Taha Toros Arşivi, Dosya No: 216-Köse Raif Paşa, Oğulları Fuad ve Ragıp, Kızı İhsan Rai

Ülkütaşır, Mehmet Şakir

Istanbul Sehir University Repository

Fuat Köseraif, yarım asırlık bir Türkçü ve Tiirkçecidir. 
İradesi gövdesi kadar kuvvetli, karakteri azmi kadar sağlamdı. 
Türkçecilik alanında tek kaldığı zamanlarda bile gayretinden 
bir zerre bırakmamış ve yolunda tek bir adım gerilememiştir. 
Öleceğini haber veren kalp âmâsının buhranları içinde kıvra­
nırken söyliyebildiği bir kaç kelime yalnız Türkçecilik için 
olmuştur. Seçkin vasıflı örnek adam.
Bu sağlam adam, ölümünden sonra da maksatçılar için 
başlıca bir örnek değerini muhafaza edecektir.
H. R. Tankut
F u a t  Kösera i f  v e  D i lde  T as f iyec i l ik
Yazan: M. Şakir Ülkü taşır
24 Nisan 1949 tarihli Ulus gazetesinde, Türk Dil Kurumu 
Merkez Kurulu Üyelerinden ve eski dilcilerimizden Fuat Köse­
raif ’in îstanbulda öldüğünü teessürle okuduk. Fuat bey, diye­
biliriz ki, Türk dilinde tasfiyeciliğin fikir ve kanaatlerine içten 
bağlı, son temsilcisi idi. Adı ve şahsiyeti dil hareketlerimizin 
hemen hemen yarım asırlık hayatına karışmış olan Fuat 
Köseraif, bu itibarla dil tarihimizin üzerinde durulmağa lâyık 
bir simasıdır.
99
Bu eski Türkçü ve dilcimizin teessürle kaydettiğimiz ölümü 
dolayısiyle, hem kendisini Türk aydınlarına daha yakından ta­
nıtmak, hem de Türkçede tasfiyecilik cereyanının mâna ve ma­
hiyeti hakkında tarihî kısa bâzı bilgiler vermek istiyoruz.
Fuat Köseraif II. Abdülhamidin vezirlerinden meşhur Köse 
Raif Paşanın (1836—1911) oğlu olup, 1872 de îstaııbulda doğdu. 
Galatasaray Sultanisinin dördüncü sınıfına kadar okuduktan 
sonra Almanyaya giderek kalan bütün tahsilini orada yaptı. 
Almanyadan 1893 de, Prusya ordusunun topçu teymeni rütbe­
siyle îstanbula döndü ve yüzbaşılıkla Osmanlı ordusuna girdi. 
Almanyada iken Vamb^rinin eserlerini okuyarak Türklüğü öğ­
rendi, Türk dilinin filolojisi ile iştigale başladı.
Fuat Bey, îstanbula döndükten sonra, (1894) de, meşhur 
Türkçülerden Necip Asım ve Velet Çelebi ile tanıştı. Yine bu 
sıralarda - o zaman Rüsumat Evrak Müdürü olan - şair Mehmet 
Emin (Yurdakul) ile görüştü- Mehmet Emini ve Türkçe şiir­
lerini çok sevdi. Fuat Köseraif Almanca, Fransızca -hattâ biraz 
da İngilizce- bildiği için bu diller vasıtasiyle Türkolojiye, bil­
hassa Türk filolojisine dair birçok eserler okudu. Fakat meşru­
tiyete kadar hiç bir eser neşretmedi. Onun, tasfiyeciliğe kaçan 
Türkçecilik alanındaki faal rolü meşrutiyetten başlar.
Meşrutiyetin ilânından biraz sonra Fuat Köseraifi (Türk 
Derneği) üyeleri arasında görüyoruz. 25 Aralık 1908 de açılan 
bu Dernek, Türk'lerin arkeoloji, tarih, dil, coğrafya, etnografya 
kısası Türkoloji ile uğraşmak ve bu arada «dilimizin açık, sade, 
güzel, ilim lisanı olabilecek surette geniş ve medeniyete elverişli 
bir dereceye gelmesine çalışmak» amaciyle kurulmuştu. O dev­
rin bir çok seçkin ilim ve fikir adamları bu Dernekte üye idi. 
Dışarıdan da bazı Türkoloğlar Derneğin fahrî üyeleri olmuş­
lardı.
Fuat Köseraif, Türk Derneğinde faal bir rol aldı ve Der­
neğin çıkardığı « Türk Derneği» adlı aylık dergiye yazı yaz­
mağa başladı. Yedi sayı çıkan bu dergide onun sanatsız fakat 
arkayik beş on Türkçe sözle süslenmiş bazı şiirleriyle bilhassa 
«Osmanlıca Tiirkçesinde Urgu», «Türkçe aruz» makalelerini 
görüyoruz. Son iki silsileli yazısı o zamana göre bu alanda 
yepyeni birer ilmi etüt sayılıyordu.
Fuat Köseraif, Dernekte bir müddet çalıştıktan sonra, kıtası 
başına gitti. Bununla beraber o yine tasfiyecilik lıakkındaki fi­
kir ve kanaatlerini telkine çalışmaktan geri durmuyordu. Umumî
100
harp içinde Fuat beyi îstanbulda yerleşmiş buluyoruz. O za­
man da tkdam’ın etrafında toplanan Türkçüler içinde Fuat Kö- 
seraif, tasfiyeciliğin âdeta bir lideri sıfatiyle çalışıyordu. îşte bu 
sıralarda Ziya Gökalp iie aralarında Türkçecilik, tasfiypcilik tar­
tışmaları oldu.
Gökalp, yazılariyle, Türkçeciliğin, bilhassa Fuat Bey ara- 
fından tasfiyecilik şeklinde tamamiyle ters ve yanlış anlaşıldı­
ğını; halk diline geçmiş «hasta, kitap, mektup, kalem, imam, 
müezzin, namaz, cami, şair, şarap, şafak > ve saire gibi Arap 
veya Fars kökünden olan bütün kelimeleri Terkçeden çıkarıp 
atamıyacağımızı, atmağa da lüzum olmadığını, bazı dil ve sos­
yoloji esaslarına göre, müdafaa ediyordu. Fuat Köseraif ise, 
aşağı yukarı «hasta yerine (sayru), mektup yerine (biti), ka­
lem yerine (yazgaç), imam, müezzin yerine (tateri), şafak ye­
rine (tanlak), şair yerine (ozan), şarap yerine (süçi) gibi eski 
Türkçe kelimeleri koymak; Türkçe kök ve eklerden faydalanar 
rak yabancıların yerine yeni birçok kelimeler, kendi tâbiriyle 
«doğurtmak,üretmek» fikrini ileri sürüyordu. Türkçeciliğin bu 
alanında o zaman Fuat Köseraif nihayet tek ve bu fikrin bir 
sembolü halinde kaldı.
Vaktaki, Türkiyede bir harf ve dil devrimi oldu (1932); bir 
Türk Dil Kurumu kuruldu. İşte böyle bir zamanda Fuat Kö­
seraif, bittabi bu harekete karşı seyirci durumunda kalmadı, 
kalamazdı. O, eski iman ve kanaatiyle yine ortaya atıldı. Türk 
diline, Türk filolojisine dair neşriyat yapmağa başladı. Dil dev- 
riminin o yıllarına da yazılariyle katılan Fuat Bey bu sefer « Öz 
Dilimize Doğru » dergisinde makaleler neşrine başladı.
Yenitürk, Türkdili (Belleten) dergilerindeki (1940-1948) ya­
zılarında bunu açıkça görüyoruz.
Fuat Köseraif in bu dergide çıkan «Oğuzname», «Kutadgu 
Bilik » baklandaki makkleleri bir tarafa bırakılırsa kalan diğer 
yazıları hep o eski fikrini ifade ve müdafaa eden şeylerdir. îşte 
dil devrimimizin çok istikrarsız, vüzuhsuz geçen bu ilk devirle­
rinde de Fuat Köseraif, yine Türkçede tasfiyeciliği daha belir­
tili bir surette ortaya attı.
1942 de Dil Kurumuna merkez üyesi olarak giren Fuat Kö­
seraif, ölümüne kadar (23 Nisan 1949) Kurumda Etimoloji Kol- 
başılığı yaptı. îştikakçılık gibi dil ilminin en çapraşık bir 
dalında, didinircesine çalıştı, durdu. Fikrince, Türkçe birçok ke-
101
İimelerin menşeini, asimi buldu. Fuat Bey, bilhassa son zrman- 
iarda, yazılarını baştan aşağı - hangi Türk menşeinden olursa 
olsun - salt Türkçe sözlerle yazar, yabancı bir kelimenin karşı­
lığı yoksa veya olanını beğenmezse yaklaştırma yoliyle (néolo­
gisme ) yapardı. Yenitürk, Türkdili (Belleten) dergilerindeki 
(1940 -1948) yazılarında bunu açıkça görüyoruz.
Fuat Köseraif, daha II. Abdülhamit devrinin dilde ve tarih­
te Türkçülük hareketleri gövdeleşmeğe başladığı bir devirde bu 
cereyana dahil oldu- Bu itibarla o, dilde Türkçülük cereyanının 
yarım asırlık bir uzvuydu. Fuat Köseraif, bugünün telâkkisiyle 
bir dilci sayılamaz. Son zamanlardaki mesaisiyle de tamamiyle 
bir iştikakçı kalmıştı. Fuat Beyin en büyük meziyeti içten bir 
kanaatle bağlandığı tasfiyecilik fikrini -doğru veya yanlış - 
ölünceye kadar muhafaza etmiş, bu uğurda uzun yıllar çalışmış, 
yazı yazmış olmasıdır. Bu bakımdan onun dil tarihimizdeki yeri 
inkâr edilemez.
En aşağı bir asırlık tarihi olan Türk dilini sadeleştirme ha­
reketleri içinde, muayyen bir devirde, muayyen bir zümrenin 
fikirlerini ifade eden tasfiyecilik, dilimizden Arapça, Farsça bü­
tün sözleri atarak bunların yerine Türk kökünden doğmuş eski 
kelimeleri, yahut Türkçe kök ve eklerden yapılacak yeni keli­
meleri ikame etmekten ibarettir. Dilde ifratçı, muzir bir zihni­
yet sayılan bu cereyan meşrutiyet devri Türkçeciliğinde Iıaylı 
tartışmalara yol açtı ; bir takım tenkitlere uğradı. O devrin ay­
dınları arasında, kendi tâbirlerince, bir Türk esperantosu yara­
tılmak korkusu hâkimdi. Yalnız, bazı Türkçeciler, Türkçülüğün 
belki biraz da modasına uyarak, yazılarında, türlü Türk ıııenşe- 
lerinden gelen eski bazı kelimeleri kullanmakla kaldılar. Meselâ 
«Türk Yurdu» nun birçt sayılarında bunun örneklerine rast­
lıyor; Mehmet Eminin, ¡ökalnın şiirlerinde bunu görüyoruz. 
Burada yazımıza son verirk .nlmünrsebe şunu da kaydedelim 
ki, o devirde gerek mutedil Türkçeciler, “gerek tasfiyeciler ka­
dar dil hareketleriyle, -'ebiyat meseleleriyle meşgul olan ayrı 
bir zümrenin kanaati de, dili daha çok büyük san'atkârlar, 
edipler yapar, şeklinde tecelli ediyordu.
Taha Toros Arşivi


Fuat Köseraif ve dilde tasfiyecilik

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository