Taha Toros Arşivi, Dosya No: 42-Cemal Reşit-Ahmet Reşit-Ekrem Reşit Re

Ali, Filiz

Istanbul Sehir University Repository

12 EKİM 1988
■
KÜLTÜR-"
MÜZİK
FİLİZ ALİ
Cemal Reşit Rey’i üç y ıl önce yitirm iştik
Kayıtsız şartsız müzik
WİLHELM KEMPFF’ LE BİRLİKTE -  Cemal Reşit Rey (en sağda), ünlü Alman piyanist Wilhelm Kempff (sağdan 
ikinci), zamanın tanınmış emprezaryosu Franko ve Kempffin eşiyle birlikte. Cemal Reşit Rey'in başkanlığını üstlen­
diği İstanbul Filarmoni Derneği'nin İstanbul’a getirdiği solistler arasında Kempff de yer almıştı.
E rg iea n  S aydam :
İşinin esnaflık tarafını bir 
yana ittiğinden yeterli 
parası olmadı ve bu 
hususta hep istismar 
edildi. Emekli olduğunda 
telefon faturalarını 
ödeyemez hale gelmişti. 
İ lh a n  U am anbaft 
Onuncu Yıl Marşı gibi 
Türkiye’de herkesin 
ağzında dolaşabilen 
doğallıkta bir ezgiyi hiçbir 
bestecimiz yaratamadı 
bugüne dek.
“ Cemal Reşit Bey’in geniş bil­
gisine hepimiz hayrandık. Piyano 
derslerinde müziğin neredeyse tü­
münü öğretmekle kalmaz, çalınan 
eserin bestelendiği dönemle ilgili 
bilgileri de aktarırdı öğrencileri­
ne. Chopin söz konusu ise Delac- 
roix’dan, De Musset'den de bah­
sedilirdi. Ona büyük saygı duyar­
dık, ödümüz kopardı bir şeyi be­
ğenmeyecek diye. Şimdi düşünü­
yorum da Cemal Bey, bizlerden 
topu topu dört beş yaş büyükmüş 
o zamanlar. 1923’te Fransa’dan 
dönüp İstanbul Belediye Konser- 
vatuvan’nda piyano ve kompozis­
yon öğretmenliğine başladığında 
henüz 19 yaşındaydı” diyor ilk pi­
yano öğrencilerinden Masume 
Batu. Cemal Bey’in ilk öğrencileri 
arasında sonradan hem piyanist 
hem de öğretmen olarak müziğe 
yıllarca hizmet veren, piyanist ye­
tiştiren Rana Erksan ve Vecihe 
Koray da vardı.
Bin türlü anı
Cemal Reşit Rey, 7 Ekim 
1985’te İstanbul’da hayata veda 
etti. Türk çoksesli müzik yaşamı­
nın en renkli kişilerinden biri olan 
Rey’le ilgili bu yazıyı yazmaya ka­
rar verdiğimde, onunla ilgili bin 
türlü anı ve bilgi ile karşılaştım. 
“ Orkestra” Dergisi’nin Ekim 
1985 tarihli, 146 numaralı Cemal 
Reşit Rey Özel Sayısı’nda Müker- 
rem Berk, Adnan Saygun, Cevat 
Memdub Altar, Bülent Tarcan, 
İlhan Usmanbaş, Kemal Sünder, 
Cenan Akın, Cengiz Tanç, Afif 
Tektaş, Fethi Kopuz, Ergiean 
Saydam, Yüksel Koptagel, Saim 
Türkmen, Aydın Karlıbel, Vedat 
Kosal, Selda Asal’ın yazıları, bu 
büyük besteci, piyanist, orkestra 
kurucusu ve şefi, eğitici ve müzis­
yenin kişiliğini, yaşamını ve orta­
ya koyduğu ürünü değerlendiren 
anı ve araştırma yazılarıydı.
Cemal Reşit’i yalandan tanıyan 
ve sevenlerden İdil Biret’le, Her- 
man Miskçiyan’ia, Ertuğrul Sev- 
say’la yıllar boyu yaptığımız soh­
betlerden ve yukarıda andığım ya­
zılardan ortak tek bir sonuç çıkı­
yordu: Parlak ve renkli bir kişi­
lik, kayıtsız şartsız müzik, müzik 
ve yine müzik... Müzik dışındaki 
yaşamla ilgili pratik hiçbir bilgi­
sinin olmadığı, Ergiean Saydam’- 
m şu sözlerinde nasıl açık seçik 
beliriyor bakın: “Cemal Reşit 
kendi büyüklüğünün bilincinde ve 
gururlu idi. Ama kariyer olarak 
kendini yükseltecek yollan yete­
rince kullanamadı. Devlet sanat­
çılığı bile ona on yıl sonra adeta 
zorla verildi. Başkalarının işleri­
ne koşar, kendi için taviz vermez­
di. İşinin esnaflık tarafını da bir 
tarafa ittiğinden yeterli parası ol­
madı ve bu hususta hep istismar 
edildi. Emekli olduğunda telefon 
faturalannı ödeyemez hale gel­
mişti.”  (Orkestra, Ekim, 1985, 
sayı 146, sayfa 46)
Oysa bu öykünün başlangıcı ne 
kadar da göz kamaştırıcıydı. 1913 
yılında babası Ahmet Reşit Bey’­
in Fransa’ya göç etmek zorunda 
kalmasıyla başlayan serüven, Ce­
mal Reşit’in o sıralar Paris Kon- 
servatuvarı Müdürü olan ünlü 
besteci Gabriel Faure ile tanışma­
sıyla ve onun aracılığıyla yine ün­
lü piyanist ve pedagog Margueri-
te Long’un sınıfına kabul edilme­
siyle devam etmişti.
1904 yılında Kudüs’te doğan 
Cemal Reşit, 19 yaşında (1923) İs­
tanbul’a döndüğünde Paris’te pi­
yanist ve besteci olarak isim yap­
mış bir gençti. İstanbul Belediye 
Meclisi’nde üye olan aile dostu 
yazar Halit Ziya Uşaklıgil'in çağ­
rısıyla, Paris’teki öğretmenlerinin 
karşı çıkmalarına rağmen, İstan­
bul’da yeni kurulan konseıvatu-
vara öğretmen olarak gelen Ce­
mal Reşit, hiç zaman yitirmeden 
etrafına topladığı müzisyenlerle 
konserler vermeye, orkestra kur­
ma çalışmalarına ve halk müziği 
araştırmalarına başlayarak, İstan­
bul’daki müzik ortamına müthiş 
bir canlılık getirdi.
Union Française’de
Halit Ziya’nın oğlu piyanist Ve­
dat Uşaklıgil ile rahmetli Afif 
Tektaş'ın ağabeyi kemancı Ekrem 
Besim Tektaş, Seyfettin Asal, Ali 
Sezin, Braun, Goldenberg, çeilist 
Muhittin Sadak, Sezai Asal ve 
Mesut Cemil’le klasik ve roman­
tik repertuvarın pek çok eserini, 
bu arada kendi eserlerini de Uni­
on Français’de verdiği konserlerle 
İstanbul dinleyicisine, müzikse­
verlere sunmaya başladı. Bu ara­
da sık sık Paris’e gidiyor, orada 
konserler veriyor, eserlerini Pa­
ris’teki yayınevleri yayımlıyor, 
Alfred Cortot gibi önemli bir pi­
yanistin yakın dostu olarak iki 
ulus arasındaki müzikal işbirliği­
ni pekiştiriyordu.
10. Yıl Marşı
1933 yılında 10. Yıl Marşı’nı 
besteleyen Cemal Reşit için bakın 
öğrencisi İlhan Usmanbaş ne di­
yor: “ Derslerinde bir armoni öde­
vi yaparken bile, müziğin getirdiği 
basit bir ipucunun nasıl geliştiği­
ni, dallanıp budaklandığını şaş­
kınlıkla görürdük. Ezgideki iniş 
çıkışlar, tonal, modal, atonalin sı­
nırlarındaki dolaşmalar, ritmik 
kaypaklıklar bu ezgiyi sizden alıp 
uzaklara götürür, tam yakalaya­
cağınızı sandığınız sırada eliniz­
den kaçırır. Gene de 10. Yıl Marşı 
gibi Türkiye’de herkesin ağzında 
dolaşabilen doğallıkta bir ezgiyi 
hiçbir bestecimiz yaratamadı bu­
güne dek.” (Orkestra, Ekim 1985, 
sayı 146, sayfa 19)
Operet dönemi_______
1930-37 yılları arası Rey kar­
deşlerin operet dönemidir. Ekrem 
Reşit Rey’le yarattıkları operetler, 
bir dönemin tanığı olmanın ya­
nında Rey’in çok yönlü müzikal 
kişiliğinin de aynasıdır. 1930 son­
baharında liriklerini Nâzım Hik- 
met’in yazdığı “ Üç Saat” opere­
ti öyle başarı kazanır ki 120 tem­
sil oynanır. Bu başarının yürek­
lendirmesiyle birbiri ardına yaz- 
oığı “ Lüküs Hayat” (1933), “ De­
li D olu” , “ Adalar Revüsü” 
(1934), “ Saz-C az”  (1935), 
“ M a s k a r a ”  193 6 ,  “ H a v  a 
Cıva” 1937,“ Alabanda Revü­
sü” ,“ Aldırma Revüsü” (1936-37) 
ile İstanbul’un altını üstüne geti­
rir Rey.
> 1 ' *
m
GÜLSİN ONAY NORVEÇ’TEYDİ -
Devlet Sanatçısı piyanist Gülsin 
Onay, 22 ve 23 eylül günleri 
Norveç’te Trondheim Senfoni 
Orkestrası eşliğinde verdiği 
konserlerde, Manuel de Falla’nın 
İspanyol Bahçelerinden 
Geceler’ini ve Edvard 
Grieg’in La Minör Piyano 
Konçertosu’nu yorumladı. 
Norveç basınında 
övücü yazılarla sözü 
edilen konserleri genç 
kuşak İskandinav 
orkestra şeflerinden 
Norveçli 01e Krietian 
Ruud yönetti.
> v,
Ankara Radyosu_____
1938’de Ankara Radyosu açıl­
dığında Cemal Reşit Rey, radyo­
nun Batı müziği şefi olarak baş­
kente taşındı. Bu görevi sırasın­
da Ankara Radyosu’na kemancı 
Zino Francescatti, piyanist Mag- 
da Tagliaferro ve kemancı Sandor 
Vegh gibi çok önemli müzisyen­
leri çağırıp konserler verdiren 
Rey’in Türkiye’deki müzik yaşa­
mına kazandırdığı iki müzik ku- 
rumunun önemine de değinmeden 
geçemeyiz. Bunlardan ilki 1942 
yılında İstanbul Belediye Konser- 
vatuvarı’nda kurduğu Yaylı Çal­
gılar Orkestrası (ki bu orkestra 
sonradan büyüyüp gelişerek İs­
tanbul Şehir Orkestrası adını al­
mıştır), İkincisi de 1946 yılında İs­
tanbullu müzikseverlerin desteği 
ve katılımıyla kurulan Filarmoni 
Derneği’dir. Rey’in başkan, Fru- 
met Tektaş’ın da ikinci başkan 
olarak yıllarca canlı tuttukları bu 
dernek, Cortot, Thibaud, Giese- 
king, Kempff, Samson François, 
Menuhin, Oistrakh gibi nice so­
listin İstanbul’da konserler ver­
mesine ön ayak olmuştu.
Yetiştirdiği sayısız öğrenciyle, 
besteciliğiyle, orkestra şefliğiyle, 
piyanistliğiyle, renkli kişiliği ve 
cömertliğiyie Türk müzik yaşamı­
na zenginlik kazandıran, kendini 
tümüyle müziğe adamış bu büyük 
sanatçımızın yaşamını ve başar­
dıklarını burada birkaç sütuna 
sığdırmak çok güç. Ruhun şadol- 
sun Cemal Hoca.
Taha Toros Arşivi


Cemal Reşit Rey'i üç yıl önce yitirmiştik:Kayıtsız şartsız müzik

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository