra­
nışı bir daha tartışma konusu olmadı artık, ko­
şullar değişmişti, kadroculıık düşüncesi saygı 
kazanmıştı, ona bir daha faşist diyen çıkmadı, 
araştırmacı bir düşün adamı olarak hep saygı 
gördü o. Şimdi düşünüyorum da, demek bizim 
toplumumuzda hiç bir konu ciddi olarak ele 
alınmıyor, bütün düşünler, bütün davranışlar bir 
kızgınlık ya da hayranltjc dalgası içinde eriyip 
gidiyor. Yüzlerce örneği var bunun. Ama Ayde­
mir başını kaldırsa da «Ölümüm üzerine yazılan 
yazılara bakıp seviniyorum, ama bu toplu say­
gıya kavuşmam için ille ölmem mi gerekliydi?» 
diye sorsa, ne yanıt veririz?
Taha Toros Arşivi


Aydemir'i değerlendirme

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository