Taha Toros Arşivi, Dosya No: 37-Server Tanill

Velidedeoğlu, Hıfzı Veldet

Istanbul Sehir University Repository

TT_ Çı^u\
8 EKİM  1989C U M H U R ÎYE T/2________________
S e r v e r  T a n i l l i
HIFZI VELDET VELIDEDEOGLU
Tanilli ile tanışıklığımız, O’nun İstanbul Hukuk 
Fakültesi’ndeki öğrenci sıralarında yer alması ile 
başlar. O tarihte Yurttaşlar Hukuku (Medeni Hu­
kuk), fakültenin her dört sınıfında da okutulur, bi­
rinci sınıfta bu dersi hangi kürsü üstlenmişse dör­
düncü sınıfa kadar o kürsü götürür, sonra yeniden 
birinci sınıfa dönerdi. Tıpkı ilkokullarda birinci sı­
nıf öğrencilerini okutmaya başlayan öğretmenin o 
öğrencileri son sınıfa kadar götürmesine benzeyen 
bir durumdu bu. Tanilli, bizim kürsüde tam dört 
yıl Yurttaşlar Hukuku öğrenimi gördü. Haşarı de­
nebilecek kertede neşeli, tartışmacı bir gençti; ama 
hukuksal ve toplumsalı birbirine bağlayan mantıklı 
düşünce yapısı vardı. Bu yeteneğini fakülte öğre­
niminden sonraki asistanlık ve doçentlik dönem­
lerinde de gösterdi ve geliştirdi; değerli yapıtlar ver­
meye başladı; onunla dostluğumuz ilerledi. Kişisel 
ilişkilerimizde öğrenciliğindeki saygılı tavrını hiç 
bozmadı, üstelik bana “ Hocam” diye seslenirken 
gözlerindeki dost ve sevecen pırıltı gittikçe çoğal­
dı. Onu, geleceğin kendinden söz ettirecek değerli 
bir Türk düşünürü olarak görmüşümdür hep.
12 Mart faşizmi sırasında kurşunlandığını duy­
duğum zaman ben de vurulmuş gibi oldum. O sar­
sıntılı günümü hiç unutamam. Haydarpaşa Göğüs 
Cerrahisi Hastahanesi’ne gittiğimde yarı baygın ya­
tıyordu; konuşamadım, yalnızca bakıştık. Sonra­
ki ziyaretlerimde bir gün buğulu gözlerimi görün­
ce o beni teselliye çalıştı; “ Merak etmeyin hocam, 
ben bunu atlatacağım”  diyordu; ben de “ Tabii, 
evet, inşallah” gibi sözcüklerle kısa kısa yanıt ve­
rirken, içimden bir an önce iyileşmesi için diiekte 
bulunuyordum.
Onu vuran bulunamadı, daha doğrusu, vuranı 
bulmak için gerekli çaba harcanmadı. Bunu, be­
nim gibi diğer dostlar da görüyor ve biliyordu.
Tanilli yılmadı; iyi olamayacağını anlayınca Av­
rupa’ya gitti, en yetkili tıp otoritelerine göründü; 
Moskova’da da talihini denedi; ne yazık ki, bel ke­
miğine saplanan kurşun omuriliğinin bir bölümü­
nü zedelemiş, Tanilli’yi yürüyemez duruma getir­
mişti. Artık tekerlekli sandalyeye bağlanmıştı, 
onunla dolaşacaktı.
X X X
Tanilli yine yılmadı; düşünsel çalışmalarını sür­
dürdü. Çok iyi Fransızca biliyordu; Strasbourg 
Üniversitesi ona görev verdi. Bir yandan ders ve­
rerek yaşamını kazanıyor, öte yandan düşünsel ça­
lışmalarını yoğun biçimde sürdürerek birbiri ardın­
ca değerli kitaplar hazırlıyordu. En son yapıtı, 
Fransız Devrimi’nin 200. yıldönümü dolayısıyla ya­
zılmış ve ötekiler gibi Türkiye’de basılmış olan 
“ Dünyayı Değiştiren On Yıl (1789-1799)”  adlı ki­
tabıdır. Amacım, bu yazıda onun kitaplarını irde­
lemek değil, sarsılmaz bir istenç (irade) taşıyan ki­
şiliğini vurgulamaktır; bununla birlikte öbür kitap­
larının adlarını ve tarihlerini de şöyle sıralayıvere- 
yim: Devlet ve Demokrasi (1981); Diderot, Çağı, 
Yaşamı ve Eserleri (1984); Yüzyılların Gerçeği ve 
Mirası (4 cilt, 1984/1989); Nasıl Bir Demokrasi İs­
tiyoruz (1987); Nasıl Bir Eğitim İstiyoruz (1988). 
Bu listeye, daha önce yayımlamış olduğu, Uygar­
lık Tarihi adlı yapıtını da eklemeliyim.
Server Tanilli’nin, her gerçek insan gibi, vefalı 
bir karakteri vardır. Son kitabını, (ne yazık ki 1983 
yılında yitirdiğimiz) daha önce Fransız Devrimi üze­
rine bir kitap yayımlamış olan değerli bilim adam­
larımızdan Murat Sanca’ya: “ Ustam, ağabeyim ve 
dostum Murat SARICA’nın aziz anısına...”  söz­
leriyle adamıştır.
Tanilli’nin vefa duygusu yaşamdan ayrılmış dost­
larıyla sınırlı kalmaz, bütün dostları için de bu duy­
guyu taşır. Geçen yıl geçirmiş olduğum damar ame­
liyatından bir süre sonra beni Strasbourg’dan te­
lefonla aramış, hatır sormuş, sağlık dileğinde bu­
lunmuştu; oysa gurbette olduğu için daha çok be­
nim onu aramam gerekirdi. Uzun süredir özlem 
duyduğum sesini -telefonda da olsa- işitmek, o çok 
sancılı günlerimde beni gerçekten mutlu etmişti. 
Ayrıca Türkiye’de basılan her kitabından bana da 
güzel bir ithafla yollamayı hiç ihmal etmez; bu ki­
taplardan çok yararlanırım.
X X X
Tanilli ile “ yürümek” eylemi yönünden, bir ko­
şutluğumuz var. O yürüyemiyor, bu işi az önce be­
lirttiğim gibi tekerlekli sandalye ile görüyor; buna 
karşı ayaklarında ağrı ve sancı duymuyor. Ben ise 
bastonuma dayanarak yüz metre kadar yürüyebi­
liyorum, ama ameliyatlı ayakta sürekli sancı du­
yuyorum. Aramızdaki asıl koşutluk bütün bu en­
OLAYLAR VE GÖRÜŞLER
gellere karşın fikir üretmek, düşündüğümüzü açık 
açık kâğıda dökmek, kısacası yazmak, yazmak yi­
ne yazmaktır. O, değerli kitaplar yazıyor, ben ise 
haftalık yazılarımı kesmeden sürdürerek bugünkü 
toplumsal, siyasal ve ekonomik gidişimizi gözlem­
lemeye ve bu gidiş üzerindeki görüşlerimi dile ge­
tirmeye çalışıyorum.
ler kuruyorlar; gerçek liderler de birbirini beğen­
miyor, sırası düştükçe eleştiriyor; demokratik ve 
bilimsel Türk solu bundan zarar görüyor. Sağın is­
tediği de bu değil mi zaten!....
Türk solunun durumunu gösteren (belki de sev­
gili dostum Tanilli’nin kulağına gelmemiş olan) bir 
fıkra ile yazımı bağlayayım. Fıkra şöyle:
PENCERE
iğde Ağacı Dedi k i...
X X X
Tanilli sol görüşlüdür, dahası, Marksistir; bunu 
hiç saklamaz, açık açık söyler, ama o bir yurtse­
verdir. Türkiye’nin, Ulusal Ant (Misakı Milli) sı­
nırları içinde, kömünist ya da kapitalist hiçbir sü­
per gücün hegemonyası altında bulunmasını iste­
mez; tam bağımsız bir Türkiye ister. Sağda ve sol­
da tam bir düşünce özgürlüğü özlemi içindedir. Os­
manlI İmparatorluğunun mirası olan etnik grup­
ların da dil ve kültür bakımından bu özgürlükten 
yararlanmasını ve bunların, Türk vatandaşı olarak, 
yurdun kalkınmasında el ve işbirliği yapmasını is­
ter. Bölücülüğe, hele teröre, çoluk çocuk ayrımı 
gözetmeksizin insan öldürenlere, cinayet işleyenlere 
karşıdır. Az kalsın kendisi de böyle bir cinayete kur­
ban gidecekti.
Onunla aramızda, koşullar bakımından bir ay­
rım da Tanilli’nin gurbette, yabancı bir ortamda 
çalışarak geçimini sağlaması, benim ise ülkemde, 
kendi evimde emekli maaşım ve yazı gelirlerimle 
yaşamımı sürdürmemdir. Bu noktada onun duru­
mu benimkine göre daha çetindir, ama onun avan­
tajı bütün olumsuz koşulları karşılayacak dinamiz­
mi, gücü, gençliğinden kaynaklanan enerjide bul­
ması, benimse sürekli sancılarımın yaşlılık döne­
mime rastlamasıdır. Kendisinin bu enerjisini, gü­
cünü ve direncini daha uzun yıllar sürdürmesini, 
toplumumuza daha nice değerli yapıtlar vermesini 
dilerim.
Tanilli ile aramızda düşünce bakımından var olan 
bir ayrılık da onun Kemalist Devrimi radikal bir 
reform hareketi sayması, benim ise bunu, Türki­
ye’nin toplumsal ve dinsel koşullarına göre büyük 
bir devrim olarak kabul etmekliğimdir. Ancak bu 
fikir ayrılığı derin dostluğumuzu zedelemez ve hiç 
zedelememiştir.
Yazıyı bitirmeden önce ülkemizdeki “fraksiyon” 
cu solcuların durumundan da kısaca söz etmek is­
tiyorum. Eline Lenin’in ya da Stalin’in yaşamöy- 
küsüne ilişkin bir kitap geçirip okuyan kimi genç­
ler kendilerini “ devrim lideri”  sanıyor, birbirine 
karşıt küçük küçük franksiyonlar, grup ve zümre­
Sayın Kenan Evren, 12 Eylül darbesinden sonra 
devlet başkanlığı görevini yaptığı, Çocuk Esirge­
me Kurumu gibi türlü dernek ve kurumlan denet­
lediği, mutfaklara kadar girerek, bölüğüne bol be­
sinli ve temiz yemek yedirmek isteyen dürüst bir 
yüzbaşı titizliğiyle tencere kapaklarını açtırıp ye­
meğin tadına baktığı günlerde bir düş görmüş. Me­
leklerle bir arada iken cehennemi teftiş etmek ak­
lına gelmiş; Tanrı’ya yalvarmış, dileği Tanrı katın­
da kabul edilerek bir meleğin eşliğinde cehenneme 
gitmiş; bakmış ki geniş bir havuzda kaynayan kat­
ran içinde insanlar pişiyor; havuzun başında, ucun­
da çatal bir demir takılı, uzun saplı sopa taşıyan 
zebaniyi görünce, kendisine eşlik eden meleğe, bu­
nun görevi nedir diye sormuş. Melek, bakın demiş, 
başını kaynayan katrandan çıkaranları yeniden içe­
riye itmek için bekçilik yapar bu zebani. Burada 
bütün dinsizler, kâfirler cezalarını görüyor.
Oradan yine aynı biçimde bir zebaninin bekçi­
lik yaptığı ikinci büyük havuzun başına geçmişler. 
Evren’in sorusu üzerine melek, burada bütün Müs­
lüman günahkârlar, “ müfsitler, münafıklar” ce­
zalarını çekiyorlar. Başını katrandan çıkaranı bekçi 
yine katranın içine itiyor, demiş.
Üçüncü büyük havuzun başına geçmişler. Yine 
Evren’in sorusu üzerine melek, burada Türkiye’­
deki sosyalistinden komünistine kadar bütün sol­
cular cezalarını çekiyorlar, yanıtını vermiş. Bu ha­
vuzun başında bekçilik yapan bir zebaninin bulun­
madığını dikkatten kaçırmayan Evren, “ Bu havuz­
da niçin bekçi yok” diye sorunca melek: “ Bu ha­
vuza bekçi koymak gereksiz; çünkü kızgın katra­
nın içinde kaynayan solculardan biri başını dışarı 
çıkarırsa hemen alttaki başka bir solcu onu aya­
ğından tutup dibedoğru çeker, niçin bekçi konsun” 
yanıtını vermişi
Sayın Evren’in son Avrupa gezisinden dönerken 
uçakta gazetecilerle konuştuğu sırada, Türk demok­
rasisinin tam olarak gerçekleşmesi için ülkemizde 
de komünist partilerin kurulabileceği yolunda bir­
kaç söz söylemesinin, bu fıkradaki düş ile bir iliş­
kisi var mı dersin, sevgili Tanilli...
Fırtına vardı dün.
Kuşlar daha önce sezmişlerdi; havada çember çeviriyorlar­
dı. Gök alçalmıştı. Yoğun bulutlar birbirini kovalıyordu. Isı bir­
den düştü. Rüzgâr uğuldadı. Ağaçlar sallanmaya başladı. Dal­
lar kırılacak gibi çatırdıyor; yapraklar uçuşuyordu. Her yer ka­
rardı. Ürkütücü bir görüntü ortalığı sardı.
Pencereden baktım. İğde ağacı, sinir bunalımı geçiren bir in­
san gibi çırpınıyordu. Ah, bir hekim olsa, bir ilaç verse ya da 
bir sakinleştirici iğne yapsa; iğde kendine gelse, dallarını sağa 
sola savurmaktan vazgeçse...
O sırada Marmara’daki balıkların karaya vurduğunu bilmiyor­
dum, ama bir şeyler sezinlemiştim.
Doğa insan gibidir; varlığını çeşitli yollardan duyurur; öfkele­
nir, bağırır, tepinir, saldırır; sonra bunalımını aşar, durulur; sa­
kinleşir, dengeye kavuşur; saydamlaşan çevreyi benliğinde du­
yumsarsın.
Evet, doğa insan gibidir...
★
Son yıllarda doğaya bir şeyler oluyor?
İklimlerde bir sayrılığın titreşimleri mi seziliyor? Havada onul­
maz bir olumsuzluğun kokusu mu duyumsanıyor? Güneş ölüm­
cül ışınlarını mı gezegenimize yolluyor? Havada, toprakta, su­
da, yaşamın kaynaklarını kurutan bir değişim mi seziliyor?
Çoktan beri söylentiler, beklentiler, gözlemler, haberler, uya­
rılar sürüyor.
İnsanoğlunun gezegenimizi yok edecek, doğayı zehirleyecek, 
çevreyi kirletecek bir yaşam biçimine kendisini kaptırdığını ileri 
süren bilim adamlarının uyarılarına yeterince kulak asan yok. 
Çok değil, son çeyrek yüzyılda varılan nokta, bir yakın "kıyameti" 
vurgulamaktadır. Çelişki şurada ki, kendisini en uygar sayıp bö­
bürlenen toplumlardır doğayı zehirleyen, yok eden, öldüren...
Peki, insanlığı toptan intihara sürükleyen bir yaşama düzeni­
ne “uygar” sözcüğü yakışır mı?
İnsan kör bağnazlığı yenilgiye uğratıp aklın ve bilimin ege­
menliğini son üç yüz yılda sağladı.
Peki, aydınlanmanın mutluluğuna kavuşmuşken, çılgınlığın 
dalgalarına mı kapıldık? Irmakları, meyveleri, sebzeleri, deniz­
leri, tarlaları, başakları, yaprakları, bulutları, kaynakları zehirle­
yip yok eden bir düzene mi savrulduk?
Çevreyi en çok kirleten “en uygar insan”, en az kirleten “en 
ilkel insan” mı sayılacak?
★
Fırtına vardı dün.
Taha Toros Arşivi


Server Tanilli

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/173458/3/001515611006.pdf

Server Tanilli

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository