Taha Toros Arşivi, Dosya No: 154-İsmail Habib Sevü

Sevük, İsmail Habib

Istanbul Sehir University Repository

■ . i -  l IİL
------------------------------------------------------------------------------v
İT A LY A  G EV ELÂ N IN D A N  N O T LA R  \
Ayasofya ve S i . Pierre
Yazan; İsmail
Dördüncü asrın ikinci çeyreğin­
de Roma İmparatoru Büyük Kons- 
tantin Hırisüyanlara hayat hakkile 
din serbestliği verdikten sonra İm­
paratorluk merkezini Bizansa nak­
ledince tabiatile en büyük kilise de 
orada kurulacaktı.
Yanmıyan mabedi:
Konstarıtin’in oğlu tarafından ku 
rulan ilk Ayasofya yandı. Ondan 
sonraki ikinci Ayasofya da aynı â- 
kıbete uğrar. İmparator Jüstia- 
nus istedi ki yaptıracağı üçüncü 
Ayasofya yanmaz bir mabed olsun. 
Uzun yıllar Anadoludaki putperest 
binalarının sütunlar ve mermerler 
gibi esas malzemelerini Bizansa ta­
şıttı. Doğu Anadolunun ilerisindeki 
ovalarda eski devirlerdenberi bü­
yük kubbeli binalar yükseliyordu. 
Bu mimarî tarzı Eğe kıyılarına ka­
dar ilerlemişti. Kubbe kurmak sa­
natında en ileri giden biri Aydınlı, 
diğeri Milâslı iki mimarın himme- 
tile haşmetli Ayasofya meydana 
gelip de 27 aralık 537 de tantanalı 
merasimle açıldığı zaman İmpara­
tor Jüstianus, Süleyman Pey­
gamberin eski devirlerdeki dillere 
destan mabedini telmih ederek 
haklı bir gururla; «Ey Süleyman, 
seni geçtim» dedi.
Yangından beteri:
Bu yeni mabedde hiç ahşab kısım 
olmadığı için yangın tehlikesi kö­
künden önlenmişti. Meğer yangın­
dan daha beteri varmış. Yirmi kü­
sur yıl sonra şiddetli bir zelzele de 
yeryüzünün bu en büyük kubbesi 
çöküverdi. Kubbe fazla yayvan 
olduğu için o sarsıntıya dayana­
mamış. Yeniden yapılan kubbeyi 
yirmi küsur kadem daha yükseğe 
kaldırdılar. Yıkılan kubbeden tam 
çeyrek asm sonra 1 aralık 562 de, 
bu yeni kubbe dolayısile Ayasof- 
yanın İkinci defa debdebeli açılış 
merasimi yapıldı. Daha yükselen 
bu kubbe üstündeki daha büyütü­
len altınlı büyük haçın parıltısı 
ta Uludağdan bile seçilebiliyordu. 
Komadaki büyük kilise;:
Bu seferki İtalya seyahatinde öğ­
rendim. Romadaki Saint Pierre sa­
ha itibarile Ayasofyamn iki mis­
liymiş. Fakat içi o kadar dolu ki 
bu büyüklük belli olmuyor. Kar­
şılıklı sıralanan dört kemerin fil 
ayakları çok kaim ve bu kemerleri 
birleştiren dehlizin ustuvanî kub­
besi pek basık. Yürüye yürüye bu 
dört kemerli dehlizi bitirdikten 
sonradır ki birdenbire meydana 
çıkıveren büyük kubbeyi görebili­
yorsun. Yani Saint Pierre’de iki 
binanın eklenmesile meydana gel­
miş gibi bir hal var. İlk kısım ne 
kadar basıksa kubbeli kısım ala­
bildiğine yüksek, gerek bu kubbe, 
gerek iç tezyinat, gerek o harika 
işlemeli dış cephe hep Mikel Anj 
ile arkadaşlarının, yani on altmcı 
asırdaki Rönesans dehalarının eşer 
leridir. Kilisenin içi fil ayaklan ve 
kalın sütunlarla o kadar dolu ki 
bunlar mesafeyi yutmuşlar. Bir da­
ha anladım. Bizim koca Sinamn en 
büyük hususiyeti, işte İstanbulda- 
ki Süleymaniye ile Edirnedeki Se­
limiye meydanda, büyük kubbenin 
ağırlığım yarım kubbelere yükle- 
te yüklete fil ayaklarım ana du­
varlara kadar uzaklaştırmak yü­
zünden mesafeyi en geniş çapta 
fethetmiş olmasıdır. Evet bizim 
kubbelerimizin altında birer mey­
dan ferahlığı var.
Güzel sanatlar mahşeri:
Rönesans dehalarının himmetlerile 
dört asırdanberi Saint Pierre bir 
kilise olmanın kat kat üstünde bir 
güzel sanatlar mahşeri olmuş. Da­
ha kiliseden önce dış avlu bile ayrı 
bir âlem. Karşılıklı geniş iki kav­
sin dörderli mermer sütunları ve 
korniş önlerindeki sıra sıra hey­
kellerle bu dış avlu daha ilk ham­
lede insanı bir sanat büyüsile av­
lıyor. Ya içerisi? Girer girmez he­
nüz sağdaki ilk kemerin dibinde 
Mikel Anj’ın o meşhurlar meşhuru 
«merhamet» heykelile karşılaşıyor­
sun. Ondan sonra bütün köşe bu­
cak, bütün cepheler ve tavanlar 
hep lahidler, heykeller, tablolar 
ve mozayıklarla dolu, insan kendi­
ni bir mabedde değil bir sanatlar 
âlemine atılmış samyor. Nerede 
eski Saint Pierre, nerede şimdiki? 
Eski Saint Pierre’in maketini Va­
tikan müzesinde gördüm. Amba- 
rımsı bir bina hissini vermektedir. 
On birinci asır sonunda Ayasof- 
yayı kurtarmak için bütün garb 
âlemini bu bina ayaklandırdı, öyle 
mi? Evet o zamanlar bu ambarım- 
sı binada dünyayı yerinden oyna­
tacak bir kudret vardı.
İkbalden idbara:
Emeviler ve Abbasiler zamanın­
da Arab devletleri, İstanbul hak­
kında «elbette ve elbette fethedile­
cektir» diyen mukaddes hadisin 
şevkile, İstanbulu alıp Ayasofyayı 
cami yapmak için «Konstantmiye» 
dedikleri Bizansı bir kaç asırda tam 
sekiz defa muhasara ettilerse de 
bunları kolaylıkla atlatan Bizans 
onuncu asırda bütün Islâm âlemi­
ne meydan okur. Bizans İmpara­
toru Bağdaddaki Halifeye gönder­
diği ültimatomda Bağdad ve Ku- 
düsten başka Medine ve Mekkeyi 
de alarak İslâmlığın kökünü kazı­
yacağını söylüyordu. Gerçek o sı­
ralar İslâm âleminde Bizansm kar­
şısına çıkacak hiç bir ordu yoktu. 
Fakat... En mufassal İslâm tarihini 
yazan İtalyan katoliği Leone Kae- 
tani; «Ah ne yazık ki mukadderat 
tam bu sırada Selçuk Türklerini 
dünya sahnesine çıkardı» der. Es­
ki Romalıların bile çıkaramadığı 
en haşmetli bir ordu ile Malazkir- 
de giden Bizans imparatoru 1071 
ağustosunun 26 sındaki bir günlük 
cenkte kendisi esir ve ordusu mah­
volunca Bizans ikbalin en yükse­
ğinden idbarın en dibine düşüver­
mişti.
Kızıl elma:
«^i'Mik Türkleri Ayasofyamn süs
Hahib S evük
lediği beldeye «İstanbul» diyor­
lardı. Bu Türklerin dilinde bir de 
«Kızıl elma» tâbiri vardı. Malaz- 
kirdden sonra bütün Anadoluyu 
fetheden Birinci Süleyman Üskü- 
dara yerleşince hep «Kızıl elma» 
ya, yani Ayasofya kubbesindeki al­
tın pırıltılı haça bakmaktadır. Kızıl 
elma varılmak istenen idealdi. İşte 
Çanakkaleden geçip Rumeliyi de 
dolanıverince kolunu uzatır uzat­
maz bu kızıl elma eline geçivere- 
cek. Romadaki Saint Pierre’in 
heybetli çanları acı acı bütün Hı­
ristiyanlık âlemini Ayasofyamn 
imdadına çağırıyor, milyon milyon 
orduların harekete geçişi. On ikin­
ci asır dünyanın ilk ve en uzun 
cihan harbile çalkanış devridir.
İki kaderin devamı:
Kaderin mecrası bir defa açıl­
masın. Türkü Îstanbula ulaştırmak 
isteyen kader, sekteye uğrasa da, 
gene açılan mecradan yoluna de­
vamın çaresini buluyor. Onüçüncü 
asırda Haçlılara karşı gazi olan 
Selçuk Türklüğü aynı asırda Mo­
ğolların şehidi olduktan sonra, On- 1 
dördüncü asırda Osmanlı Türk 
devletinin ikinci hükümdarı Or­
han, Anadolu Selçuk devletinin 
birinci hükümdarı Süleyman gibi, 
hem bu sefer geçici değil temelli 
olarak, Üsküdara yerleşti. Rumeli 
de ele geçirilince Bizans imparator­
luğu devlet olmaktan çıkıp surları­
nın içine sığman bir belde haline 
iner. Doğudan gelen hilâlli kader 
gibi batıdan kalkan haçlı kader de 
gene İstanbula imdad için harekete 
geçiyor. Altmış binlik ilk Haçlı or­
dusu Edirne berisindeki «Sırb Sın­
dığı» nda on binlik Türk öncü 
kuvvetile mahvedildiği gibi yüz- 
binlik sonraki Haçlı ordusu da 
Kosova sahrasmda aym akıbete 
uğrar. Belli, ikinci kader çok cılız­
dır.
Yıldırım ve Sen Piyer:
Kosova zaferinin baş kahramanı 
Yıldırım Bayezid hükümdar olup 
Edime sarayında Venedik, Cene­
viz, Napoli ve diğer İtalyan hükü­
metlerinin, cülûs tebrikile beraber 
ticaret muahedelerini yenilemek 
üzere gelen elçilerini huzuruna 
kabul ettiği vakit, onların Kosova 
Haçlı ordusuna muzaheretlerini 
yüzlerine vurarak haykırır: «Kızıl- 
elmaya gidip Sen Piyerde atıma 
yem yedireceğim!» Daha Istanbuı- 
dakl Kızılelma ele geçmeden Ro­
madaki ikinci Kızıielmaya göz kov­
ması neden? Birincisi nasıl olsa 
avcunun içinde. İşte ilk muhasara. 
İstanbul düşmek üzere. Fakat A - 
nadolu beylerinin ittifakı üzerine 
muhasarayı bırakan Yıldırım bir 
darbede tarumar edeceği müttefik­
ler üzerine yürür. İkinci muhasara, 
Niğboluya gelen yüzbinlik Haçlı 
ordusunun imhası pahasına akim 
kaldı. Üçüncü muhasara. Artık Bi­
zans son nefesini vermek üzere. 
Fakat Timurlengin Ankara üzerine 
yürüyüşü: Ayasofya kurtuldu diye 
bütün Avrupa kiliseleri onun za­
ferini günlerce çan çalarak kutla­
dılar.
Camiin kiliseyi tehdidlerl:
Meğer bu kurtuluş yarım asırlık 
bir gecikmeden ibaretmiş. Ayasof- 
yanm cami oluşundan otuz yıl son­
ra Fatih Sultan Mehmed İtalyaya 
sefer açar. Serdar Gedik Ahmed 
Paşa yüz kalyonluk donanmayla . 
İtalyan çizmesinin bütün ökçesini 
aldı. Bu, «Kızılelma» seferiydi. 
Bütün İtalya panik içinde. Türk 
donanması Napoli önünde. Papa 
kaçmağa hazırlanıyor. İstanbuldaki 
cami Romadaki kiliseyi alacak. Fa­
kat Fatihin beklenmedik bir anda 
ölüvermesi. Sen Piyer kurtuldu. 
Onaltmcı asır başı. İkinci Bayezid 
zamanı, Venedik harbi yüzünden 
Türk donanması gene Napoli ö- 
nündedir. Papalık ve Sen Piyer ge­
ne telâş içinde. Venediğin pes de­
yip sulha rıza göstermesile bu bâ- 
dire de önlendi. Üçüncü tehdid, 
hepsinden tehlikeli, Muhteşem Sü­
leyman zamanı. Bu sefer Fransayla 
birlikte İtalyaya yürüyoruz. Gene 
Otranto ve İtalyan çizmesinin ök­
çe kısmı alındı. Napoli krallığı çiğ­
nenip Romaya yürünerek Kızılel- 
maya varılacak. Yıl 1537. Fransa 
Kralının yukarı İtalyaya yürümek­
ten cayması ve üstelik Venediğin 
bize harb açması: Bu işlerin cezası­
nı Barbaros ertesi yıl Preveze cen- 
gile verdi.
İİrizli mefharet:
Ne yapalım, eskiden dinler yal­
nız birer akide değil hayatın da 
mihveriydi. Kubbeler sadece kili­
selerle camiler üstünde yükselmi­
yor. Hıristiyanlıkla İslâmlığın da 
bulundukları geniş kıtalar üstünde 
gökler misali kubbeleri var. Fakat 
mademki hepimiz insanız, medeni­
yetin ilerleyişi hepimizi bütün in­
sanlığın dünya çaplı kubbesine 
doğru götürüyor olsa gerek. Sen 
Piyerde kaç defa gözlerimle gör­
düm: Güzel sanatların haşir neşir 
olduğu o mabedi, dua eden dindar­
lardan bin misli fazla, medeniyet 
âleminin sanat âşıkları dolduruyor. 
On asır kiliselik ve beş asır cami- 
lik yapan bizim Ayasofya da on 
beş yıldanberi bir «Bizans -  Türk 
Eserleri Müzesi» olarak dünyanın 
sanat âlemine açıldı. Ayasofyava 
dıştan eklediğimiz minarelerden 
başka içini süsleyen hatlarımız, 
çinilerimiz, mahfillerimiz, ve eşsiz 
nakışlarımızla o aynı zamanda 
Türk güzel sanatlarının da bir meş 
heridir.
Hem biz Ayasofyayı yalnız fet­
hetmedik. Biz büyük Sinamn hey­
betli payandalarile onun ömrünü 
de kurtaranız. Meydana çıkarttığı­
mız mozaiklerle onun bu cephedeki 
güzelliklerini de medeniyetin önü­
ne sermiş bulunuyoruz. Güzellik ki 
her şeyin üstünde milletleri birleş­
tiren nurlu bir büyüdür, Ayasofya 
ile Sen Piyeri bu büyü ile ele'e 
vermiş ikizli bir mefharet gibi ,e- 1 
lâmhyorum, I
Taha Toros Arşivi
* 0 0  1 6 4 0  1 5 8 0 1 0 *


İtalya cevelanından notlar:Ayasofya ve St.Pierre

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository