Taha Toros Arşivi, Dosya No: 37-Fahrettin Kerim Göka

Gökay, Fahrettin Kerim

Istanbul Sehir University Repository

PROF. FAHRETTİN KERÎM GÖKAY
Topuz —  Sayın seyirciler, bu akşamki konuğumuz 
eski İstanbul Vali ve Belediye Reisi Ordinaryüs Prof. 
Dr. Fahrettin Kerim Gökay. Sayın Gökay, siz İstanbul’­
un en güç döneminde Vali ve Belediye Reisi görevinde 
bulundunuz. T ek partili dönemden çok partili döneme 
geçerken büyük bunalımlı yıllar yaşadınız. O döneme 
ilişkin ilginç hatıralarınız olsa gerek.
Gökay — Evet «Geçmiş zaman olur , hayali Cihan de­
ğer» derler. Bizimkinin bir kısmı cihan değer, bazıları­
nı hatırladığımız zaman da böyle çarpıntılar getirir ada­
ma. Ama şunu iftiharla söylemek isterim ki, buyurdu­
ğunuz şekilde İstanbul Valiliğine başladığım zaman 
kendime bir prensip ittihaz ettim. Siyasal hayata eski­
den başlamıştım, parti reisliğim falan vardı. Bazıları 
dediler ki bana, «Efendim parti liderliğinden istifaya lü­
zum yok, sadece idare heyetinden çekilirseniz» olur. 
Millet Partisi’nin meşhur senatörlerinden biri vardı, 
Allah rahmet eylesin öldü sonradan. Beni geldi, selâm­
ladı, Kenan Bey vardı, o zaman Demokrat Parti’nin İs­
tanbul reisi. O bir yerde konuşmuş, «Biz Gökay’m İs­
tanbul Valiliğinden iftihar ediyoruz, çünkü tarafsız ha­
reket ediyor» demiş. Fakat beni teşvik edenler, «Efen­
dim parti liderliğinden istifaya lüzum yok» diyorlardı. 
O senatör geldi bana «Memurlar Kanunu’nun galiba 9. 
maddesini okuyun dedi. Ben de Hukuk işleri müdürünü
30
çağırdım. Sen bana diyorsun ki «İstifa etme, okur mu­
sun şunu?» Orada diyorki «Bir memur katiyetle alâkayı 
kesmeyi lâzım. Biz o gün alâkayı kestik.
Ondan sonra dediğim gibi o meşhur seçim oldu. O 
seçimin gayet enteresan tarafları vardır. Hiç unutmam, 
rahmetli İnönü beni Ankara’da seçimden önce akşam 
çayına davet etti. Ben ve Refika hanım, Mevhibe hanım 
o da çayda idi.
İnönü bana, «Nasıl görüyorsun 1950 seçimlerini?» 
dedi? Eskiden bazı tecrübelerim vardı. Benim çocuklu­
ğumdan beri gördüğüm gibi sandık açılır, sandık verilir, 
sandığa ilâveler olur, filân böyle şeyler oluyor ve devam 
edip gidiyor tabi, alışmcaya kadar, demokrasi yerleşin- 
ceye kadar, bu gibi olaylar olabilir. Fransızca bir kelime 
kullandım, dedim ki: «Paşam legal seçim olacak mı?» 
«Ona şüphe yok» dedi. «Peki ona şüphe yoksa o halde, 
dedim, Churchill misali vardır. Siz dedim II. Dünya 
Habi’ne sokmamakla büyük hizmette bulundunuz, fakat 
halk efkârında bir değişsin tecrübesi vardır» dedim. İşte 
o zaman bana verdiği cevap: «Gayet haklısın, ben buna 
kendimi hazırlamışımdır» dedi. Rahmetli Günaltay da 
aynı yolda gitmiştir. Bir kısmı diyordu ki Halk partisi 
300 rey alacak, Demokratlar bu kadar alacak, binaena­
leyh. Hayır neyi, nasıl biliyorlardı?
Topuz —  Sayın Gökay, tam o seçim arifesi günle­
rinde sizin tarihe geçmiş hir sözünüz var: «İşte paşam 
İstanbul...» demiştiniz.
Gökay — Evet... Şimdi «İşte paşam İstanbul» diye 
bir de kitap çıkarıyorum. Bu söz Nisan ayı içerisinde idi, 
seçimden evvel. Bana rahmetli Hilmi Uran Balıkesir’­
den telefon etti. Telefon ederken yanmda Ekrem Amaç’ 
da varmış, Ekrem Amaç hayattadır. «Efendim paşa İs­
tanbul’a gelmek istiyor, sizce bir mahzuru var mıdır?»
31
diye sordu. «Ne münasebet, ne mahzuru olacak?» dedim. 
Çünkü rahmetli Kırdar «İstanbul’da hava biraz fazla 
sempatik değil, mümkün olduğu kadar gelmeyin» demiş.
Ben de dedim ki «Buyursun, hiç birşey yok.»
Paşa İstanbul’a geldi trenle. Geldiği zaman Haydar­
paşa’da öyle kalabalık vardı ki, bunlar bindirilmiş değil­
di. Ama bunlar uzun zamandır İstanbul’a gelmeyen İs­
met Paşa’ya karşı halkm gösterisi idi. Ben okadar sıkış­
tım ki çiğneniyorduk. Paşa’yı banliyö treninin içerisine 
koyarak naklettim ve o zaman dedim ki: «İşte Paşam 
İstanbul»
Bu böyle. Zihni Kanmaz vardı, Vatan’da, bunu 
yazdı. Söylenmiyecek bir söz değil. Paşa da memnundu 
böyle bir karşılama sırasında. Beraber vapura kadar 
yürüdük ama, trenden indikten sonra Paşa’yı banliyö 
vagonuna bindirmek zorunda kaldım ve terden ceketime 
kadar ıslandım.
Ondan sonra, Paşa «Beni gezdir dedi, bakayım vali­
liğini göreyim. Nasıl, ne âlemde gidiyor?» dedi, mem­
nun. Dolmabahçeye geldik «Ben, dedi, seçim nutkunu 
hazırlıyacağım.» «Peki paşam» dedim. Biz refika ha­
nım, çok hürmet ederim Mevhibe hanım, beraber dön­
dük geldik.
Ertesi gün Taksim meydanı’na toplantıya gidiyoruz. 
Taksim meydanı’na her yerden kamyonlar falan gelmiş­
ti. Paşa nutkuna başladı. Hiç fazla bir alkış göremiyo­
rum ben. Ben İstanbul Vahşiyim, Devlet Reisi gelmiş 
konuşuyor... Belediye Başkanlığı ve Valiliğin şanmdan- 
dır ki o şehrin halkı böyle devlet reisi konuşurken za­
man zaman tezahürat yapsm. Bunu gönül istiyor, istiyor 
ama... Paşa çıktı «Efendim böyle yapacağız, Üniversi­
teye böyle kanun koyacağız, Teşkilât-ı Esasiye’yi böyle 
değiştireceğiz..» Benim içim gidiyor Allah, Allah... Yal-
32
tmz biraz bazı ifratkâr uçlara karşı söylendiği zaman bi­
raz alkış çıktı.
Ayrıldık indik aşağıya... «Nasıl buldun Vali Bey» 
dedi. «Paşam, dedim, bu Agora nutku olmadı müsaaden­
le. İstanbul akademik müesseselerin fazla bulunduğu bir 
yer ama fazla akademik konuştunuz» dedim. O da sesi­
ni çıkarmadı.
Gel zaman, git zaman iktidar değişti, biz artık ka­
rikatür mevzuu olduk. Giden paşam gelen beyim, yahu 
ne beyim? Beyi de tanıyorum, Paşa’yı da tanı>orum. Pa­
şa ile ne olacak? Ama bu sözün bir kere yerini değiştir­
diler. Üzerinden 24 yıl geçti, yine yazarlar «İşte Paşam 
İstanbul» Yok, benim için Bey de bir, paşa da bir. Ama 
bu şeyde söylendi, TV’ye teşekkür ederim. Ben kitap çı­
karacağım, anlatacağım. İşte milyonlarca kişi şimdi bu 
sözü işitti, anladı nerede kullanıldığını.
Topuz —  Siz, sayın Gökay, halka dönük, güleryüzlü 
yöneticiliğin ilk örneklerinden birini verdiniz. İş başına 
geldiğiniz zaman İstanbul’da önemli sorunlar vardı. Bir 
konut sorunu vardı, bir gecekondu meselesi vardı, fiat 
artışları vardı, siz tanzim satışlarını çıkardınız. Sonra 
Elmalı bendi sizin zamanınızda oldu. Ondan sonra Mig- 
ros’u kurdunuz. Klakson yasağını siz koydunuz, Metro 
az daha sizin zamanınızda başlıyacaktı, köprüyü ele al­
mıştınız. Bütün bu dönemden neler kaldı?
Gökay —  Valla, dönemde o kadar bilânço var ki 
ben hangi birini söyliyeyim, siz saydınız. Şimdi efendim, 
bir kere gecekondu benden evvel başlamıştı. Rahmetli 
Kırdar kamyonla polis gönderip bunu halletmek iste­
miş, siyasî şahsiyetler (Kâzım Karabekir Paşa ve arka­
daşları) ilişmeyin bunlara diyorlar. Ben geldiğim zaman 
bir nüve teessüs etmişti. Ama suları yok, elektrikleri yok, 
yolu yok, kanalizasyon yok. Bana soruyorsunuz, halka
33
yönelmenin sırrı nasıl? Ben bunu yapmaya karar ver­
dim. Dedim ki, arkadaşlar bir yerde yolsuz, susuz, ışık­
sız, bu olamaz. Ama, dediler, sen bunları yaparsan, bun­
lar bir yere gitmezler artık. Ben yapmasam da gitmiyor­
lar, aylarca oturuyorlar görmediniz mi dedim. Lâmba ile 
otururlar, suyu bilmem nereden taşırlar. Ben tabiî sula­
rını da, yollarını da yaptım. Beni Falik Rıfkı tenkit et­
ti, başkaları da tenkit etti. Dedim, bu iş ayrı iştir. Gece­
konduya mani olmak için gecekondu ihtiyacını karşılı- 
yacak sosyal konutlara başlamak lâzımdır, dedim ve sos­
yal konutlara başladım.
İmar Bakanlığım zamanında da gene aynı şeye de­
vam ettim. Hatta Doğu illerine gittim. Valiler geliyor, 
yatacak yerleri yok. Ankara’dan tasarruf ettiğimle ora­
larda da yaptım. Onun için, gecekondu davası sosyal da­
vadır, bunu kesin olarak, esaslı şekilde halletmek lâzım­
dır. Seçim zamanlarında gecekondu istilâsı olur.
Benim hatta rahmetli Menderes ile de bir hatıram 
var. En son seçimde idi, gecekondu yıktırıyormuş, bana 
telefon ediyor. Dedim, «Şimdi bırak şunları da seçim 
devam etsin,» demişimdir rahmetliye; «Ben müfettiş 
göndereceğim» demiştir. «Gönder, demişimdir, müfettiş 
gelince görecektir.» Çünkü bir Nalıiyet Müdürüne de­
dim ki «Dikkat edin, yeni gecekondu yaptırmayın. O an­
lamamış, yıkmaya kalkmış. Böyle bir takım hatıralar var 
ama, üzerinde durmayalım.
Topuz —  Adnan Menderes’le bir anınız daha var 
galiba Sayın Gökay. Seçimleri Demokrat Parti kazandı­
ğı zaman siz galiba istifa etmeye kalkmıştınız. Anlatır 
mısınız?
Gökay — Evet, şimdi ben siyasi hayattan gelmiş bir 
insan olarak, Halk Partisi o zaman seçimi kaybedince ilk 
işim Ankara’ya telefon etmek oldu. Tayfur Sökmen Bey
34
benim çok yakın arkadaşlarımdandır ve halen hayatta­
dır, Ankara’da İsmet Paşa’ya dedim ki «İşte ben istifa 
ediyorum». Rahmetli Menderes’ten o gün aldığım telg­
raf: «Vazifenize devam etmenizi bilhassa rica ederim.»
En nihayet 26 Mayıs’ta ben Ankara’ya gittim. O 
zaman Cumhurbaşkanı Sayın Celâl Bayar’ı ziyaret ettim. 
Öyleden sonra da Menderes’i ziyaret ettim «Buyurun, 
dedim, emanetinizi getirdim.» Çünkü telefonda bana 
dedi ki «Aman otur.» İstanbul’da o gün bir takım hadi­
seler çıktı, sollar, sağlar, kavgalar başladı. Allah’a şükür 
olsun, ben rahatça o işleri hallettim. Zamanımın tek mü­
him bir hadisesi var; 6-7 eylül hadisesi. Onu şimdiki 
halde hiç açmıyalım, çünkü yürümekte olan bir davaya 
bağlıdır. Yürümekte olan dava da mâlum.
Topuz —  Üstadım, siz 1957’de az daha Milletvekili 
seçiliyordunuz, ramak kaldı, seçilmediniz.
Gökay, —  Ben 1957’de üç ay izin aldım, gittim. Çün­
kü imar hareketi başlamıştı. Rahmetli Menderes çok ace­
leci idi, ev yıkmak falan. Bana da diyordu ki «Sen bir 
gecede nasıl Karaköy meydanım açtın, bunları da yap.» 
O başka hikâye, bu başka hikâye. Onun üzerine, biraz 
da münakaşalı geçti, Allah rahmet eylesin, şimdi öldü 
gitti. Ben üç ay izin aldım. Ben dedim ki «Başıma böy­
le komiser getirip öyle kontrolla falan iş yapamam, sen 
bana istirahat ver.»
Avrupa’ya gittim. Üç ay izin verilmezmiş. Bana fev­
kalâdeden verdiler. Orada bana telefon etti Muzaffer 
bey, «Sayın Başbakan senin parlementoya namzet olma­
nı istiyor» dedi. Konuştuk, hanımla beraberdik. Ben si­
yasi hayata o günün havası içinde girmeyi katiyen doğ­
ru bulmadım. Merhum Namık Gedik o da inanmış, ba­
na vapurda telefon ediyorlar namzet olacaksın diyerek- 
ten. Ben de vapurda cevap verdim. «İstanbul’a Vali ola­
85
rak dönüyorum. Beğenirseniz yerimde otururum, beğen­
mezseniz ben de kendi halimden memnunum, mebus­
luk istemiyorum» dedim.
Ama Menderes karar vermiş. Şimdi hayatta bulunan 
vekillerden birini de memur etmiş, «ille hocayı yakala, 
namzetliğini verdir.» diye. O zat da başkasma havale et­
miş. Bizi İstanbul gayet iyi karşıladı. Omuzlarda... Ke­
mal Hadimli bana vekâlet ediyordu, o da gelmişti. Omuz­
lara aldılar, gayet hoş. Gecenin yarışma daha 5-6 saat 
vardı, ne yapmak lâzım? Ben bir tegayyüp ettim, kay­
boldum yani Hürriyet Gazetesi muharriri Bedrettin ha­
yattadır, «Gidin, diyor, o ne vakit dönecek, arayın, bu­
lun» diyor... Ama biz, gece bitti, sabahleyin ortaya çık­
tım. Artık ondan sonra namzetlik koymaya kanunî imkân 
yok, bu suretle 1957’de seçimlere girmedim. Parlamen­
to, hayatımda istediğim şeydir, yan cebime koyun, de­
miyorum. Parlementoyu severim, ama o günün hava ve 
şartları içerisinde Parlamentoya girmek istemedim.
'Topuz —  Böylece kurtulmuş oldunuz. Sayın Gökay 
siz giileryüzlü bir yönetim kurdunuz ama, bunun yanısı- 
ra sert tedbirler almaktan da geri kalmadınız Hatta 
sizden kalmış bir söz daha var, yine o zaman gazeteler­
de sık sık geçiyordu. Siz kanun dışına çıkanların belke- 
miğinden su almaya kalkmıştınız.
Gökay — İdare öyle bir şeydir ki, idare, dubara, 
mubara değildir. Bunu bir düşünmek lâzım. Zamanına 
göre bir idare adamı güleryüz gösterirken, arasıra da ça­
tık kaşını göstermek zorundadır. Ben İstanbul’a geldiğim 
zaman Beyoğlu’nda rahat gezemiyordu herkes. Kanun­
lara tecavüz ediliyor, şu oluyor bu oluyor... Ne yapacak­
sın bunu? Benim yapacağım tek şey vardı. Ben tuttum, 
dedim ki: Beyoğlu’nda insanları rahat gezmeye bırakma­
yan insan ne olabilir? Ya sarhoş, ya akılsız, ya da edep­
36
siz. Binaenaleyh bunu ayırd etmek lâzımdır. Ayırd et­
mek için de belinden su alacağım. Belki frengi deliliği 
başlamıştır. Efendim bunun üzerine takrirler verildi. 
Parlemento’da, gazetelerde yazılar yazıldı. Onun üzeri­
ne çağırdım Cumhuriyet muhabiri rahmetli Fuat beyi (*) 
Ona iki sütun üzerine izahat verdim. «Bu doğrudan doğ­
ruya bir teşhis meselesidir. Adli tıpda yeri vardır, dedim, 
dava bitti. Herkes bir daha «Belimden su alıyor bu a- 
dam» diyerekten Beyoğlu caddesinde kimseye dil uzata­
madı. Bu cüz’i bir tedbirdir. Ama kitaba uydurmazsa 
idareci zor duruma düşer. Binaenaleyh bir idareci böyle 
güleryüzlü arasında arasına bir de yenilik gösterdi mi 
epey zaman koruyucu vazifesini ifade eder.
Topuz —  Üstadım, şimdi nelerle meşgul oluyorsu­
nuz? Biliyorum, perşembe günleri hasta kabul ediyorsu­
nuz galiba?
Gökay —  Şimdi bir kere emekliliğin zevkini çıkarı­
yorum. Siyasî partilerin dışmda kalarak, bağmışız olarak 
yazmanm, konuşmanın keyfini çıkarıyorum. Ondan son­
ra haftada bir, memleketin heryerinden koşup gelen üc­
retsiz tedavi ve muayenenin, sosyal dayanışma davasının 
örneği olarak nasıl ki vaktiyle domates satacağız, dedik, 
sattık. Nasıl ki vaktiyle konutlar yaptık, bunu da devam 
ettiriyoruz. Şimdi Ulu Tanrıdan istediğim şey, kurdu­
ğum vakfın ilk olarak bir sinir kliniğini yapıp millete 
hediye etmektir. Bu o benim için taç-ı mefharet olacak­
tır. Yani, yaptığım işi kendi kendime taçlandırmış olaca­
ğım.
Topuz —  Sayın Gökay, bana öyle geliyor ki, siz po­
litik hayattan hiç vazgeçmişe benzemiyorsunuz.
(1) Fuat Duyar
37
Gökay — Aaa, hiç vazgeçilir mi? «Bir katre içtin 
çeşme-i pürhunu fenadan, başm alamaz bir dahi baran-ı 
belâdan» demişler. Gençler bunu anlamaz. Yani çeşme­
den bir damla su içtin mi, ömrünün sonuna kadar başm 
bir daha dertten kurtulmaz, demektir o. Binaenaleyh o 
dert, tatlı bir dert. Kime ne zararımız var? Söyliyeceğiz. 
Ben siyasî hayata, şaşacaksınız, 1908’de başladım. Yani 
8 yaşında iken. O zaman bizim eve bir siyasî mülteci 
gelmiş, 31 Mart’tan kaçmış gelmiş. Ne var öyle? dedim. 
«Sus» dediler bana, bu işareti gösterdiler. Bu işaret hâlâ 
devam ediyor. Temenni ederiz ki, artık son günlerini ya­
şasın. Bizim için ideal olan demokratik rejim, bütün va- 
sıflarıyle, esaslarıyle, iyilik taraflarıyle, zor taraflarıyle, 
artık bu memlekete yerleşsin. İnşallah bunu göreceğimi­
ze de inanıyorum.
38
YANKILAR
18.10.1974
«Televizyon sohbeti çok büyük sükse yaptı. Şahsımı 
ilgilendirdiği için yazmak istemiyorum. Konuşmanm bit­
tiği dakikadan itibaren telefonlar işledi. Her gören çe­
şitli yönlerden tebrik ediyor. Hayatımda bir çok konuş­
malar yaptım, böylesine sıcak ilgiye rastlamadım dersem 
mübalağa olmaz...»
Fahrettin Kerim GÖKAY
J
39
Taha Toros Arşivi


Prof. Fahrettin Kerim Gökay

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository