Taha Toros Arşivi, Dosya No: 95-Reşat Nuri Günteki

Aytaç, Demir

Istanbul Sehir University Repository

Reşat Nuri Güntekin
1889-1956
54
Demir Aytaç'tan Bir Yazar, Bir Öykü
Reşat N uri’nin en büyük özelliği, sürekli yaşatm ak  
istediği ‘memleket sevgisi "dir. Bu sevgi hiçbir zam an, 
yüksek sesle ön plana çıkartılarak, yansıtılmamış, 
açık açık “şöyle sevin, böyle kıymetini bilin ” 
biçiminde dile getirilmemiş, ancak her romanında, 
satır aralarında en sade ve en güzel biçimde sunulmuştur.
Reşat Nuri Güntekin 
ve...
Bilek Saati
•Demir Aytaç - Bütün Dünya•
T ürk edebiyatının ünlü ro­mancısı Reşat Nuri Giinte- kin'in bu ay ölüm yıldö­nümüdür. Aralık ayının 
7’sinde kendisini 46’ncı kez min­
net duygulanmız ve gönül borcu­
muz ile anacağız.
Değerli edebiyatçımız Prof. Dr. 
İnci Enginün yazarımızı “Şüphe­
siz ki toplumumuzu, eğitim dün­
yamızı ve dar dünyaları basit yaşa­
yışları içine hapsolmak zorundaki 
insanları en iyi anlatan yazarımız- 
dır" diye tanımlıyor.
Reşat Nuri’nin güçlü bir sezgi­
si, toplumsal olguları toplamak 
için eşsiz bir büyüteci vardır. En 
karakteristik toplumsal ilginçlikleri 
zarif bir söyleşi ile belirterek, bizi
en duygulu zamanımızda bile, 
gülmeye zorunlu bırakan bir mi­
zah gücüne sahiptir.
Tanzimat ve Servet-i Fünun ro­
manlarından sonra, “Çalıkuşu” bir 
zirve olmuştur. Adeta yapma çi­
çeklerden sonra bahçeyi bulan in­
sanlar gibi, toplum “Çalıkuşu ”na 
sahip çıkmıştır. Feride’nin arkasın­
dan kentler köyler aşarak onunla 
acısını yaşar, inlersiniz. Yazar Çalı- 
kuşu’nun benliğini, kendi benliği­
ne doldurmuş ve kendi ruhunu 
onun ruhunda eritmiştir. Bu tür 
büyük başarılar ancak büyük ve 
içten bir samimiyetten doğabilir. 
“Çalıkuşu”nda bu samimiyet en iç­
ten ve en güzel Türkçe ile anlatıl­
mıştır. Bugün bile yapıt, sadeleş-
55
Bntnıı Dünya • Aralık 2002
tirmeye gerek duymaksızın oku- 
nabilmektedir. Yapıt yayımlandığı 
tarihte ülke işgal altındadır. Reşat 
Nuri, “Çalıkuşu”nda 33 yaşındadır. 
Romancımız yapıtında işgal altın­
daki kentlerimizi yalnızca kurtar­
makla kalmamış adeta cumhuriye­
ti ilan etmiş, Feride’yi Anadolu’ya 
Türk devrimlerinin bir temsilcisi 
olarak yollamayı başarmıştır. Ce- 
vat Dursunoğlu anılarında “Cep­
heye giden her subayın manevra 
sandığında bir ‘Çalıkuşu’ vardı” 
derken, yapıtın etkisini en güzel 
biçimde açıklamaktadır.
Bana tek bir tümce ile “Reşat 
Nuri’nin en büyük özelliği nedir?” 
diye soracak olursanız, yanıtım, 
“Sürekli yaşatmak istediği memle­
ket sevgisi” olacaktır. Bu sevgi 
hiçbir zaman, yüksek sesle ön pla­
na çıkartılarak yansıtılmamış, açık 
açık; “Şöyle sevin, böyle kıymetini 
bilin” biçiminde dile getirilmemiş; 
ancak her romanında, satır arala- 
nnda en sade ve en güzel biçimde 
ve sarsılmayacak güçte tüm okuyu­
culara işlenmiş ve yerleştirilmiştir.
Reşat Nuri’nin romanlan edebi­
yatımızın mitleşmiş yapıtlarıdır ve 
kuşaktan kuşağa aynı heyecan, 
aynı tat ve aynı güzellikte geç­
mektedir. Yazarımızın bir özelliği 
de, kısa öykülerinde göstermiş ol­
duğu büyük başarıdır.
Öykü yazarlığı göreceli olarak 
roman yazarlığından daha zordur. 
Yeriniz kısıtlıdır. Kurgunuz detaya 
inemez, arka planlar işlenemez, 
okuyucu gerektiği biçimde olaylara 
ve karakterlere hazırlanamaz. Şairin 
dediği gibi “Mektubumun uzun olu­
şunun kusuruna bakmayınız, kısa 
yazacak kadar çok vaktim yoktu” 
tezi en çok öyküler için geçerlidir.
Öykülerinin hepsi ayrı ayrı çok 
güzeldir. Ancak, “Mektuplar”, 
“Kuş Yemi”, “Bilek Saati”, “Gamsı­
zın Ölümü” ve “Kirazlar’ın benim 
gönlümdeki yeri başkadır. Seçim 
yapmanın çok zor olduğu bu gü­
zel öykülerden “Bilek Saati”ni sîz­
lerle paylaşmak istiyorum.
Karşınızda bir toplum düşü­
nün: Cumhuriyetin ilk yılları. Eski 
alışkanlıklar ve gelenekler devam 
ediyor. Aile, öğretmen, anne ve 
baba olarak büyük çoğunluk eği­
timsiz. Ve, siz ünlü bir yazar ola­
rak birkaç sayfada tüm bu kitlele­
re, çocuk eğitimi konusunda me­
saj vermek istiyorsunuz. İşte Re­
şat Nuri “Bilek Saati”nde bunu 
başarmıştır. •
Reşat Nuri Giintekin’in Yaşamından Notlar
•2 6  Kasım 1889’da İstanbul’da doğdu. •Annesi bir vali kızı olan Lütfiye 
Hanım, babası askeri doktor Nuri Bey dir. •İlköğrenimini Çanakkale'de ta­
mamladı. • 1912 ’de İstanbul’da edebiyat fakültesini bitirdi. •Çeşitli illerimiz­
de Türkçe ve edebiyat öğretmenliği yaptı. •Milli Eğitim müfettişi olarak çok sık 
Anadolu'da bulundu. •1939-1943 arası Çanakkale milletvekiliydi. •Türki­
ye'nin Birleşmiş Milletler Topluluğu ndaki kültür ataşesi oldu. •Paris’te talebe 
müfettişi olarak da bulundu. • 1954 te emekliye ayrılarak yurda döndü. 
•Daha sonra akciğer kanseri ortaya çıktı. • Tedavi için gittiği Londra'da 7 
Aralık 1956’da öldü. •İstanbul'da Karacaahmet M ezarlığına gömüldü.»
56
O sabah, Niyazi, bahçe kapısında kun­duralarını boyarken hastane bayırın­da oturan teyzesi Adile Hanım, oğlu Vâhit ile beraber misafir geldi. Vahit, 
bir hafta evvel sünnet olmuştu. Bugün, annesi 
onu, başında nazar boncuklarıyla teyzesinin elini 
öpmeğe getiriyordu.
Huriye Hanım, Niyazi’nin sefertasına koydu­
ğu reçeli tekrar kavanoza boşalttı:
“Artık bugün mektebe gitmezsin, Niyazi” dedi. 
Mektepten kalmak, Niyazi’nin canına minnet­
ti. Bahusus Vâhit gibi en sevdiği arkadaşının mi­
safir geldiği gün. Fakat ya akşam, babasından, 
yarın hocasından yiyeceği dayakları ne yapsın? 
Uzun uzun düşündükten sonra, “Ben, yine gide­
yim anne... Bana dayak yedirme nafile” dedi ve 
isteksiz bir tavırla çantasını koltuğuna aldı.
Hep birden ısrar ettiler. 
Babası, mazeret tanımazdı 
ama nereden bilecek?.. Sakla- 
yıverirlerdi. Hocaya gelince, 
yarın annesi mektebe gider, 
hastaydı, yahut işi vardı diye 
kandırırdı. Hem de yalan de­
ğil ya... Evde misafir varken 
sokaktan öteberiyi kim getire­
cek? Testiyi kim dolduracak? Mangalı kim yakacak?
Niyazi; cılız, hastalıklı bir çocuktu. Onbir yaşında 
olduğu halde yedi yaşında gibi görünürdü. Süzgün 
yüzü, ince sesi için çocuklar ona “Sivrisinek” derler­
di. Sivrisineğin zaman zaman mektepte falakaya yat­
ması çocuklann en büyük eğlencesiydi. Hoca, rahle 
üstündeki ince değneğini alarak “Yıkın yere şu Siv­
risineği!” diye bağırdığı vakit renksiz yüzünde öyle 
perişan bir telâş uyanır, incecik sesiyle vızıldarken 
öyle gülünç niyaz ve dua kelimeleri bulurdu ki, bü­
tün sınıf, bayram yerine dönerdi. Çocuklar, karınca 
gibi etrafına üşüşürler, küçücük vücudunu kargatu­
lumba ederek havaya kaldmrlardı. Kimi potinlerinin 
bağını çözer, kimi çoraplannı çıkarırdı. Niyazi, daha 
yerde sürünerek gezdiği yaştan beri dayak yemeğe 
başlamıştı; fakat bir türlü alışamamıştı. Daha fenası; 
onu mektepten ziyade evde döverlerdi. Bütün hüs­
nüniyetini, bütün gayret ve icadını sarfettiği halde 
bir türlü kendini dayaktan kurtaramazdı.
Reşat Nuri Güntekin ’den
Bilek Saati
57
Bütün Dünya * Aralık 2002
Sokakta tecvid ezberleyerek gezmek, annesi 
misafirlerle masal söyleşirken yüzükoyun yere ya­
tarak, bitmez, tükenmez karalamalar yazmak, onu 
nasıl mektepteki falakadan kurtaramazsa büyük 
adam gibi iş görmek, evin alışverişini etmek, sa­
bahları babasının çizmelerini boyamak, hatta tah­
ta silmek onu evde kamçı yemekten kurtaramaz­
dı. Hilekârlığın her şeklini öğrenmişti. Büyük 
adamlardan daha düzgün yalan söylerdi. Yaptığı 
bir kabahati başkasına atmaktaki mahareti şayan- 
ı hayretti. Yalmz hırsızlık etmezdi. Çünkü evde ne 
kaybolsa ondan bilmek âdetti. Onun için çok ke­
re alışveriş ederken kendi gündeliğinden para ek­
lediği bile olurdu.
Maamafih, bütün bunlara rağmen kafes gibi 
kum göğsü değnek ve kamçının helecanlariyle 
günde birkaç nöbet sarsılırdı.
abası, Çanakkale’de "Kamçı Muharrem"
diye şöhret almış sert, haşin bir polis
memuruydu. Sokaktakilerden tamamiy-
le alamadığı hıncını evde karisiyle ço­
cuğundan alırdı. Kapının arkasında asılı duran 
kamçısını eline aldığı zaman, Niyazi bir küçük 
köpek yavrusu gibi titremeğe başlardı.
Maamafih, Muharrem Efendi nin dünyada Ni­
yazi’den çok sevdiği bir mevcut yoktu. Fakat, aklı 
başında bir babanın vazifesi çocuğunu şımartmak­
tan ziyade mum gibi terbiye etmek değil midir ya? 
Onun için Niyazi’yi sünnet olduğu gün bile okşa­
mamıştı. Karısı, çocuğu biraz tatlı muamele etse 
kızar, bağırır, Niyazi’yi odadan çıkardıktan sonra 
"Yahu... Sana bin kere tembih ediyorum. Çocuğu 
yüzsüz edeceksin. Rahmetli babam beni adam et­
mek için ayaklarımdan direğe asar da öyle kamçı­
lardı. Bak, şimdi dua ediyorum. Böyle yapmasay­
dı adam olur muydum?.. Baldırı çıplağın biri olur 
kalırdım. Ya adam olsun, ya gebersin! İnsan, ço­
cuğuna hiç yüz vermemeli, hak veriyor gibi gö- 
rünmemeli... Velevki haklı bile olsa cevap verme­
ğe alıştırmamak!.." yolunda dersler verirdi.
Mektep hocası ona sokakta rastladıkça, hoşuna 
gitmek için tâ uzaktan "Seninkine bugün yine öy­
le bir sopa çektim ki..." diye anlatmağa başlar, o da 
"Hay ellerin nur olsun... Bu akşam, ben de temiz
58
Bilek Saati
bir dayak atayım. Varol... Biz, çocuğu saye-i Resu- 
lûllahta inşallah bir şeye benzeteceğiz!" derdi.
O gün, Niyazi çok bahtiyar oldu. Öğle yemeği yetişinceye kadar mutfakta an­nesine yardım etti. Sonra Vâhit’le oy­namağa başladı. Vahit, hediye getirilen 
oyuncakların bir kısmını kutuya doldurmuş, getir­
mişti. Bunlardan bir tanesi Niyazi’yi ağlatacak ka­
dar mahzun ediyordu: Küçük bir bilek saati.
Niyazi, dünyada saatleri sevdiği kadar bir şe­
yi sevmezdi. Alışverişe gittiği zaman saatçi dük­
kânlarının önünde durur, derin hasretlerle saatle­
ri seyrederdi, sünnet olacağı günü düşünürken 
duyduğu kederden küçük bir saate sahip olmak 
ümidiyle müteselli oluyordu. Fakat bir sene evvel 
sünnet olduğu vakit ona saat getiren olmamıştı.
Yukarı odada Vâhit’le oynarken aklına bir şey 
geldi. O sabah babası, bilek saatini çiçekliğin 
içinde unutmuştu. Kapıyı kilitledi, büyük bir he­
yecan ile saati alarak bileğine bağladı. Fakat, ne 
yazık ki odada Vâhit'ten başka bunu gören yok­
tu. Nihayet mukavemet edemedi:
‘Haydi Vahit, seninle çınarlığa, gezmeğe gi- 
delim” dedi. “İkimiz de saatli; ne güzel olur.” 
Bileğinde saatle sokakta yürürken boyunu bi­
raz daha büyümüş zannediyor, saatini göstermek 
için yemişçilerin önünde durup fındık, çekirdek, 
kuru üzüm alıyordu.
Bir zaman, çınarlıkta gezdiler. Sonra çayın bir­
kaç gün evvelki yağmurlarla büyümüş sularını sey­
retmek için küçük tahta köprünün üstüne çıktılar. 
Suların getirdiği dal parçalarını tutmakla eğlenirler­
ken Kurşunlu Camii'de ezan okunduğunu işittiler. 
Vahit, saatine baktı. Niyazi de baktı. Galiba saat 
durmuştu. Bileğini kulağına götürdü. İşitmek kabil 
değil... O vakit saati kayış mahfazasından çıkardı. 
Fakat ne oldu, nasıl oldu? Saat, parmaklarının ara­
sından kayarak suya düştü. Niyazi, kendini çaya 
atmak ister gibi feryad etti. Vâhit koluna yapıştı 
“Dur Niyazi, ağaç değil ki su götürsün... Bak dibin­
de durup duruyor. Çıkarırız...” dedi.
Filhakika, saat, suyun dibinde duruyordu. 
Fakat bir türlü çıkarmağa imkân bulamadılar. 
Vâhit, Niyazi'yi teselli etti:
59
Bütün Dünya « Aralık 2002
“Ağlama Niyazi. Ben, bu gece ağabeyime söylerim. 
O, yarın sabah erken erken gelir... Çıkanr, nereye kay­
bolacak buradan?” dedi. Suların cazibesine kapılmış gi­
bi duran Niyazi’yi sürüye sürüye eve götürdü.
Allahtan o gece Muharrem Efendi keyifli geldi. 
Fakat, aksi olacak, yemekten sonra saatin kaybol­
duğunu farketti. Niyazi, daha akşamdan yandaki 
odada yatağına girmişti. Önce, karısını istintak etti. 
Huriye Hanım, katî bir şey söylemiyordu. Fakat Ni­
yazi’nin halinden şiiphelenmişti. Muharrem Efendi, 
kamçısını eline aldığı gibi çocuğu söyleteceğinden 
emindi. Fakat bu gece, bir türlü bunu yapmak için­
den gelmedi. Karısına yavaşça “Sen seyret bak... 
Beş dakikaya kalmadan saati nasıl çıkarıyorum” 
dedi. Sonra yüksek sesle devam etti:
“Hanım, getir, ver şu kebap şişlerini bana... 
Aç şu mangalı... Onlar, ateşte kızadursunlar... 
Şimdi o çapkını yatağından çıkaracağım... Ya saati 
getirir, yahut da tekmil vücudunu ateşte dağla­
rım... Yapar mıyım yaparım... Öyle hırsız yaşaya­
cağına gebersin daha iyi!”
* çeriden boğuk bir ses geldi. Muharrem
Efendi “Gördün mü nasıl?” manasında mu-
zafferane başını salladı. Bir zaman daha teh­
ditlerine devam ettikten sonra “Gel buraya 
çapkın!” diye yanındaki odanın kapısını açtı. Fa­
kat içeriye kuvvetli bir rüzgârdan başka bir şey 
girmedi. Yatak odası karanlık, pencere açıktı. 
Rüzgâr konsolun üstündeki gece kandilini sön­
dürmüştü. Çocuk, odada yoktu. Anlaşılan pence­
reyi açmış, asma çardağına sarılarak bahçeye in­
mişti. Kadın bağırıp çağırmak istedi. Fakat Mu­
harrem Efendi onu temin etti:
“Korkma... Tehdidi işitti ya... Saati muüaka bah­
çede bir yere saklamış olacak... Onu almağa gitti 
zahir...” Fakat Niyazi bahçede de yoktu. Zaten bah­
çe kapısı da ardına kadar açıktı. Muharrem Efendi 
hâlâ “Etme be yahu, neredeyse çıkar, gelir... Nere­
ye gidecek çapkın?” diye söyleniyordu. Fakat ken­
di de iyiden iyiye korkmağa başlamıştı.
Niyazi’yi iki saat sonra tütüncü kolcuları eve 
getirdiler... Köprüden geçerken çayın azgın suları 
içinde küçük bir çocuğun bağıra bağıra çırpındığı­
nı görmüşler... Aralarından biri suya girmiş, Niya-
60
Bilek Saati
zi’yi hin güçlükle ölümden kurtarmış... Çocuğu bir 
aba gocuğun içine sarmışlardı. Hemen odaya ateş 
yaktılar, ıhlamurlar kaynattılar. Anası çamaşır de­
ğiştirirken ellerinden birinin kilit gibi kapalı oldu­
ğunu gördü... Zorlaya zorlaya yumruğunu açtılar, 
içinden babasının mineli küçük saati çıktı.
Ç ok uğraştılar, dünya kadar hekim, ilâç pa­rası verdiler... Kâr etmedi. Allah yedide verdiğini sekizde almaz. Niyazi, beş gün sonra zatürreeden vefat etti. Anasının ku­
cağında ölürken zavallı buruşuk elini uzatmış, "Ba­
bacığım... Vurma bana... Getirdim... Getirdim sa­
atini!" kelimeleri son sözü olmuştu.
Muharrem Efendi, şimdi emekli bir ihtiyardır. Al­
lah başka çocuk vermemiştir. Oğlunun eski arka­
daşlarını gördükçe hâlâ içini çeker “Yavrum bunla­
rın birine benzemezdi. Ömürcüğü olaydı iyi bir 
adam olacaktı. Son nefesinde bile itaatten ayrılma­
dı... Allah verdi, Allah aldı...’’ diye söylenir...»
Sözlük: ------------------------------------------------------
Bahusus: en çok, hele, nafile: boş yere, mazaret: özür, rah­
le: üzerinde kitap okumak, yazı yazmak için yapılmış kü­
çük ve dar masa, niyaz: yalvarma, yakarış, ziyade: çok. 
hüsnüniyet: iyi niyet, icad: buluş, sarf etmek: harcamak, 
tecvid: Kur'an-ı Kerim i usulüne bağlı kalarak okuma ilmi. 
Maharet: beceri. Şayan-ı hayret: şaşmaya değer. Maamafih: 
buna karşın. Mevcut: varlık. Velevki. hatta, isterse. Saye-i 
Resulullah: Allah in izniyle, bahtiyar: mutlu, manzun 
hüzünlü, müteselli: avunmak, mukavemet: direnmek, kabil: 
olanak, mahfaza: kutu. Filhakika, gerçekten. İstintak: 
sorgulama. Kati: kesin. Tekmil: bütün. Zâhir: görünen.
İtaat: boynın eğme, dinleme
Taha Toros Arşivi
61


Reşat Nuri Güntekin ve bilek saati

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository