Taha Toros Arşivi, Dosya No: 169-169/A-Bedrettin Simavi.



Not: Kitap İstanbul Şehir Üniversitesi Kütüphane Koleksiyonunda mevcuttur

Kurdakul, Necdet

Istanbul Sehir University Repository

sımavna kaadısıoğlu diye müştehir 
abd-i zaîf Mahmud bin İsrail
Bütün yönleriyle
Bedreddîn
Necdet Kurdakul
m
döler reklam yayınları
sımavna kaadısıoğlu diye mü £ tehir 
abd-i zaîf Mahmııd bin İsrail
Bütün yönleriyle
Bedreddîn
Necdet Kurdakul
m
döler reklam yayınları
Sayın dostum İsmail Otar a
Necdet Kurdakul
B ü t ü n  y ö n le r iy le  B e d re d d în  / N ecd et K u rd a k u l  
k a y n a k  o la r a k  g ö s t e r i lm e k  ş a r t i y le  
bu y a p ıt ta n  y a r a r la n ı la b i l i r  ; a n c a k  b ö lü m  b ö lü m  veya t ü m ü y le  
k i ta p  h â l in e  g e t i r i le m e z  , y a z a r ın d a n  i z i n  a lm a d a n  
ya b a n c ı d i le  ç e v r i le m e z .  Y a p ı t ın  b ü tü n  h a k la n  
N ecd et K u rd a k u l  i le  D ö le r  R e k lâ m  y a y ın la r ın a  m ü ş te re k e n  â i t t i r
1. Basım-ARALIK 1977
döler reklam yayınları 
araştırma serisi 1
Nişantaşı Kodaman Caddesi 129 İSTANBUL Telefon 46 4018-19
Ö n s ö z
Çelebi Sultan M ehm ed’in, kardeşi Musa Ç eleb i’yi ortadan 
kaldırarak Rumeli’ye de sahip olduğu yıl, Hicrî 816 Milâdı 1413’ 
tür. Bedreddîn dram ının da son safhası bu tarih ten  başlar ve 
büyük hukukçunun 823/1420 de asılarak öldürülm esiyle sona e re r.
Musâ Ç elebi'nin, kardeşi tarafından yenilgiye uğratılarak 
öldürülm esinden sonra, kaadıaskeri Sımavna Kaadısıoğlu B edreddîn 
M ahmud’un İznik’e sürülüp orada hapsedilm esiyle idamına kadar 
geçen  süre, aşağı yukarı, yedi yılı buluyor.
Bedreddîn olayını yorumlamakta eski yeni tüm bilginlerim iz 
için, Onun şu yedi yıllık yaşantısının öyküsünü birtakım  rivayet­
le re  istinaden tekrarlam ak, yeterli görülm ektedir. Ayrıca, 
B edreddîn 'in  m eşhur yapıtı " V aridat"ım n da yorum lanırken bu 
rivayetlerin  şiddetli baskısı altında kalınmakta olduğu, b ir g e r ­
çektir. Oysa, insan m uhayyelesinin yaratm ış olduğu, tarihsel 
yönden hiçbir önemi olmayan "V arsayım ” larla B edreddîn 'i tanı­
mış değilizdir. Aslında, birtakım  varsayım larla kahram anlar ya­
ratm ak ; her devrin, he r çağın siyasal, sosyal, ekonomik ve 
felsefî kurallarına göre  kafamızın içinde şekillendirm iş olduğumuz 
gö lge lere  hayat verm ek eğilim inden doğm aktadır.
B edreddîn’i de, işte böyle b ir robot adam m odeli olarak 
anlatmaya çalışmışızdır.
Şimdiye kadar bize anlatılanla g erçek  olan B edreddîn arasın­
da kuşkusuz hiçbir ilgi yoktur. Ama, bunu nasıl saptamalıyız ki, 
sonuçta ; b ir zamanlar bu dünyaya doğmuş, büyümüş, bilme 
karşı olan susuzluğunu devrinin bilim âlem inde bol bol g id e r­
m eğe çalışarak, en üstün bilim tahtına tırmanabilmiş olan g e r ­
çek  m ücadeleci B edreddîn gözlerimizin önünde canlanmış olsun?
Bunun için şöyle b ir yol düşünülebilir :
B edreddîn’in yaşamış olduğu Yıldırım Bayzıd ve kardeş 
kavgası devirlerin i hazırlayan Anadolu'nun insan yapısını ; ve 
bu insana tarihsel b ir yön v eren  çeşitli m üesseselerin  m ahiyet­
lerini araştırm ak...
Ancak, bu iş yapıldıktan sonrad ır ki, 1413 ile 1420 yılları 
arasında geçen  yan tarihsel olayların da ışığı altında, B edreddîn 
hakkında, kendi devrinden  günümüze kadar yazılan ve söyleni­
lenlerin  tarihsel b ir gerçek  mi ; yoksa uydurm a rivayetlerin  mi 
ürünü olduğu m eydana çıkmış olsun !
Şu halde, herb iri çok geniş araştırm a ve incelem e konula­
rını teşkil edecek  olan şu hususları, Bedreddîn çerçevesi içinde 
gözden geçirm ekte, yarar vard ır :
I - Osmanlı D evleti’nin kuruluş ve Yıldırım devrine kadar- 
ki dönem de Anadolu ve Anadolu insanı.
II - Osmanlı Devle.ti'nin kuruluş sıralarından Yıldırım d ev ­
rine kadar m evcut m üeöseselerin felsefî tem elleri.
III - Kuruluş sıralarından Yıldırım devrine  kadar Anadolu 
ihsanı karşısında' m ezhep akımları.
IV - Bedreddîn hakkında kaynak ese rle r.
V - B edreddîn hakkında bilgi veren -tüm  tarihçiler arasın­
da bâzı önemli farklar.
VI - Tarihçi, Ve düşünürlerin  B edreddîn hakkındaki yarg ı­
larının tem elini teşkil eden  m üşterek  tarihsel yanılgılar.
Araştırmamızın "G iriş" kısmında, yukarıda altı m addede 
saptanm ış olan konular üzerinde özetle de  olsa durduktan son­
ra, Bedreddîn hakkında şöyle veya böyle yargıya varan düşü­
nü rlere  g ö re  B edredd în’i saptam aya çalışacağız. Bu bakımdan, 
"Birinci Kısın” da ; ilâhiyatçı, felsefeci, edebiyatçı ve toplum 
bilim cilerinin yapıtlarına gö re  B edreddîn’i araştırırken, b irçok 
düşünürlerin  yargılarını b irb irleriy le  karşılaştırm ak suretiy le 
eleştirm e yolunu te rc ih  etmiş bulunmaktayız, "¡kinci Kısım" da 
ise, kendi yapıtlarına g ö re  B edreddîn 'in düşünsel yönlerini ve 
sahibi olduğu hukuk felsefesini saptam aya çalışacak ; ve "Üçüncü 
Kısım da da, bu hukuk felsefesine etkisi olan yaşantısı, verile­
cektir.
Bu suretle, Bedreddîn hakkında erişebileceğim iz tarihsel 
gerçek lerin  ve düşünsel mantık seyrinin ışığı altında, g e rek  
okuyucu ve g erek se  genç kuşakların, şimdiye kadar kendilerine 
kabul ettirilm ek istenilenin dışında, büyük b ir m ücadeleci Türk 
hukukçusu ile karşı karşıya geleceklerin i, sanıyoruz.
B edreddîn 'in  ve B edreddîn olayının ne olabileceğini kavra­
yabilm ek için, kendisi hakkında bize verilen  "Nakilci" b ilg iler­
den arınarak, yeniden işe başlanılması gerektiğ in i işare t etm iş­
tik. Bunun için elimizdeki “M etod” , ATATÜRK’ün biz Türk in­
sanına verm ek istediği “Hayatta en hakikî mürşit ilimdir” metodiyle 
Bedreddîn’in “ Başkalarının içtihadı ile yargıya varmanın harâm” olduğu 
sönmez m eş alesi olmalıdır. Ve bu amaçla, araştırmamızın son 
bölümünü oluşturan belge, not ve kaynak m etin ler hazırlanmış­
tır. Okuyucunun ; üzerinde düşünerek  yalnız B edreddîn hakkın­
da değil, Osmanlı ve hattâ Cum huriyet Türkiyesinin hukuk fel­
sefesi ve m antığı hakkında da, bağımsız ve özgür b ir yargıya 
varabilm elerini sağlayacak şekilde bu m etin ler asıllarına uygun 
olarak, aktarılm ıştır.
Cumhuriyet devri tarihçi ve düşünürlerinin incelem elerinin 
aynen alınmaları olanağı bulunm adığından, geniş b ir eleştiri ç e r­
çevesi içinde, h içbir kıym et ihmâl edilm em iştir. Ancak, B edredd în’ 
in ölüm ünden sonra, kendisini sevenlerin  m eydana getirm iş ol­
dukları “ B edredd în ile r” üzerindeki çeşitli incelem elerin  ; [Söz­
gelimi, Vahit Lütfi Sandalcı'nın Millî mecmua Cild : 12, 140,141 
Temmuz 1933 ve 144,145 Eylül 1933 sayılarında yayınlanmış olan 
"Polifonik m usikilerim iz” adlı araştırm alarında tem as etmiş ol­
dukları “B edredd în ile r” hakkm daki b ilg ilerle  ; Sayın Cahit Ûztelli 
(Türk folklar araştırm aları derg isi 1968 Cild : 11, sayı : 226, 228 
ve 1969 sayı : 234) ve Sayın A bdülbâki Gölpınarlı (Papirüs d e r ­
gisi 1969, sayı : 37) aralarındaki tartışm aları sırasında verm iş ol­
dukları b ilg ilerin ] B edreddîn ile doğrudan doğruya ve konu­
muzla ilgileri olmadığından, araştırmam ızın dışında bırakılm ışlar­
dır. Ayrıca, Osmanlı Vak’anüvislerinin rivâyetlerini tekrarlam ak­
tan başka b ir iş görm eyen birkaç e se re  de  itibar edilm em iştir.
★ ★ ★
1930 lardan beri üzerinde zaman zaman durm ak fırsatını 
bulduğum uz ve avukatlık m eslekinden em ekli olarak-1955 yılının 
Nisan ayında - fiilen de ayrıldıktan sonra, zamanımızın tamamını 
kapsayan “ B edreddîn” çalışmalarımızın okuyucuya yararlı olabi­
lecek  b ir m ükem m ellikte kitap hâline getirilm ek için çaba sar- 
feden başta DOLER m üesseseleri yöneticileri Sayın Adnan D öler
ve Haldûn Sumerman olmak üzere ; dizgi işlerini çok titiz b ir 
davranış ile yürü ten  Sayın Murat Altuğ ve yardım cısı Cengiz 
A rcan'a ; ve kitabın baskı işlerine azamî itinayı gösterm ek lüt- 
funda bulunan D öler Matbaası Yöneticisi Sayın Şinasi Selen ile 
mesaî arkadaşlarına ve özellikle Erol Kalçın’a en derin  saygıla­
rımla teşekkür etm ek, benim  için zevkli b ir ödev olacaktır.
Feneryolu : 7 . E y lü l. 1977
İç in d ek ile rs
Önsöz
Giriş s. 1-76
I - Osmanlı Devleti’nin kuruluş ve Yıldırım devrine kadarki dönemin­
de Anadolu ve Anadolu insanı s. 1 - 9 
A - Anadolu’nun sosyal görünüşü s. 2-7
1 - Göçebe Türk insanı s. 2-3
2 - Yerleşik Türk insanı s. 4-7
B - Anadolu’nun siyasal görünüşü s. 7-9
I I  - Osmanlı Devleti’nin kuruluş sıralarından Yıldırım devrine kadar
mevcut müesseselerin felsefî temeli s. 9
1 - Eğitim ve toprak rejiminin bünyesi s. 10-15
A - Eğitim sistemi s. 10-12 
B - Toprak rejimi s. 13-15
2 - Yeni devletin hukuk sistemi ve adalet cihazının mâhiyeti s. 15-27
I I I  - Kuruluş sıralarından Yıldırım devrine kadar Anadolu insanı kar­
şısında mezhep akımları s. 27-31
IV  - Bedreddîn hakkında kaynak eserler s. 31-50
A - Birinci grubda yeralan kaynak eserler : s. 32-39
( İbn. Arabşah, Âşıkpaşa - zade, Şükrullah bin Şahabeddîn, 
Dukas)
B - İkinci grubda yeralan kaynak eserler : s. 39-44 
(Edirneli Oruçbey, Neşrî, İdris-i Bitlisi)
C - Üçüncü grub eser : s. 45-48 
(Şakaayik-i nûmaniye)
Ç - Dördüncü grub eserler : s. 48-50
1 - Âşıkpaşa - zâde’nin etki dairesine giren eserler : s. 48-49
2 - Dukas ve Şükrullah bin Şahabeddîn dairesinde kalan
tarihçiler : s. 50
Prof. F. Babinger ve P. VVîttek’e göre Bedreddîn : s. 50-53
V  - Bedreddîn hakkında bilgi veren tarihler arasında bâzı önemli fark­
lar : s. 53-57
Bedreddîn hakkındaki kaynak eserlerle tarihler arasındaki farkları 
gösterir cedveller : s. 58-61
Avusturya’da Osmâniyat neşriyatından : s. 62-64
V I  - Tarihçi ve düşünürlerin Bedreddîn hakkmdaki yargılarının temelini 
teşkil eden müşterek tarihsel yanılgılar : s. 64-66
I - Börklüce Mustafa eyleminin tarihleri Hk. s. 66-70
II - Vâridat’ ın ihtiva ettiği derslerin veriliş zamanı ve yeri Hk. s. 70-74
Girişin sonucu s. 74-76
Birinci Kısım : (Bedreddîn hakkında görüşler)
I - İlâhiyatçılara göre Bedreddîn s. 77-78
A - Vâridat nedeniyle ilâhiyatçıların görüşleri : s. 78-79
1 - Müteassıp ilâhiyatçılara göre s. 78-83
2 - Müteassıp fıkhçıların OsmanlIlara etkileri s. 83-55
Katı zihniyete karşı çıkışlar 85-87 
Vâridat düşmanlığının nedeni s. 87-89 
B - Bedreddîn’in fıkha mütedâir eserleri üzerinde ilâhiyatçıların 
görüşleri ve karşı çıkış nedenleri s. 90-97
I I  - Edebiyatçı, felsefeci ve sosyologlara göre Bedreddîn : s. 97-138
İkinci Meşrûtiyet ve Cumhuriyet dönemi düşünürleri : s. 97-98
(Murad Bey, Çetin Yetkin, Cemil Yener, Nâzım Hikmet, Orhan 
Asena, Abdülbâki Gölpınarlı, Prof. Ahmet Ateş, Prof. Yaltkaya, 
Tahsin Saraç)
Felsefeci ve sosyologlara göre Bedreddîn : s. 113-138 
Bedreddîn ve tasavvufu s. 114-123
(Mehmet Şeref, Prof. Yaltkaya, Prof. Hilmi Ziya Ülken, Abdülbâki 
Gölpınarlı, Cemil Yener)
Velî ve Nebîlik fikri karşısında Bedreddîn : s. 123-126
(Gölpınarlı, Cemil Yener, Bezmi Nusret Kaygusuz)
Bedreddîn ve maddecilik r s. 127-134
(Prof. Ülken, Kaygusuz, Orhan Hançerlioğlu, Adnan - Adıvar) 
Bedreddîn ve iştirakçilik : s. 134-138
(Prof. Yaltkaya, Prof. Ülken, Gölpınarlı, Kaygusuz, Cemil Yener, 
Çetin Yetkin, Prof. Fındıkoğlu)
I I I  - Prof. Fındıkoğlu, Prof. Mustafa Akdağ ve Dr. Çetin Yetkin’e göre 
Bedreddîn : s. 138-144 
İkinci Kısım
I  - Bedreddîn’in eserleri : s. 145-162
- B -
I I  - Yapıtlarına göre Bedreddîn : s. 162-174
Hukuk’ta üç ilke : s. 164
Özgürlük ve bağımsızlık ilkeleri s. 164-166
Adalet ilkesi s. 166-168
Bedreddîn’deki bunalım s. 168-169
Hukuk, din ve Varidat s. 169-174
Üçüncü Kısım
Bedreddîn’ in hukuk felsefesi üzerinde etkili olan yaşantısı : s. 175-258 
Son sahifeyi kapatırken s. 259
Notlar, Belgeler, Kaynak eserler s. 243-357
Kaynaklar (No. larına göre)
Türk hukuk felsefesi Hk. No. 14/Kanun-u Osmanî Hk. No. 19/Osman 
Bey’in vasiyeti No. 20/Orhan Bey’in Kaadıasker talebi Hk. No. 28 
Orhan Bey zamanında Türkmen babaları No. 29/Murad 1. devrin­
de Osmanlı-Türk Devleti'nin bünyesi Hk. No. 33/Yıldırım Bayzıd 
Hk. Âşıkpaşa - zâde No. 36/Yıldırım Bayzıd Hk. İbn. Hacer-Şevkiye 
İnalcık No. 37/A ; Şükrullah bin Şahabeddîn No. 37/B/Anadolu’da 
İslâmiyet Babinger No. 38/ 1098-1188 Tarihleri arasında “  Urfa 
haçlı kontluğu tarih i” (Dr. Işın Demirkent) No. 39/Frank devlet­
çikleri Hk. (Yılm az Öztuna) No. 40/Osmanlı İmparatorluğunun 
doğuşu’ndan No. 41 / Anadolu’da İslâmiyet, Türk istilâsından sonra 
Anadolu tarih-i diniyyesine bir nazar ve bu tarihin menbaaları’ n- 
dan No. 43/ Baba İlyas Hk. No. 44/ Türkler yönünden mezhep 
akımları Hk. No. 45/ Alevîlik, şiîlik No. 46/ Gerek Anadolu’da ge­
rekse Rumeli’de yapılan Türklerin iskân ve kolonizasyon meseleleri 
Hk. No. 48/A/ ilk Osmanlı devrinin dinî - İçtimaî bir müessesesi : 
Zâviyeler ve zâviyeli camiler hakkında Prof. Dr. Semâvi Eyice ; 
Bedreddîn'e âit zâviye vakfiyeleri No. 48/B/ Manakıbnâme’nin bil­
dirdiği (Y ı l )  tarihlerinin yanlışlığı Hk. No. 48/1 / İbn. Arabşah’ın 
biyografisine dair No. 53-54/
Bedreddîn hakkında Tâcü’t - tevârih’ten No. 56
» » Gies6’nin bulduğu ta. No. 57
» » Devlet-i Osmaniye T. No. 58
» » Haber-i sahih’ten No. 59
» » Muhyi Çelebi’den No. 60
» » Kısas-ı Enbiya’dan No. 61
- C -
» » Mufassal'dan No. 62
» » Mehmet Tevfik’ten No. 63/A
» » Abdurrahman Şereften No. 63/B
» » Murad Bey’den No. 64
« » Uzunçarşılı’dan No. 65
OsmanlI devrinde rafîzilik ve bektaşilik No. 70/Bedreddîn hakkında 
Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar’dan No. 71 /A/ XIII - XVI asır­
larda Anadolu’da dinî hayat Hk. No. 71/B/Şeyh Bedreddîn’in ga­
yesi ne idi ? No. 72 / Vesiletü'n-Necât (Mevlit)'den ; Babaîler ve 
batınîlik Hk. No. 73/Sfalin’in şeyhi Bedreddîn Simavi No. 75/
Bedreddîn hakkında Solakzâde'den No. 7?
» » Müneccimbaş Ta. No. 78
» » Mevzuât-ı ulûm’dan No. 79
» » Künh-ül ahbar’dan No. 80
Ankara bozgunundan İstanbul’un zabtına’dan No. 81 / Börklüce
eylemi hakkında No. 91/ İzmirli Cüneyd Bey’in Gelibolu’ya nakli 
tarihleri hakkında No. 93/Bedreddîn’e âit bir kitab Hk. No. 101/A/ 
Ebussuud Efendi fetvâları Hk. No. 101 /C/ Molla Lütfi, Kaabız Acemî, 
Bosnalı Hamza Bâli, Nadajlı Sarı Abdurrahman olayları hakkında 
kaynakların verdiği bilgiler No. 105/ Molla Fenarî’nin biyografisi 
No. 107/ Şeyh Bedreddîn’in Vârıdat'ı üzerine ; Meşâiyye felsefesi Hk. 
No. 111/ Bedreddîn’in fıkhı No. 114/1/ Bedreddîn hakkında Taassub 
kurbanları No. 118/A/ Şühedâ-i hakiykat : Bedreddîn Simavi No. 
118/B Bedreddîn hakkında Rıza Zeylut’dan No. 120/a/ Nâzım 
Hikmet'in “ Millî Gurur” u hakkında No. 131/1/ Bedreddîn hakkında 
görüş sahibi Cumhuriyet devri yazarlarının listesi No. 131/2/ 
Bedreddîn hakkında Hânedan ve Millet’den No. 132/ Bedreddîn 
hakkında Mufassal kamus-u felsefe’den No. 138/B/ Hüseyin Ahlatî 
hakkında No. 176/ Aydın Taneri’nin, Osmanlılar devrinde danışma 
kurulları, Bedreddîn’in yargılanması haklarında ve Manâkıbnâme’de 
bu husustaki bilgi No. 177
Bibliyografya S. 358
İndeks S. A, B, C, D.
- D -
Taha Toros Arşivi


Sımavna kaadısıoğlu diye müştehir abd-i zaif Mahmud bin İsrail:Bütün yönleriyle Bedreddin

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository