Taha Toros Arşivi, Dosya No: 68-Rebia Tevfik Başokç

Toros, Taha

Istanbul Sehir University Repository


t  r-
AVRUPADA, MODA KRALİÇESİ BİR TÜRK KADINI 
R E B İ A  T E V F İ K  Hanım
TAHA TOROS
Rebia Tevfik Başokçu'nun I yılı İsviçrede, 10 yılı Almanyada, 17 yılı Fransada, 7 yılı 
Amerikada geçti.
Biri Fransızca olmak üzere, 5 eseri yayınlandı. 1947,1950,1953 ve 1957 yıllarında 
Milletlerarası Kadın kongrelerine hem delege, hem gazeteci olarak katıldı. Fransa ve 
Amerika Cumhurbaşkanlarıyla görüşmelerde bulundu.
SOYLU BİR İSTANBULLU
Gördüğüm şeçeresine göre, Rebia Tevfik Hanımın aile kökü, 1.Sultan Ahmet'in Okçubaşısı, 
Emin Efendi'ye kadar dayanıyor. Büyükbabası, Osmanlı İmparatorluğunun Bosna-Hersek 
Eyaletinden başlayarak Edirne'ye kadar uzanan geniş bölgesinde Rumeli Defterdarlığı 
yapan Ali Rıza 3ey. Rebia Hanımın babası TEvfik Bey, Nâfia Nezâreti Muhasebe Müdürü 
iken genç denilebilecek bir çağda, 50 yaşma varamadan ölmüş.
Rebia Tevfik'ler Rumeli Hisarındaki büyük yalılarında 4 kardeş olarak büyümüşler.
Ailenin büyük çocuğu, 1885 yılında doğan ve iyi bir ressam olan Ra'fet Başokçu'dur. 
Sanırım Başokçu'nun kızı da Ankara Devlet Konservatuarının yetiştirmiş olduğu soprano­
larımızdan biriydi.
Rebia Tevfik Hanımın tek kız kardeşi, Râna Hanımdı. Çevresinde akıllı bir kadın olarak 
tanınırdı ama, akıl hastahenesine düşerek, kendini yalonak suretiyle feci şekilde intihar 
ettiydi.
Diğer kardeşi, sanırım Rıza Beydi. Rebia Tevfik Hanım, bu kardeşini sevmezdi. Aralarında 
anlaşmazlık dolayısıyle mahkemelik oldulardı.
İYİ BİR EĞİTİM
Nüfus kütüğüne göre Sıdıka Rebia, 18 Kasım 1887 günü Rumeli Hisarında doğdu. Büyük yalı­
ları- şimdi ressam Şevket Dağ'ın e/inin önüne raslayan- yerdeydi. Tevfik Bey kızına, 
zamanın en yüksek eğitim ve öğreniminden yararlanma ortamını sağladı. 0 zamanki adı 
(Dârül-Muallimât) olan Kız Öğretmen Okulunu birincilikle bitiren Rebia Tevfik'in başa­
rısında (KAZANLI REŞİDE HANIM) olarak tanımlanan özel öğretmeninin büyük payı vardır.
Bu Reşide Hanım, İstanbul'un en gözde, en değerli pedagog bir öğretmeni idi. Yüksek öğ­
renimini Çarlık Rusyasmda ve Fransada yaptıktan sonra Türkiye'ye yerleşmişti. Reşide 
Hanım, haftanın iki gününde,Rebia Tevfik'lerin evine gece yatısına gelirdi. Bu suretle 
Rebia Tevfik'in başarısında büyük etken olmuştur.
Rebia Hanım'a ayrıca özel olarak tutulan miirebbiyelerden, Fransızca dersleri aldırıldı. 
Hayat rüzgarının sürüklediği Berlin'de de'Almancayı öğrendi. Yüreği öylesine kültür aşkı 
ile yoğrulmuştu ki, ellisinden sonra, Sorbonne Üniversitesinde Modern Pedogoji eğitimi 
yaptı. Altmışından sonra İngilizce öğrendi ve Amerika'da konferanslar verdi1.
MUTSUZ EVLİLİKLER
Rebia Tevfik Hanım 1905 yılında, Maliye Nezaretinde çalışan Ahmet Aziz Bey'le evlendi.
2.Sultan Mahmut döneminin Maliye Nazırlarından Nafiz Paşanın torunu olan Alimet Bey, 
sarışın, uzun boylu, oldukça yakışıklı, İngiliz modasını izleyen, 23 yaşlarında bir 
delikanlı idi.
Mutluluğun besleyemediği bu evlilik, 4 yıl sonra, boşanma ile sonuçlandı. Aradan iki yıl 
geçtikten sonra, saadet ümidi ile, yeniden evlendiler. Bu ikinci deneme de mutluluk rüz­
garını yuvalarına getiremedi. Ayrıldılar.
- 2-
Ahmet Aziz Bey'le iki evliliğinde de düş kırıklığına uğrayan Rebia Tevfik, Rumeli 
Hisarındaki yalılarında, hayata küsmüş bir taze olarak yaşamını sürdürdü. Toplumla, 
âdeta ilişkisini kesti. Hatta, Kızılay'ın 1915 yılında Bebek'te açtığı Boğaziçi Şube­
sindeki sekreterliğini de bıraktı. Kendi köşesinde edebiyat ve şiir denemeleriyle uğ­
raştı. Duygularını, her sayfasının başında çiçek resimleri bulunan, defterlere döktü.
Bir gün, İsviçre damgalı bir mektup, kırılmış kalbine bir ışık verir gibi oldu. Bir 
Osmanlı hariciyecisi-bir ahbabı vasıtasıyle gördüğü fotoğrafı iizerine-Rebia Hanıma 
evlenme teklif ediyordu! Mektup "Eğer durumunuz buraya gelmeye müsaitse, ve bir yuva
kurabilmek için bu zahmeti göze alabilirseniz"--- diye bitiyordıı. Bu mektup Rebia
Tevfik'i, deliksiz bir uykudan top sesi ile uyandırır gibi yalının tavanına kadar 
zıplattı! 0 günler, İstanbul'un bunalımlı acı günleriydi. Bu güzel şehir, düşman işgali 
altındaydı. Rebia Tevfik, iç bunalımını çözmüş gib.i, eşine dostuna veda ederek,
(Ver Elini Avrupa) dedi ve yola çıktı. Ne var ki, İsviçre'nin karlarla örtülü bir istas­
yonunda onu karşılayan sefaret kâtibi -belki de fotoğrafındaki görümünü bulamamanın şoku 
içerisinde-Rebia Hanıma mektupla yaptığı evlenme teklifini geri aldı!
Beyninden vurulmuşa dönen genç kadın İstanbul'a geri dönmeyi içine yediremedi. Bir sert 
sillenin üzüntüsü ile 8 yıllık solgun ve mutsuz hayatını yakından bilen İstanbul daki 
çevresine dönemezdi. Ardındaki köprülerin yıkılmış olduğunu kabullenerek ânî bir sil.^ i 
nişle ve göz yaşları içerisinde, kendisini Berlin'e kalkan bir trende buldu. Bu karar 
onu, inanılmayacak bir başarının doruğuna kavuşturdu. Azmin ve sabrın sihirli gücüne 
eşsiz bir örne olan başarısı, Almanyada dillere destan oldu.
YAKUP KADRİ KARAOSMANOĞLU DİYOR Kİ
Rebia Tevfik'in 1920'lerde Berlin'e varışını, bunalımını bir safra gibi atarak, hayatına 
yön yeren çabalarını, ve kazandığı zaferi dilerseniz, ünlü edibimiz Yakup Kadri 
Karaosmanoğlu'ndna dinleyelim:
(.... Cebinde yalnız 7 frankla Berlin garının rıhtımına ayak basan ve koca Alman baş­
şehrinde tek bir tanıdığı olmayan ve üstelik bir tek kelime Almanca bilmeyen bu Türk 
kızı, sırf kendi enerjisine ve kendi iradesine dayanarak ayağı bir an sürçmeden, dizle­
rinin bağı bir an çözülmeden, insanların birer yırtıcı mahluktan farkı olmayan o korkunç 
maişet (arena)sınm içine atılıyor. Tıpkı Dickens'in eserlerindeki gibi iyiliğin kötülük­
le, zayıflığın kuvvetle çarpışa çarpışa nihayet......hayır; şu farkla ki, nihayet,
Rebia Tevfik'in hikâyesinde, nihayet,,iyi kötüye ve zayıf kuvvetliye galebe çalıyor. Her 
Avrupa toplumu gibi, Cöngiil kanunlarının bütün manevî değerlere hâkim bulunduğu bu 
Berlin şehrinde, bu kimsesiz, parasız, Türk kızının düşe kalka, sarsıla tartaklana, 
akıbet(MUAFFAKİYET) denilen âsi perinin saçlarından yakaladığına şahit oluyoruz.......
Rebia Tevfik, Avrupa'daki 20 yıllık kavgasi ile bize, yalnız bir hayat tecrübesinde, 
bir enerji sınavında, nasıl başarı kazandığını değil, nasıl muaffak olunacağını da kendi 
karakteri ile ispat ediyor ve Tanzimat Devrinden beri kafalarımıza ve ruhlarımıza hâkim 
olan bir (EMPIRIQUE) Avrupa telakkisini o yıkmış bulunuyor.................  Yumuşak ruh­
lu bir Türk anasının şefkat balından başka bir şeyle beslenmemiş, çarşafı ile peçesinden 
henüz sıyrılmış bir İstanbul kızı, bu acı hakikatin zehrini, tâ son damlasına kadar iç­
mek cesaretini göstermiş ve milliyetinden zerre feda etmeden o Avrupa'lılarla rekabet 
yolunda, pervasız koşup gitmiştir. İşte, bence Avrupalılaşmak budur.)
BERLİN'DE BİR TERZİHANE
Rebia Tevfik'e Avrupada geçen ilk 20 yıllık başarıyı, hünerle kullandığı, iğnesi sağladı. 
Rebia Tevfik, Berlin'de dikiş) dikerek işe başladı. Sarsılmayan sabır ve azmin mükâfatı 
olarak Berlin'in Budapeşte Sokağında (Saadi)adı altında bir terzihane ve moda evinin 
sahibi oldu. Diktikleri giysiler moda balolarında, daima birincilik ödülü aldı. Bu ne­
denle ünlü sosyetelerin, ünlü bir moda kraliçesi oldu. Alınterinin, sarsılmaz azminin, 
mükâfatına ve saadetine kavuştu. Ne var ki, Nazi yönetimi kendi ırklarından olmayan, bu 
kadının başarısını kıskandılar !
Ona altından kalkamayacağı bir vergi yüklediler. Rebia Tevfik sağlam ününe güvenerek, 
bu moda evini Berlin'den Paris'e nakletti. Ünlü Champs-Elisée'de, 72 numaralı apartman­
da, tezgahını kurdu.
PARİS YILLARI
Rebia Tevfik Başokçu, Berlin'de harcadığı on yılı kadar Paris'dede bir 10 yıl geçirdi.
Çok para kazandı. ¿.Dünya Savaşı'nın top sesleri Paris sokaklarını sarsıncaya kadar, 
bu parlak yaşamı sürdürdü. Ne var ki Nazi'ler Paris'e girdiklerinin haftasında- Berlin'deki 
vergi meselesinden dolayı-onu tutukladılar. Bol rüşvetlerle Paris'ten kaçmayı, tehlikeli 
bir Balkan yolculuğu ile, yurda ulaşmayı becerdi. 0, bu bunalımlı ve karmaşık serüvenini 
(Paris Cehenneminden Nasıl Kurtuldum?) adlı kitabında açıkladı. Bu arada Berlin'de 
Paris'te geçirdiği yılların başarılı anılarını kapsayan (Avrupa'da 20 senem nasıl geçti?) 
adlı iki ciltlik kitabını da 1942 yılında yayınladı.
2. Dünya Savaşı'nın bitmesi üzerine Paris'e giden Rebia Tevfik Başokçu, Paris'ten kaçar­
ken bir depoya yerleştirdiği antika eşyalarının çoğunu buldu. Tümünü tasfiye ederek bir 
otele yerleşti. Terziliğe ve modacılığa veda etti. Sosyal konularla uğraşmaya başladı. 
Paris'te gazetecilik yaptı. Millitler arası kadınlar kongresine ve çocuk pedagojisi 
kongrelerine katıldı. Sosyal konuların çekiciliği, onu, yaşı ilerlemesine rağmen, Amerika' 
ya kadar götürdü.
SOSYAL KONULARDAKİ HİZMET ZİNCÎRÎ-FRAKSIZ CUMHURBAŞKANI İLE TEMASLAR
Bir mâcerâ niteliğindeki seyahati ile, 1920'lerde, Batı dünyasına adımını atan Rebia 
Tevfik Başokçu, 1963 yılında gözlerini yumuncaya kadar, sosyal konulardaki hizmetini 
daima ön plana aldı. 1915 yılında Bebek'deki Kızılay Şubesinin sekreterliğini yapmıştı.
1927'de Berlin'de, Büyükelçimiz Kemalettin Sami Paşa'nın kurduğu Türk Çocuklarını Koruma 
Demeği'nin yönetim kurulu üyeliğini ve Başkanlığını yaptı. Asıl büyük hizmeti Paris'deki 
yıllara raslar.
1.Erzincan zelzelesinin büyük boyutlara varan felaketi karşısında, Paris elçiliğinin des­
teği ile (Türkiye'ye Yardım Cemiyeti)ni kurdu. Bu cemiyetin temsilcisi olarak Fransa 
Cumhurbaşkanı Albert Lebrun ve İç işleri Bakanı Albert Sarru ile görüştü. Onları da bu 
cemiyete üye kaydetti.
Öte yandan Atatürk'ün şahsî dostlarından olan General Mugene'i de bu cemiyete kazandırdı. 
Erzincan felaketzedeleri için önemli miktarda sağladığı parayı da yurda ulaştırdı.
Rebia Tevfik Başokçu, gerek 2.Dünya Savaşından önceki yıllarda gerek 2.Dünya Savaşının 
bitiminden sonraki yıllarda, Paris radyosunda haftalık konuşmalar yaptı. Paris'te katıl­
dığı milletlerarası kongrelerde kendisini tanıyan Amerika'lılar onun bu yaştaki sosyal 
çabalarını takdir ettiler ve ülkelerine davet ederek, kültürel ve sosyal müesseseleri 
gezdirdiler. 0 sıralarda Kore Savaşı kanlı günlerini sürdürüyordu. Değişik uluslardan 
hayli insanlar bir ülkü uğruna telef oldular. Rebia Tevfik Başokuçu, insancıl duygular­
la, bu konuyu değerlendirmek istedi. Hangi ulustan olursa olsun, Kore savasında yetim 
kalan askerlerin çocuklarını birarada büyütüp okutmak ve geleceğin barış adamları olarak 
yetiştirmek amacı ile temaslar yaptı. Amerika'da toplantılar düzenledi; konferanslar ver­
di. Böyle bir hizmetin merkezinin Türkiye'de olmasını isteyen Rebia Tevfik Başokçu,yurda 
döndü. Formalitelerin ağırlığını yararak ve günün yüksek düzeyindeki yöneticileriyle gö­
rüşerek, bir demek kurdu. Hatta böyle bir okul için Boğaziçi sırtlarında geniş bir arazi 
sağlanmasında çabalar gösterdi. Sanırım, bu amaçla Amerika'da başlayan yardım paralarının 
Türkiye'ye aktarılması sağlanamadı ve bu güzel teşebbüs^başarıya ulaşamadı.
HAYVAN SEVGİSİ °'nun olumuyle
Rebia Tevfik'in yaşamında iki hobisi, iki sevgisi vardı. Biri sosyal hizmetler, diğeri 
hayvan sevgisi. Hayvan sevgisi Berlin'de başlamış, Paris'te doruğuna çıkmıştı. Dört cins 
köpeği için özel bakıcısı ve özel veterineri vardı. Bu köpekleri yazları, sayıiyeye 
götürürdü! En sevdiği bir köpeğin ölmesi üzerine, Paris'te satın aldığı kabristandaki yere 
-bir heykeltraşa-âbidemsi bir mezar yaptırdı.
- 3-
Bunun için büyük paralar ödemişti. Ne var ki, 1963 yılında İstanbul’da yoksulluk 
içerisinde ölen Rebia Tevfik Başokçu'nun, kendi mezarında, taşı bile yok' 
Sağlığında, şüphesiz böyle bir akibeti düşünmediği için, mezartaşı için şu kitabeyi 
yazmıştı :
- 4-
Ey vatandaş,
Bilime, kültüre, sanata gönül ver, 
İnsanlığı sev, ona hizmet et.
Yolun uygarlığa giden yol olsun, 
Çalış, ilerle, herkesi ilerlet.
Taha Toros Arşivi


Avrupada, moda kraliçesi bir Türk kadını Rebia Tevfik Hanım

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository