Taha Toros Arşivi, Dosya No: 106-Midhat Paşa.



Not: Gazetenin "Devekuşu'na Mektuplar" köşesinde yayımlanmıştır

Taner, Haldun

Istanbul Sehir University Repository

7^ 5/26O  '
HALDUN
TANER
DEVEKUŞU ft#
mektupkïi
Mithat Paşa ve Zamanı 
Semineri ve Bir Anı
M ARKİZ saat beşte sokağa çıktı” Valery’nin özsüz romanları hic­vederken kullandığı alaycı bir 
klişe cümleydi. Valéry Özlü konular 
yerine yüzeysel olaylan, İncir çekir­
deği doldurmayan entrikalan kendine 
konu edinen romanlardan nasıl tiksi­
niyor idiyse, Reinhardt Kıpphardt da 
sadece gerilim avcılığından hareket 
eden dramatik tiyatrodan öyle tiksi­
niyordu. Onca dönem, artık epik ti­
yatro dönemi de değildi. Epik tiyatro 
da onca modasını geçirmişti. Bundan 
böyle ancak belgesel tiyatro yazılmalı 
İdi. Kendi (Oppenheimer Davası) adlı 
eseri İle bunun başarılı bir örneğini 
vermişti. Amerika Birleşik Devletleri 
Temsilciler Kurulu’nun Tahkikat Ko­
misyonu tarafından hidrojen bomba­
sının sırrını ideolojik uzantısı lehine 
ifşa ettiği töhmeti ile yargılanan bü­
yük fizik bilgininin yaşamını, bu so­
ruşturmanın zabıtlarını yıllar yılı ince­
lemiş ve kendinden hiçbir şey katma­
dan belgeler yığınından sadece ve sa­
dece İki saate sığdırılacak bir seçme 
yaparak oyununu oluşturmuştu. (O p­
penheimer Davası) dünyanın her ye­
rinde büyük ilgi topladı. Bu arada İs­
tanbul Şehir Tiyatrosu’nun henüz 
yanmamış Tepebaşı bölümünde de 
başarı ile oynandı. Ben bu oyunu Mü- 
nich’teki Kammerspiele’de seyret­
miştim. Schweikart’in rejisindeki 
temsili bir defter dolduracak kadar 
notlar alarak izlemiştim. Yurda dön­
düğümde bu notlarımı eseri burada 
sahneye koymayı düşünen Muhsin 
Ertuğrul’a ve eserin rejisörü Beklan 
Algan’a aktardım. Oppenheimer rolü­
nü oynayacak Erol Keskin’e oradaki 
sanatçının yorumunu anlattım. O p­
penheimer, dostum Feza Gürsey’in 
Long Island’daki laboratuvar çalışma­
larında hocası ve yakın dostu idi. Ki­
şiliği hakkında bu yoldan başkaları­
nın bilmediği ayrıntılar biliyordum. 
Erol Keskin’e Oppenheimerln kişili­
ğini oluşturan katların her birini birer 
akşama sığdırarak önce bilginliğini, 
sonra çok yanlı kültürünü, sonra Ya­
hudiliğini, sonra solculuğunu, son­
ra özel yaşamındaki niteliklerini izah 
ettim. O dönemde roller böyle itinalı 
hazırlanıldı. Erol, beş akşSrfı evime 
gelip bunları not etti. Sonra öğren­
diklerine kendi sanatçı yeteneğini de 
katarak belki de sahne hayatının en 
parlak kompozisyonunu yarattı, yılın 
sanatçısı seçildi.
R EINH AR DT Kipphardt bir ara Alman Goethe Enstitüsü’nün çağrılısı olarak yurdumuza gel­
mişti. İstanbul’da tanıştık. Dost ol­
duk. Dört gün boyu enine boyuna ko­
nuştuk. Kendisini tiyatrolanmıza gö­
türdüm. Hiç fena oyunlar da oynan­
mıyordu. Buna karşın hep yüzünü bu­
ruşturuyor sıkıntıdan patlıyordu. 
Hatta bir keresinde, “Değil bunları, 
Almanya’da bu çeşit oyunların çok 
daha özenli ve zengin prodüksiyonla- 
nnı seyrederken de hep aynı hisse ka­
pılıyorum. Bir makineli tüfek alıp bu 
çeşit oyunlan sahnelerden temizle­
mek istiyorum” dedi.
O sırada Nazi celladı Eichmann’ın 
hayatı üzerine belge topluyordu. 
Onun bu belge toplamalan Uç dört yıl 
sürüyordu. Bana da belgesel bir oyun 
yazmamı ısrarla öğütledi. Osmanlı 
tarihinde, yakın Türkiye tarihinde 
buna yatkın kişiler, olaylar mı yoktu? 
Once yan kulakla dinledim. Gel za­
man git zaman öneriyi pek abes bul­
madım. Bir de böyle denemem olsun 
istedim. Konuyu kendine açtığım 
rahmetli hocam, “Derhal başla” diye 
cevap verdi. Bir de konu önerdi: Be- 
klrağa Bölüğü. Ben ondan da önemli 
bir konu buldum: Mithat Paşa’nın Y ıl­
dız Muhakemesi. Kütüphanelere dal­
dım. O tarihle Uzunçarşılı’nın kitabı 
henüz yayınlanmamıştı. Eski harflerle 
Yıldız Muhakemesi Zabıtlan’nı bul­
dum. Mithat Paşa’nın yakınlarının 
yazdığı yazıları, Mithat Paşa için ya­
bancı, özellikle Ingiliz kaynaklı belge­
leri topladım. Bu muhakemenin baş­
kanı tesadüfen yazar ve dramaturg 
dostum Yusuf Sururi beyin babası 
oluyordu. Ondan babası hakkında 
duyduklarımı da notlarımaı ekledim. 
Hâsılı ortaya Klpphardt’ı doyuracak 
kalın dosyalar çıktı. İş seçime ve ya­
zıma kalmıştı. O sırada tesadüfen 
vaktim de vardı. Ama ben bu piyesi 
yazmadım. Elim varmadı, yazama­
dım. Yıllar yılı da yeniden el sürmeyi 
düşünmedim. Böyle bir hazırlık yap­
tığımı bilen Erol Keskin — kİ Mithat 
Paşa’yı da muhakkak çok iyi oynaya­
caktı—  beni her gördüğü yerde bu 
oyunu yazmaya kışkırttı. Buna karşın 
yine yazmadım. Yazmamaya kararlı 
idim. Bu inadım Siyasal Bilgiler Fa­
kültemizin dekanı sevgili dostum Ta­
rık Zafer Tunaya’nın da merakını uyan­
dırmış.
Özel bir sohbet sırasında oyunu 
yazmamamın nedenini sordu. Ben, 
yufka yürekti bir adamım. Gönlüm 
razı olmadı, dedim. Bir sanat adamı­
nın bir bilim adamını doyuracak ge­
rekçeler bulup söylemesi her zaman 
kolay olmuyor. Bu karşılıkla yetin­
medi, kurcaladı. Fakültece düzenle­
yecekleri Mithat Paşa Ve Zamanı adlı 
seminerde bunun hesabını vermeye 
beni zorladı.
O RDA da söyledim Mithat Paşa, çevresine göre daha bilgili ve daha uyanık olmasının kahrını 
çok çekmiş yurtsever iyi niyetli çev­
resindekilere nazaran daha sağduyulu 
bir yenilikçi, vali ve yine bu nitelikler­
de bir devlet adamı İdi. Ama buna 
karşın bilmeden, istemeden büyük 
politika tanrılarının bir aracı olmak­
tan da zaman zaman kendini koruya- 
mamış bir naiflikte idi. Zaten inhitat 
halindeki imparatorluklar ve geri kal­
mış ülkeler politikacılarının iktidar 
çekişmelerinde, iç rakiplerine karşı 
olan bu dış güçlerle aynı paralele 
düşmelerinin insanı hatta bazen on- 
lann yardımından yararlanmaya bile 
götürebildiği görülmemiş bir şey de­
ğildir. Rusya taraflısı Mahmud Ne­
dim Paşa, alternatifine karşı çıkacak 
bir devlet adamının da Ingiltere’yi ar­
kasına almasını bu bakımdan doğal 
karşılamak gerekebilir.
B U incelemede derinleştikçe o zamanki devlet adamlarımızın kendi irade ve insiyatifleri ile 
hareket ettiklerini sandıkları ya da 
bunu sandıklan sırada bile bu po­
litika tannlannın elinde birer araç ol­
maktan büsbütün çıkamadıklannı 
bariz bir şekilde görmek bana Home- 
ros’u hatırlattı.
Evet, politika tannlan Olemp dağı­
nın tepesindeki mitoloji tanrılarına 
çok benziyorlardı. Nasıl Homeros’un 
llyada’sında tanrıların ve tanrıçaların 
bir kısmı — tabiî yine kişiseLneden­
lerle— Tmvalıları, öbür kısmı da Aga- 
memnoriordularını tutuyorlarsa, po­
litika tannlan da yine öyle kendi çı­
karları bakımından aşağıda boğuşan 
devlet adamlanndan birini ya da öbü­
rünü tutuyor, iç rakiplerini altetmede 
onların işlerini kolaylaştınyoriardı.
Belgesel piyes yazmak iddiası ile 
ortaya çıkan biri, belgelerin getirdiği 
bu tabloyu vermeden edemezdi. Ye­
rince de Mithat Paşa efsanesine asla 
leke değil, ama gölgeler düşebilirdi. 
Efsanelik adamlan zaten az bir or­
tamda bu hakkı kendimde göreme­
dim.
“Tarih, istediğiniz iddiayı destek­
leyecek belgelerle doludur” diyen Va- 
lery pek de haksız değil. Tarih zaten 
kaypak bir alan. Baltacı’nın hıyanet 
efsanesini bir hıyanet, bir yurtsever­
lik, bir de insancıllık açısından üç 
version halinde işleyen bir oyunuma 
(Lütfen Dokunmayın) adını boşuna 
koymamıştım. Müzelerin tarihî eş­
yaları üzerine konan bu uyan etiketi­
ni efsaneleşmiş kişiler üzerine de ya­
pıştırmak bazen onlann hata ve 
sevaplarını didik didik incelemekten 
daha yararlı olabilir.
K İM ki güç bir durumda harekete geçecek, kim ki yarım bir or­tamda kendi başına bir şeyler 
yapmaya çalışacak, elbet onun birta­
kım yanlışları, aldanıştan, naiflikleri, 
hatalan.gafletinden ya da mizacından 
gelen yrnıigıian da olacaktır.
Hareket halinde olmak, yanlış yap­
mayı da içerir. Dışardan etliye sütlü­
ye kanşmayanlar İse daha avantajlı 
gibidirler. Oturduklan yerden rahat 
rahat ahkâm çıkanp şunu bunu suçla­
yabilirler. İnsanlar galiba iki sınıf: İş 
görüp bu arada yanlış da yapanlar. 
Hiç bir işe girişmeyip dışardan ah­
kâm çıkaranlar. Ben bu İkincilerden 
olmayı istemedim. Hele bunca kahır 
çekmiş bir insana karşı...
Objektiviteyi yitirince, belgesel 
piyes yazmanın âlemi yoktu. Yazma­
dım.
Taha Toros Arşivi


Mithat Paşa ve zamanı semineri ve bir anı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository