Taha Toros Arşivi, Dosya No: 87-Refik Halit Kara

Taner, Haldun

Istanbul Sehir University Repository

i i- Ltíf<po 3
Yazan:
HALDUN
TANER
î
8
î
1
I
i
l
m
AlMA para kazanmak i- 
çin yazdım. Edebiyat 
benim için yalnız bir va­
sıta olmuştur” diyor bir 
röportajında. Yine başka 
bir röportajda da şöyle
söylüyor
“Zaten hiçbir zaman büyük edebiyat 
yapmak, dünya çapında bir eser yaz­
mak, Nobel mükafatı almak, küçük bir 
zümrenin takdiri ile yetinmek isteme­
dim. Sonra, “Yarın benim için ne diye-, 
çekleri Bugün ne diyorlar” bunlara hiç 
aldırış ettiğim yok... Ben yaşadığım 
müddetçe hayata bağlı bir insanım. Be­
nim için bir tepsi dolusu nefis ve buzlu 
meyveden alınacak zevk, ilerde alınacağı 
muhtemel zevklerden çok daha mühim­
dir.”
Bu itiraflar, kişüiğine güvenen, yü­
rekli bir insanın ve usta bir yazarın iç­
tenliğine belgedir. Başkalarının balonu­
nu delen, gerçekçilik adına şişirme yar­
gılarla didişen bir mizahçının kendine 
karşı da açık sözlü, gerçekçi ölçütlerden 
şaşmaması onun dürüstlüğünü gösterir. 
Megalomanların at oynattığı edebiyat 
dünyamız bu kabil gerçekçi itiraflara 
pek alışık değildir. Bir gün söz dönüp 
dolaşmış, romanları milyonlar satan İn­
giliz yazarı Somerset Maugham’a gel­
mişti. Üstat onu seviyordu. Bana dön­
dü, kendine özgü daima hafif hırslı, dai­
ma gür ve iddialı sesiyle:
— İşte ben Türkiye’de bir Somerset 
Maugham’m yerini tutuyorum dedi. Ne 
fazla, ne eksik. Beni böyle değerlendir­
sinler yeter. *
O gün de söylemiştim. Şimdi de söy­
lerim. Ben tam bu kamda değildim. 
Gerçi ikisinin de şaşılacak ortak yanlan 
vardı. İkisi de yazmak için yaşamıyor­
lardı. Yaşamak için yazmayı bir araç sa­
yıyorlardı. İkisi de iyi yemeyi, iyi içme­
yi, hayatın bütün nimetlerinden doyası- 
yayararlanmayıyaşamlarınınbaş amacı 
olarak seçmişlerdi. Yazmak onlara bir 
çerez, daha doğrusu yaşam içindeki yer­
lerini sigortalayan, onları belli bir refah 
içinde yaşatan bir geçim yolu oluyordu. 
Bu yönleri ortaktı. Yine ikisi de, insan­
lara, olaylara yaman bir gözlemcilikten 
hız alan kendi hayat tecrübelerinden 
beslenen olgun ve ampirik bir yaklaşım­
la uzanıyorlardı. Anlatı rahatlıkları, dil 
ustalıkları, bilgiçlikten, uzun tahliller­
den kaçan Üslûpları da birbirine çok ya­
kındı. Bütün bunlar böyleydi de, yine de 
Refik Halid’i, Refik Halid yapan birta­
kım başka meziyetler onun kendi kendi­
sine yakıştırdığı bu yaftanın içeriğine 
sığmıyordu. S. Maugham’a da, bir İngi­
liz Refik Halid’idir yaftasının tam uya­
mayacağı doğaldı. Onu da, bu ortak 
nitelikler dışında S. Maugham yapan ni­
ce başka özellikleri vardı.
Yürekli bir kirpi
ENCE Refik Halid, ro­
mancılığı, öykücülüğü 
dışında, mizahçı, hicivci 
kişiliği ile de, en az, bu i- 
ki alandaki kadar de­
ğerli bir yazardı. Çok ne­
tameli bir ortamda, İttihatçıların 
ortalığa duman attırdığı bir zorbalık dö­
neminde, onların balonlarını delenler 
birbir sokaklarda kiralık katillere öl- 
dürtülürken, o, hiciv denen yaman si­
lahla onlara saldırıyordu. Zeki idi, yü­
rekli idi. Buna yüreklilikten çok delikan­
lılık delişmenliği de denebilirdi. O gün­
kü Türk ortamını, görgüsüz devlet a- 
damlarını, ne oldum delisi yeni zenginle­
ri, özenti aydınları “ti”ye alıyordu. Ve 
bütün bunları dikine dikine değil, yirmi 
şu yaşında bir gençten hiç beklenmeyen, 
akıl almaz bir dil ustalığı, bir mizah es­
tetiği içinde yapıyordu. Arkadaşları gibi 
o da Ittihad ve Terakki fedailerinden ta­
banca resini, yahut kurşun resmi imzalı 
tehdit mektupları alıyordu. Yaş yirmiüç 
olunca böyle tehditler bazen insanı daha 
da kışkırtır, kızıştırır. Mizah edebiyatı­
mızın ölmez “Kirpi”si dikenlerini büs­
bütün kabartıp alaylarına devam edi­
yordu. Celâl Esat ve Salah Cimcoz’un 
ortak yayınladıkları (Kalem)’de ilk hiciv 
denemelerini yapıp karikatürist Cem’in 
çıkardığı (Cem)’e başyazar olan Refik 
Halid, daha sonra (Şehrah)’da, (Ayde- 
de)’de bu yazılarım sürdürdü. Zamanın 
gaddar önderleri, Haşan Fehmi’leri, Ah- 
med Samim’leri, Zeki Bey’leri öldürtür- 
ken, Refik Halid bu vartayı nasıl anlat­
mıştır sorusuna çeşitli nedenler gösteril­
miştir. Bunlardan biri onun yazılarının 
halk tarafından çok sevilip beğenilmesi­
dir. Sevilen bir edebiyatçının katli belki 
sırf politikacı bir başyazarın katlinden 
daha sakıncalı görülmüş olabilir. Bir baş­
ka izah şekli, Ziya Gökalp’m İttihat ve 
Terakki’nin bu ağırbaşlı, insancıl, akıl 
hocasının büyük bir edebi yetenek say­
dığı bir gence şefaat edip, onu Sinop 
sürgününe yollamak suretiyle bir süre 
bu gazap havasından yzağa kaçırmış ol­
masıdır.
Türkçenin ustası
ÜRGÜNDE, hep bilin­
diği gibi, (Memleket Hi­
kâyeleri) adlı ünlü kita­
bım yazar. Edebiyatı­
mızda büyük bir çığırın 
ilk ve güçlü öncüsü olan 
bu hikâyeler üstadm kendi deyimiyle, 
“Anadolu’yu bir köylü olarak değil, var­
lıklı bir şehir delikanlısının açısından 
görür ve yansıtır” . Bu öyküler, o zaman 
için yepyeni ve bakir bir Anadolu yanın­
da konuşma dilini, yeni yazı dilini edebi­
yata getirme akımında, Ömer Seyfet­
tin’e, yardımcı, güçlü ve inandırıcı bir 
örnek olur.
Refik Halid Karay’ın romancılığına
gelince, bu alanda da öykücülükteki ba­
şarısını sürdürür. îlk romanı (İstan­
bul’un Biryüzü) o zamana kadar alışık 
olunmayan yeni bir teknikle kurulmuş­
tur. Bir olayın ve belli karakterlerin tu­
tarlı anlatımı yolu bırakılmakta birbirle- 
riyle ilişkisiz görünen birçok olaylar ve 
kişiler özgür bölümler halinde sergüen-
REFİK HALİD
mekte ve bir anlatıcının anlatısı bu tes­
pihin ipliğini teşkil etmektedir. Yapıtla­
rı, alışılmış belli kalıplara yerleştireme- 
yince yadırgayan zamanın eleştirmenleri 
bu romanın değerini kavramamışlardır. 
Ama Karay’ m roman çizelgesindeki do­
ruk noktası, kammca, “Sürgün”dür.
Üstad dil ,kaygusunun; üslupçuluğu­
nun olanca titizliği ile kuyumcu gibi iş­
lediği bu romanı ile ilk başta naklettiği­
miz ifadesini yanıtlar gibidir. Bu roman, 
ondan sonraya kalmak için yazıldığı bel­
li olan bir romandır. Refik Halid, “Yarın 
benim için ne diyecekler, aldırış etmem” 
demesine karşın, tıpkı hayranı olduğu 
M aupassantlar, Flaubertler gibi yine de 
edebiyat ağacının kütüğüne kolay silinme 
yecek bir çentik atmak ister gibidir. 
Bunda başardı olduğu da ortadadır. 
Karay’m “Yazmak benim için bir geçim 
yoludur” lâfı da, belli bir gerçeği yansıt­
makla birlikte daha çok, (Nilgün) serisi 
gibi egzotik ve cafcaflı dekorlu, ucuz 
zevkli romanları affettirmek için söylen­
miş olsa gerekir. Ama, onun yine pek 
sözü edilmeyen (Anahtar), (Kadınlar 
Tekkesi) gibi, bazı yine “Best Seller” 
olmuş romanlarında, Sehl-i mümteni 
örneği buluşlar, tahliller, edebiyat kitap­
larına almaçtık güzellikte tasvirler bulu­
ruz.
Üstat Karay’ın çok genç yaşında Müfit 
Ratip’le birlikte yazdığı Tiryaki Haşan 
Paşa, yahut Kanije Muhasarası,Mınak- 
yan tarafından sahneye çıkardmış, o za­
man oldukça büyük bir başarı kazan­
mıştır. Deli adlı piyesi ise, bildiğim ka­
darı ile, oynanmamıştır.
Bir emekli kadar tutucu 
bir yalı çapkını kadar 
yaşama sevinci dolu
DEBÎYATÇI Refik Ha­
lid Karay’m yanında ve 
ötesinde, bir de günü ya­
şayan Refik Halid vardı 
ki.odaçok ilginç ve renkli 
tepkileri, iddiaları ile u- 
nutulmaz bir anıdır. Karay, sekiz kuşak 
önce Mudurnu’dan gelip İstanbul’a yer­
leşmiş bir ailenin sülbünden geliyordu. 
Çocukluğu, gençliği, Beylerbeyi’nde, 
Erenköyü’nde ve Mektebi Sultani’de 
(Galatasaray’da) geçmişti. Babası ince 
zevkli, çelebiliği ile ün yapmış mevlevî 
tarikatından kâmil bir insandı, Maliye 
başveznedarı ve Osmanlı Bankası nazırı 
olarak sarayın dateveccühünü kazanmış­
tı. Refik Halid’in eski yaşama, eski ye­
teneklere eski teşrifata düşkünlüğünü, 
böyle bir ortamın ortasında dünyaya ge­
lişinde aramalı. Daha sonra üstat Kerim 
Sadi’nin, yaman bir dialektik kıskaçla 
ve en az Refik Halid’in mizahı grado­
sunda rafine bir mizahla “ti” ye aldığı 
bu tutucu yanı, çocukluğun ’ duygu­
sal anılarına, bu sımsıkı bağlanışı, onun 
her konuşmasında, her fıkrasında, her 
yazısında belli olurdu.
Kerim Sadi, ona ayırdığı kısa ama vu­
rucu satırlarında şöyle der “Refik Halid 
eski konaklarını mutfağını bir tapmağı 
tesvir eder gibi vecde kapılır. Onun na­
zarında en büyük sosyal imtiyaz bir köş­
kün bahçesinde büyüyüp (İstanbul Ço­
cuğu) olmak ve dadılarla seyislerin elin­
de büyümektir. Dedelerimiz derken em­
lâk ve akar sahipleriyle aristokratik bü­
rokrasiye siyah sakallarına elmas ni­
şanlar asılı saray uşaklarını kasdediyor. 
Bunun içindir ki politikada Osmanoğul- 
lanna ve lordlara kolayca hizmet etti ve 
Bursa’nın dutlukları yanmasın diye 
Kurtuluş Savaşı’na kurşun atarak yüzel- 
liliklerin arasına karıştı.
Ju ölümlü dünyada
İKKAT ettiğim bir şey 
var Peyami Safa hariç, 
eski kuşak yazarlarının 
çoğu mesela Ab- 
dülhak Şinasi mesela 
Falih Rıfkı mesala Refik Halid, ideolojik 
konularda pek hazır elbise, pek basma 
kalıp bir takım ön yargılardan öte bir 
bilgi sahibi değildirler. Zahmet edip eni­
ne boyuna okumazlardı, öğrenmeye de- 
£er bulmazlardı, öğrenince o kadar sım­
sıkı yapıştıkları yargılarının değişebilme 
olasılığından kuşkulandıklarından mı­
dır, yoksa şu ölümlü dünyada işlerine 
gelmeyen, hoşlarına gitmeyen şeylerle 
keyiflerini bozmak istemediklerinden 
midir, bilemem. Bu konularda tartışma 
kabul etmez, bildiğim bildikçilikleri, 
çaldığım düdükçülükleri belki biraz da, 
eşlenirse bu konudaki sığ bilgilerinin 
ortaya çıkacağından çekindiklerinden 
geliyordu.
Rahmetli Karay bütün zekâsına kar­
şın, toplumsal gelişmeleri olumlu bir u- 
yanıklıkla izleyememiş, çoğu zaman
çağa ayak uydurmakta daima biraz ge­
cikmiştir.
örneğin yüzellilikler serüveninde ol­
duğu gibi, îttihad ve Terraki'ye karşı a- 
lışageldiği tavrını Kuvayi- Milliye’ye de 
uygulamaya kalkmak basiretsizliğinde 
bulunmuş ve üstat bunu yeni uzun sür­
gün yılları ile ödemiştir. Ama şunu da 
belirtmeli ki affa uğrayıp yurda dönünce 
'Atatürk’ü ve dolayısıyla kendi tarihi ga­
fını, efendice ilk kabullenen,bunu açıkça 
ve yürekten, ilk itiraf eden yine o ol­
muştur. Rahmetli bugün sağ olsa idi,, 
bugünkü ortamın sol kanadma-karşı da, 
eminim yine o güngörmüş, büyük sofra­
larda yemek yemiş, büyük köşklerde ye­
tişmiş, görgülü İstanbul çocuğu tutku­
ları ve özlemleri ile karşı koymaya kal­
kacak ve daha da ilerlemiş olacak yaşı­
lan yereceği bir hiddetle belki de atıp tu- 
,tacak, ama yine her zaman olduğu gibi, 
bu sol kanadın hangi toplümsal zorunlu­
lukların sonucu olduğunu geç
de olsa farkedip sonunda bu olguyu tari­
hin bu kaçınılmaz seyrini kabullenmek 
[gerçekçiliğini gösterecekti. Böyleydi, il- 
Idn coşar tartışır, ileri geri konuşur, 
sonra karşı tarafı dinlemek zorunda kal­
dıkça, belki önce farkettirmeden, ama 
sonra içtenlikle ilk siperlerinden uzakla- 
şırdı.
Refik Halid’in sade ideolojik konuları 
değil, okumayı da esasen pek sevdiğini 
pek sanmıyorum. Okuyan adam her ha­
linden her sözünden belli olur. Erskine 
Caldvvel’in “Dünyada iki çeşit insan 
vardır, okuyanlar ve yazanlar, ben ya­
zanlardanım umaya pek vaktim yok” 
sözünü f 1in de .aımsamayın. Refik 
Halid’de okuyan değil, yazan soydandı. 
Ama yazdığını da elhak güzel yazardı. 
Türkçenin tadını çıkara çıkara okuyucu­
suna da tattıra tattıra.
Ebedî bir genç
EFÎK  Halid’in özel ya­
şamının en belirgin iki 
niteliği sanırım, canlılığı 
ve mizahçı yaradılışı idi. 
ik isi zaten birbirine 
sımsıkı bağlıydı. Biri ö- 
büründen hız alırdı. Refik Halid yaş 
kavramını asla akla getirmeyen bir ebedi 
gençti. Picasso’nun resimlerini hatırla­
yın. Belki herşey herşey yaşı hatırlatır 
ama onun gözleri, Paris’e geldiği günler­
deki yirmi yaşmda Ispanyol delikanlısı­
nın gözleri idi Refik Halid de yetmiş beş 
yaşında dünyaya, insanlara,böyle bir de- 
kanlı bakışı ile bakardı. Onun için önem­
li olan o içinde bulunduğu anı en iyi şe­
kilde değerlendirmekti. Yaşadığının far­
kına varmaktı. Çoğu bu tür insanlar gibi, 
boğazına da düşkündü, “Ben iyi kızartı- 
labilmiş koyun budundan güzel ve sıcak 
bir sonbahar grubunu, akik gibi pişmiş, 
üstü sertçe içi şeffaf elma kompostosun­
da bir yaz güneşinin serin doğuşunu 
seyredermişçesine zevk duyarım” derdi. 
Dünyaya bakışında da bu damağına ve 
midesine düşkünlük belli olurdu. Bir 
genç kızı bala, şekere, şekerlemeye ben­
zetir onu yemek yutmak hevesini dile 
getirirdi.
Sevgili eşini büyük yaş larkına rağ­
men kaçırarak almış olmaktan büyük 
övünç duyardı. Mutlu bir çifttiler. Aile­
de birinci keman rolünü üstat oynardı. 
Zaten üstatm bulunduğu mecliste birinci 
keman her zaman o olurdu. Bahari­
ye’deki fakirhanemizi, ta Şişli’den gelip 
onurlandırdıkları günler ya da akşamlar 
odamız onun yukarda dediğim gibi, gür, 
her zaman biraz hırslı, gerilimli, iddialı, 
sevimli sesiyle dolardı. O gittikten sonra 
da biz onun konuştuklarım hatırlar sür­
dürürdük. Size şakacılığından da bir ör­
nek vereyim.
Sürgünde iken, bir keresinde, Halep 
kaynaklı bir haber ile İstanbul’a kendi­
nin ölüm haberini ulaştırmıştı.
“Refik Halid, Pehlivan Kadri ile bir­
likte Halep civarında Amik gölünde ör­
dek avlarken, bir timsahın hücumu ile 
sandal devrilmiş R.Halid’le Pehlivan 
Kadri yüzmek bilmediklerinden sulara 
gömülmüşler, yüzerek sahile çıkan san­
dalcı iki Türk’ ün cesedini bir daha su üs­
tünde görmediğini beyan etmiştir.”
Bu küçük haberi ilkin Halep’te yayın­
lanan (Doğruyol) gazetesi yazmış, daha 
sonra olayı bütün İstanbul gazeteleri 
büyük manşetlerle okuyucularına du­
yurmuşlardı.
ölüm haberi üzerine bu gazetelerde 
Karay’la ilgili biyografik bilgi,eserlerinin 
listesi, edebi ve siyası kişiliği üzerine 
yazılar yayınlanmaya başlandı. Böylece 
Refik Halid, hayatında ölümden sonra 
dost ve düşmanların ne diyeceğini bir 
nisan şakası aracılığı ile öğrenmek ola­
nağını bulmuştu.. Bu olay dahi, onun 
şakacı, GalatasaraylI, müzip öğrenci ki­
şiliğinin orta yaşlılığında da bütün yur­
du aldatacak boyutta süregeldiğini gös­
termek bakımından ilginçtir.
Onun bu alaycı, boşverici , dünyâyı 
takmayan yanı da Refik Halid’i Refik 
Halid yapan özelliklerinden biriydi.
Refik Halid Karay, müzip bir delikan­
lı olarak başladığı yazarlık hayatım ve 
ds özel hayatını, gürültülü patırtılı, se- 
rüvenli, sürgünlü ama hep yoğun, hep 
her mihnetten kendine zevk payı çıkar­
maya çalışarak dolu dolu yaşadı. Kendi­
si, soyunun kökten sağlamlığı ile öğü- 
nür, bundan, kendinin de yüz yıl yaşa­
yacağı güvencesini çıkarırdı. Beklenme­
yen bir hastalık onu genç yaşında, yaşı 
75’de olsa, yaşlılıktan henüz yakmmaya 
başlamadığı bir sağlık ve dirilik içinde i- 
ken dünyadan çekti götürdü.
Haftaya: HA IDE EDİP ADIVAR
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 6 4 0 0 7 9


Refik Halid

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository