Taha Toros Arşivi, Dosya No: 2-3-Abalıoğlu, Yunus Nadi, Nadir Nadi, Doğan Nadi. Not: Gazetenin "Olaylar ve Görüşler" köşesinde yayımlanmıştır

Tanyol, Cahit

Istanbul Sehir University Repository

CUMHURİYET/2 OLAYLAR VE GÖRÜŞLER
Son Bayraktar..._________
1862 tarihinde Tasviriefkâr gazetesini çıkaran İbrahim Şinasi 
Efendi’den Sayın ‘Nadir Nadi’ye kadar uzanan bir zaman çizgisinde 
Türk basını, Türk gazeteciliği bambaşka bir nitelik gösterir. Bu 
başkalığın özelliğine dikkat etmedikçe, toplum, kültür ve devlet 
sorunlarının bir çıkmazlar zinciri halinde uzayıp gitmesine akıl 
erdirenleyiz.
Prof. Dr. CAHİT TANYOL
Bazı insanların ölümü doğaya aykırı imiş 
gibi gelir bana. Nadir Nadi’nin ölüm haberi 
de bende böyle bir izlenim bıraktı. Çünkü o 
bir düşünsel yaşam zincirinin halkalarından 
biri değil, oluş halindeki bir sürecin somut gö­
rünüşü idi. Çağdaş Türk düşüncesinin kapı­
sında iki insan oturur. Biri Türk basınının ilk 
ustası İbrahim Şinasi Efendi, öbürü Türk ba­
sınının son ustası, düşünce geleneğinin son 
temsilcisi Nadir Nadi. Uygarlık köprüsünün 
iki başında oturan bu iki insanın yerini belirt­
medikçe Türk düşünce tarihinin geçirmiş ol­
duğu serüveni anlamak güçtür. Çünkü bizde 
düşün, sanat, edebiyat; okullardan, üniversi­
telerden değil Babıâli denilen bir yokuştan ge­
çer. Bu nedenle basın sosyal, politik, kültü­
rel alanlardaki gelişmelerin odak noktası ol­
muştur. Düşünceme açıklık vermek ve Nadir 
Nadi’nin bu alandaki yerini ve önemini be­
lirtmek için bundan üç yıl kadar önce Güneş 
gazetesinde yayımlanmış olan bir yazımdan 
aktarmalar suretiyle Türk basınının “ Son 
Bayraktar” ını son yolculuğunda selamlamak 
istiyorum (1).
“ Başımı şöyle bir arkaya çeviriverdim. 
Cumhuriyet gazetesinden ayrılışımın üstünden 
26 yıl geçmiş. Şimdi 80. yaş günü kutlanan 
Sayın Nadir Nadi, demek ki o zaman 54 ya­
şındaymış. Oysa ben, anıların ve çağrışımla­
rın düzenlediği özel bir zaman kavramından 
yıllara bakınca kendimi sanki Cumhuriyet’- 
ten dün ayrılmış bir duygunun içinde buluyo­
rum. Düşüncenin sayısal zamanı ile duygula­
rın somut zamanı birbiriyle çelişiyor. Gerçek
hangisinde, zamanı sıfırlayan duygularda mı, 
zamanı ölçen düşüncede mi? Kaçınılmaz bir 
gerçek var: Yaşlanıyoruz. Ölümle her şey sı­
fır oluyor.
Anılar olmasaydı yaşam anlamsız olurdu. 
Bir an, belleğimden yılları bir bir silerek, es­
ki bir zaman konağımn terkedilmişliğini 
anımsatan tarihsel Cumhuriyet binasını dü- 
ş ü n d ü m . __________________________
Şinasi’den Nadir Nadi’ye...______
Vaktiyle gün görmüş bu emektar yapının 
basamaklarından çıkarken yüz yıllık bir dü­
şünce birikiminin ayak seslerini duyar gibi 
olurdum. Neden? 1862 tarihinde Tasviriefkâr 
gazetesini çıkaran İbrahim Şinasi Efendi’den 
Sayın ‘Nadir Nadi’ye kadar uzanan bir zaman 
çizgisinde Türk basını, Türk gazeteciliği bam­
başka bir nitelik gösterir. Bu başkalığın özel­
liğine dikkat etmedikçe, toplum, kültür ve 
devlet sorunlarının bir çıkmazlar zinciri ha­
linde uzayıp gitmesine akıl erdiremeyiz.
Batı ile yüz yüze geldiğimiz zaman, bu uy­
garlık karşısında olumlu-olumsuz bakış açı­
lan birbirini izledi. 1839 Tanzimat hareketi 
Batılılaşmanın resmi bir belgesi idi. Tanzimat 
bizi, aynı zamanda, Dogu-Batı çıkmazı içine 
attı. Batı’yı anlamak, Doğu’yu eleştirmek ye­
rine Doğu-Batı çelişkisi bir Doğu’cu Batı’cı 
kavgasına dönüşerek günümüze kadar geldi. 
Bu her iki görüşün çevresinde oluşan İslam­
cı, Turancı, Osmankcı, Batıcı gibi akımların, 
Batı uygarlığı konusunda ayrı ayrı yorumları 
vardı. Bunların birleştiği tek nokta, yanlışta
ortaklıktı.
Bu akımlar arasında diyalektik bir oluşa 
çevrilerek aydınlığı geleceğe uzanan bir baş­
ka akım vardı ki buna biz düşünsel (entelek­
tüel) akım diyoruz, bunun başında, Batı’yı bir 
düşünce konusu olarak anlayan İbrahim Şi­
nasi Efendi bulunuyordu. Büyük Reşit Paşa 
tarafından Paris’e maliye öğrenimi için gön­
derilen bu genç, kendi ülkesinde halkı unut­
muş bir devletle karşı karşıya olduğunu an­
ladı. Batı uygarlığını bir devlet fantezişi ol­
maktan çıkarmanın yollarım araştırdı. Bu, ga­
zete idi. Bu, Batı uygarlığını doğrudan doğ­
ruya halka aktarmaktı.
Batı’da bizim kültürümüzde bulunmayan 
iki ana öğe vardı: İnsan ve doğa. Şinasi ile in­
san, doğa ve toplum düşünce ve edebiyatımı­
za girdi. Bu iki kavram duygu ve düşüncede 
yaşantı haline gelmedikçe doğa bilimlerini 
kavramakta yaratıcı olamazdık, insan ve do­
ğanın bir yaşantı haline gelmesi de ancak sa­
nat ve edebiyat ürünleriyle sağlanabilirdi.
Şinasi, gazeteyi halkla aydın ve halkla dev­
let arasında ortak bir araç olarak düşündü. 
Bu da ancak dilin yabancı sözcüklerden arın­
dırılması ile gerçekleşebilirdi. Bu amaçla, bir 
yandan Türk halkının duygu, düşünce ve dün­
ya görüşünü yansıtan atasözlerini toplayarak 
yayımladı. Bu kitabın önsözünde, “ Atasöz­
leri halk hizmeti, halk felsefesidir, bir mille­
tin fikirlerinin özünü yansıtır” diyerek halka 
ve halk kültürüne yönelişin ilk çağrısını yap­
tı. Öte yandan, “Şair Evlenmesi” adlı piye­
siyle, görücü usulüyle evlenmenin ve kadının 
kapalı olmasının toplumsal sakıncalarına işa­
ret etti.
125 yıl önce kadınların kapalı ve görücü 
usulü ile evlenmesini hicveden İbrahim Şina­
si Efendi günümüz Türkiyesi’nde üniversite­
li kızlarımızın kafasına bir çarşaf karanlığı 
sarmak için iki siyasal partinin kanun çıkar­
ma yarışına girmiş olduğunu görseydi ya kah­
rından ölür ya da can düşmanı Âli Paşa’nm 
boynuna sarılarak: Aceb midir medeniyyet re- 
sûlü dense sana /  Vücûd-ı mu’cizin (etsin) ta­
assubu tahzir” beytiyle ondan medet umar­
dı.
Şinasi’den sonra onun izinden giden Ziya 
Paşa, dilin sadeleşmesinin ateşli savunucusu 
oldu. Namık Kemal ise eski şiirimizin içeri­
ğindeki aşın soyutlamanın gülünçlüğünü or­
taya çıkardı. Roman yazdı, piyes yazdı ve so­
mut insanı yakalamaya çalıştı.
Şinasi’nin inşam, doğayı ve toplumu düşün­
ce ve sanatın özüne yerleştirmesi, Tanzimat 
sonrasında durdurulmaz bir atılımla günümü­
ze kadar sürüp geldi. Ve basın bütün ileri ha­
reketlerin öncüsü ve odak noktası oldu.
Eğer üniversitelerimiz Şinasi’den günümüze 
kadar uzanan bu düşünsel akımın kurumlaş­
ması sonucu gelişmiş olsaydı, sürekli bir ye­
nileşme olanağına kavuşurdu; mekanik bir 
aktarmacılık içinde kendi kendisini yinele­
mekten kurtulurdu.
Medrese’nin Darülfünun a, Darülfünun’-
un Üniversite’ye çevrilmesi düşünsel bir akı­
mın sonucu olmayıp birtakım hukuksal ve ku­
rumsal değişmelerdi. Ve içerik bakımından 
her zaman tersine işleyebilirdi. Oysa Şinasi’- 
nin önderlik yaptığı düşünsel akımın gelişme­
sini tersine çevirme olanağı yok. Ne şiirimizi 
dil, biçim ve içerik bakımından kaside ve ga­
zellere döndürebiliriz ve ne de roman ve öy­
külerimizi bir yana bırakıp Hâbname-i Vey- 
si’yi okuyabiliriz.
Basının önderlik ettiği bu düşünsel akımı 
bir an için yok saysak, Tanzimat’tan günü­
müze uzanan büyük bir boşlukla karşı karşı­
ya kalırız. Ne devrimler ne yeni bir Türk Ede­
biyatı ve Türk Düşüncesi kalır ortalıkta... Bu­
gün artık basın büyük sermayenin bir yan ku­
ruluşu olmuştur.
Şinasi’den günümüze uzanan düşünsel akı­
mın son bayraktan Sayın Nadir Nadi, büyük 
düşünsel akım emanetini kime, hangi kuru­
ma teslim edecek... Üniversiteye mi? Bunu 
bilmiyoruz... Bildiğimiz tek şey, onun ölü­
müyle bir ‘düşünsel gelenek’in yok olduğu­
dur; belli ki ülkemizde düşünsel çeşme kuru­
muş.”
(x) ‘Son Bayraktar’ Güneş, 20 Kasım 1988
Taha Toros Arşivi


Son Bayraktar

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository