Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Son Halife Abdülmecit Efend

Akarsu, Bedia

Istanbul Sehir University Repository

CUMHURİYET/2  OLAYLAR VE GÖRÜŞLER
Halifeliğin Kaldırılması, 
Laiklik ve Öğretim Birliği
Bugün, Atatürk’ün o denli üstüne titrediği laik eğitim ve öğretim 
birliği Atatürk’ün çizdiği yolda mıdır? Öğretim birliği yürürlükte 
midir? İmam hatip okulları bir meslek okulu olmaktan çıkmış, bütün 
ortaöğretimi kaplama yoluna girmiştir. Her yanda devlet eliyle Kuran 
kursları açılarak, imam hatip okulları laik liselerin sayısını aşacak 
denli y a y g ı n l a ş t ı r ı l m a k t a . _____________________
Prof. Dr. BEDİA AKARSU Çukurova Üniv. Felsefe Bölümü
65 yıl önce (yarın: 3 Mart 1924’te) TBMM’de üç 
yasa birden oy birliği ile kabul edilmiştir. Bunlar, 
429, 430, 431 numaralı yasalardır. Bu yasaların na­
sıl kotarıldığmı Atatürk’ün büyük “ Söylev” inde 
ayrıntılarıyla okuyoruz. 2 mart günü parti grubu 
toplantıya çağrılır, bu üç yasa ile üç sorun ortaya 
atılıp tartışılır, ilkeler üzerinde anlaşmaya varılır 
ve 3 mart günü, Meclisin birinci oturumunda şu 
önergeler okunur:
“ 1- Halifeliğin kaldırılması ve Osmanoğullan so­
yundan olanların Türkiye dışına çıkarılması ile il­
gili yasa önerisi.
2- Dinişleri ve Evkaf Bakanlığı ile Genelkurmay 
BakanlığTnm kaldırılması ile ilgili yasa önerisi.
3- Eğitim ve öğretimin birleştirilmesi ile ilgili yasa 
önerisi..
Bu yasalarla:
a- Türkiye Cumhuriyeti’nde, halkın işleriyle il­
gili yasaları yapmaya ve yürütmeye yalnız TBMM 
ile onun kurduğu hükümetin yetkili olduğu saptan­
dı; Dinişleri ve Evkaf Bakanlığı kaldırıldı.
b- Türkiye içindeki bütün bilim ve öğretim ku­
rumlan, bütün medreseler Milli Eğitim Bakanlığı­
na bağlandı.
c- Halife, görevinden çıkarıldı ve halifelik oru­
nu kaldırıldı. Çıkarılan halife ve Osmanoğullan so­
yundan olanların hepsine, TC ülkesinde oturmak, 
süresiz olarak yasak edildi.” (Söylev II, TDK An­
kara 1964, S. 581)
Ancak bu yasaların onaylanmasının pek de ko­
lay olduğu sanılmasın. Atatürk, dış düşmanlarla 
savaştıktan sonra içte de kendine ve halk egemen­
liğine karşı olanlarla yıllar boyu savaşmıştır. Bü­
yük “ Söylev” inde cumhuriyetin nasıl kurulduğu­
nu, padişahlığın ve halifeliğin nasıl kaldırıldığını 
sayfalar boyu anlattıktan sonra şöyle sürdürür sö­
zünü: “ Lozan Konferansı’na tstanbul hükümeti­
nin de çağrılması, padişahlığın kaldırılması işini ke­
sin olarak sonuçlandırdı” (470), 30 Ekim 1922’de 
Mecliste görüşmeler başlar; “ Osmanlı İmparator­
luğumun yıkıldığını, yeni bir Türkiye devletinin 
doğduğunu, anayasa gereğince egemenlik hakları­
nın ulusta olduğunu belirten bir önerge” (474) dü­
zenlenir. 1 Kasım 1922’de Mecliste yine bu konu 
üzerinde tartışılır. En sonunda Atatürk ” ... söz ko­
nusu olan, ulusa egemenliğini bırakacak mıyız, bı­
rakmayacak mıyız sorunu değildir. Sorun, gerçek­
leşmiş bir olayı yasa ile saptamaktan başka bir şey 
değildir. Bu, ne olursa olsun yapılacaktır” der 
(475). Sonunda önerge oy birliği ile kabul edilir; 
halifelik ve padişahlık birbirinden ayırt edilir; “ Ha­
lifelik açık bir hak tanınmaksızın bir süre daha 
bırakılır”  (470). Şöyle sürdürüyor açıklamasını 
Atatürk: “ ... genel ve tarihsel görevimin o güne iliş­
kin evresini açıkladığım gibi yapmıştım. Ama ge­
nel görevimin gerektirdiği temel işi yapma ve uy­
gulama zamanı gelince de hiç duraksamadım” 
(471). “ Ben, kişisel egemenliğin kaldırılmasından 
sonra, başka sanla yine bu nitelikte bir orun sayıl­
ması gereken halifeliğin de kaldırılmış olduğunu ka­
bul ediyordum. Bunu söylemek için uygun zaman 
ve fırsat bekliyordum” (480).
Düşüncede devrim gereği: Ulusal 
eğitim________________________
İşte, bu uygun zaman gelmiş, bu yasalar 3 Mart 
1924.’te kesinleşmiştir. “ Dehanın yarısı sabırdır” 
derler; Atatürk de günün gelmesini sabırla bekle­
miş, tüm devrimlerini adım adım gerçekleştirmiş­
tir. Şimdi yine onu dinleyelim: “ Başarı için pratik 
ve güvenilir yol, her evreyi vakti geldikçe uygula­
maktı. Ulusun gelişmesi ve yükselmesi için esenlik 
yolu bu idi. Ancak tuttuğum bu pratik ve güveni­
lir başarı yolu, yakın çalışma arkadaşım olarak ta­
nınmış kişilerden kimileriyle aramızda, zaman za­
man görüşlerde, davranışlarda, yapılan işlerde be­
liren temelli ve ikinci derecede anlaşmazlıkların, kır­
gınlıkların ve sırasında ayrılıkların da nedeni ve 
açıklaması olmuştur. Ulusal savaşa birlikte başla­
yan yolculardan kimileri, ulusal hayatın bugünkü 
cumhuriyete ve cumhuriyet yasalarına kadar uza­
yan gelişmelerinde, kendi düşünme ve ruh yetenek­
lerinin kavrama sının bittikçe, bana direnmeye ve 
karşı çıkmaya başlamışlardır... Ben, ulusun vicda­
nında ve geleceğinde sezdiğim büyük gelişme yete­
neğini, bir ulusal sır gibi vicdanımda taşıyarak ya­
vaş yavaş bütün toplumumuza uygulatmak zorun­
dayım.” (Söylev I, S. 11) “Uygulamayı birtakım 
evrelere ayırmak ve olaylardan yararlanarak ulu­
sun duygu ve düşünceleri üzerinde işlemek ve adım 
adım ilerleyerek amaca ulaşmaya çalışmak gereki­
yordu. Nitekim öyle olmuştur. Ancak dokuz yılda
yaptıklarımız bir mantıkçı gözüyle düşünülürse, ilk 
günden bugüne dek izlediğimiz genel gidişin, ilk ka­
rarın çizdiği çizgiden ve yöneldiği amaçtan hiç ay­
rılmamış olduğu kendiliğinden anlaşılır”  (C. I, S. 
10) .
Bu çizgi de en kısa tanımıyla ulus egemenliğine 
dayalı laik ve çağdaş bir toplum yapısını oluştu­
ran çizgidir. Bu üç yasanın aynı günde çıkması da 
bir rastlantı değildir; üçü de birbirine sıkı sıkıya 
bağlı yasalardır; hepsinin de temeli laikliktir. Ha­
lifelik ve Şer’iye ve Evkaf Vekâleti kaldırılmadan 
eğitim ve öğretim birliği sağlanamaz, laikliğe eri- 
şilemezdi. Laikliği sağlamadan da öteki devrimler 
yapılamazdı. Devrim derken de Atatürk köklü bir 
değişmeyi anlıyordu: Düşüncede, toplumsal yaşa­
yışta, hukukta, eğitimde, ekonomide köklü, temelli 
bir değişme. 5 Kasım 1925’te Ankara Hukuk Fa- 
kültesi’nin açılışında yaptığı konuşmada şöyle açık­
lıyor Türk devriminin anlamını: “ Bu devrim, söz­
cüğün birdenbire akla getirdiği ‘ihtilal’ anlamından 
ilerde ve ondan daha geniş bir değişmeyi dile ge­
tirmektedir... Ulusun varlığını sürdürebilmek için 
bireyleri arasında düşündüğü ortak bağ, yüzyıllar­
dan beri sürüp gelen biçimini, niteliğini değiştirmiş; 
ulus bireylerini, din bağı-mezhep bağı yerine, Türk 
ulusçuluğu bağı ile toplamış, bir araya getirmiştir... 
Ulus... devrimlerin sonucu olarak... bütün yasa­
ların, ancak dünyalık ihtiyaçlardan doğacağını, 
bunlar değişip geliştikçe ona ayak uyduracak bir 
görüş ve düşünüşün kendisini esenliğe kavuştura­
cağını... kavramış bulunuyor.” (Atatürk’ün Söy­
levleri, TDK Ankara 1968, S. 159). Toplumsal ya­
pıdaki değişikliklerin, ancak düşüncede devrimle 
birlikte yürüyeceğine inanan Atatürk, 1 Kasım 
1937’de Meclisi açış konuşmasında şöyle der: “ Bü­
yük davamız en uygar ve en gelişmiş ulus olarak 
varlığımızı yükseltmektir. Bu yalnız kurumlarında 
değil, düşüncelerinde temelli bir devrim yapmış 
olan büyük Türk ulusunun dinamik idealidir.”
Ulus egemenliğinin yanı sıra Atatürk devriminin 
iki temel ilkesi olan bağımsızlık ve özgürlük de dü­
şüncede devrimle sağlanabilirdi ancak. Daha Er­
zurum Kongresi’nde ulusumuzun “ Düşünce özgür­
lüğü bakımından, bütün dünyadaki ilerleme ve ge­
lişmelerle kıyaslanınca, biraz değil, çok geridir” (S. 
40) diyordu. Bizi bu gerilikten kurtaracak yol da 
bütün insanlarımızı “düşünebilen insanlar” yap­
maktır. Bunun da yolu eğitimdir, laik eğitimdir. 
Herkesi bu eğitimden faydalandırmak ve bütün in­
sanlarımıza eşit eğitim fırsatı vermek gerekir. Eği­
timde tutulması gereken iki yol var Atatürk’e gö­
re: Ulusal eğitim ve eğitim birliği.
Ulusal eğitim derken de Atatürk’ün anladığı, bi­
limsel düşünceye dayanan laik eğitimdir. Bu ko­
nuda çok açıktır Atatürk. Ulusal eğitim derken ne 
demek istediğini 22 Eylül 1924’te Samsun öğret­
menleriyle konuşmasında bir örnekle açıklar: “ Yer­
yüzünde üç yüz milyondan çok İslam vardır... Ama 
açınılacak gerçek şudur ki, bütün bu milyonlarca 
insan yığınları şunun ya da bunun tutsaklık zincir­
leri altındadır. Aldıkları eğitim, edinmekte olduk­
ları ahlak, onlara bu tutsaklık zincirlerini kırabi­
lecek insanlık meziyetini verememiştir. Çünkü bu
yığınlar ulusal eğitimden geçmemişlerdir. Ulusal 
eğitimin ne demek olduğunu kavramakta artık hiç­
bir karanlık yön kalmamalıdır.” Eğitim birliğin­
den anladığı da, ulusun bütün bireylerinin bilim ve 
tekniğe dayalı aynı eğitimden geçmesi, eşit eğitim 
almasıdır. “ Bütün öğretimin bir elden bir anlayış­
la yürütülmesinin” , yani “ bütün yurt çocukları­
nın... çağımızın gerçeklerine ve isteklerine uygun 
düşen” okuldan geçmesini gerekli görür Atatürk.
Böylece Atatürk laik eğitim ve eğitim birliği il­
kelerini yerleştirerek okullarda bilimsel eğitim sis­
temini kurdu. Tekkeler, zaviyeler kapatıldı, med­
reseler kaldırıldı. 1933 Üniversite Reformu ile İs­
tanbul Üniversitesi’ni dünya üniversiteleri ile boy 
»ölçüşebilecek duruma getirdi. 1936’da Ankara Üni- 
versitesi’nin çekirdeği olan Dil Tarih ve Coğrafya 
Fakültesi’ni kurdu. Türk ulusunu kendi tarihi ve 
dili üzerinde bilinçlendirmekti ereği. Türk Tarih 
Kurumu ve Türk Dil Kurumu, 1931-1932 yılların­
da bu amaçla kuruldu ve 50 yıl bu yolda başarı ile 
çalıştı ve ilerlediler. Bugün bir kültür dili durumu­
na gelen Türkçemizi bu kurumlara, dolayısıyla Ata­
türk’e borçluyuz. 1936’da Devlet Konservatuvan 
kurulmuş, bir yıl sonra da ilk resim galerisi açıl­
mıştır. 1 Kasım 1934’te Meclisi açış konuşmasın­
da şunları söyler Atatürk: “Güzel sanatların hep­
sinde, ulus gençliğinin ne türlü ilerletilmesini iste­
diğinizi bilirim. Bu, yapılmaktadır. Ancak bunda 
en çabuk, en önde götürülmesi gerekli olan Tüık 
musikisidir. Bir ulusun yeni değişikliğinde ölçü, 
musikide değişikliği alabilmesi, kavrayabilmesidir. 
Bugün dinletmeye yeltenilen musiki yüz ağartacak 
değerde olmaktan uzaktır. Bunu açıkça bilmeliyiz. 
Ulusal, ince duygulan, düşünceleri anlatan, yük­
sek deyişleri, söyleyişleri toplamak, onları bir gün 
önce, genel son musiki kurallanna göre işlemek ge­
rektir. Ancak bu düzeyde, Türk ulusal musikisi 
yükselebilir, evrensel musikide yerini alabilir.
Günümüzün acı gerçeği_________
Bir de günümüze bakalım. Bugün Atatürk’ün o 
denli üstüne titrediği laik eğitim ve öğretim birliği 
Atatürk’ün çizdiği yolda mıdır? Öğretim birliği yü­
rürlükte midir? İmam hatip okulları bir meslek 
okulu olmaktan çıkmış, bütün ortaöğretimi kap­
lama yoluna girmiştir. Her yanda devlet eliyle Ku­
ran kursları açılarak, imam hatip okulları laik li­
selerin sayısını aşacak denli yaygınlaştırılmakta. La­
ik eğitim ortadan kaldırılıp gençlik, Atatürk’ün kar­
şı çıktığı o “ köhne düşünüş” biçimi içinde yetişti­
rilmeye çalışılıyor. Eskiden köy enstitülerinde çağ­
daş eğitimle yetişen köy çocuklarına bugün yalnızca 
imam hatip okullarına gitme olanağı veriliyor. Yeni 
açılan üniversitelerde, temeli düşünme olan felse­
fe bölümleri açılmıyor da bol bol ilahiyat fakülte­
si açılıyor. Ancak şunu da belirtmek isterim: İçin­
de bulunduğumuz iç karartıcı ortama karşın bü­
tün bunların üstesinden' gelineceğinden hiç kuşkum 
yok. Her alanda genç değerlerimiz yine de yetişi­
yor. Yazarlarımız, sanatçılarımız, düşünürlerimiz 
ve bilim adamlarımız, bütün baskılara, engelleme­
lere karşın çağdaş evrensel kültür içinde yer alma­
yı başarıyorlar.
PENCERE
Dava Açacakmış...
Mahmut Almak (SHP Kars Milletvekili) Meclis Başkanlığı’na 
bir sözlü soru önergesi vermiş; Başbakan Turgut Özal’ı, eşi Sem­
ra Özal’ı, oğlu Ahmet Özal’ı suçluyor.
Neden?
Emlak Bankası bazı arsa ve binaları gerçek değerinden çok 
yüksek fiyatla satın almış; aile bu işlere aracılık ederek çıkar sağ­
lamış...
★
Eh, konu bu kadar “basit" olsaydı, konuşmaya değmezdi. Çün­
kü soru Meclise gelir, gereken yapılır, gerçekler ortaya çıkarılır­
dı.
Ancak konu karmaşık. Çünkü SHP milletvekili soru önergesi­
ne eklemeler yapmış:
—  Daha dün Gümrük Vergisi’ni ödememek için yurtdışından 
gelişte kadın külotu giyen Turgut Özal, Başbakan olduktan sonra 
ailesiyle birlikte dev bir imparatorluk kurarak bir anda köşeyi dön­
dü. Milyarder olmak, köşeyi dönmek için Başbakanın akrabası 
ya da eniştesi olmak mı gerekiyor?"
Gazetelerde sorunun bu bölümünü okuyanlar şaşkınlıkla bir­
birlerine dönecekler:
—  Allah Allah...
—  Başbakan kadın külotu mu giymiş?
—  Neden giymiş?
—  Markası neymiş?
—  Ne demek bu?
Oysa olayın ardında başka gerçek var: Özal, Başbakan olma­
dan önce yurtdışından Semra Hanım’a getirdiği iç çamaşırlarını 
gümrükten geçirmek için üst üste giymiş. Bu öykü Emin Çöla- 
şan’ın son kitabında yazılı. Doğru mu değil mi bilinmiyor, ama 
şimdiye dek yalanlayan çıkmadı.
Hem Turgut Özal’ın iç giyimi kimseyi ilgilendirmez; kurduğu 
imparatorluğa gelince iş değişir. “Hanedan”m tüm ağırlığıyla ülke 
üzerine çökmesi gerçekten ciddi bir sorundur. Birader Korkut 
Özal’ın Başbakanın kardeşi olarak Arap ülkelerine dönük ilginç 
işadamiığı elbet Meclis gündemine getirilmelidir. Oğul Ahmet 
Özal’ın ‘sorumsuz, ama yetkili" konumu da doğal sayılamaz. 
Semra Hanım ise her gün gündemin birinci maddesindedir; hü­
zün verici bir görüntü sergiliyor.
“Hanedan” ın gün geçtikçe, ülkenin tepesinde kötü bir görün­
tü yarattığı-gerçektir.
★
Ne var ki bütün bunların arasında Emlak Bankası’nın arsa ve 
bina alımlarından “hanedan” üyelerinin çıkar sağlayıp sağlama­
dığını tartışmak apayrı bir konudur. Çünkü bu gibi “iddialar"ın 
kanıtlanması çok güçtür. Deneyimli olan politikacılar “iddialar" 
ın çoğu zaman geri tepen bir silaha dönüşebileceğini iyi bilirler.
Nitekim Başbakan Özal ve ailesi de “hanedan"ı savunmak için 
saldırıya geçmişler:
Özal diyor ki:
—  Soru önergesi şerefli insanları tehdit eden alçak bir saldırı­
dır. Türk siyasi hayatında kara bir lekedir; şahsım, eşim, karde­
şim ve oğlum ayrı ayrı dava açacağız."
Breh, breh, breh...
BabIâli’de kimi gazete Başbakan hapşırdı mı nezle oluyor; ya 
_________________________ da Özal aevirdl mİ kimi aazeteci
2 M A R T  1989
Taha Toros Arşivi


Halifeliğin kaldırılması, laiklik ve öğretim birliği

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/134947/3/001584012010.pdf

Halifeliğin kaldırılması, laiklik ve öğretim birliği

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository