Taha Toros Arşivi, Dosya No: 216-Köse Raif Paşa, Oğulları Fuad ve Ragıp, Kızı İhsan Rai

Ülkütaşır, Mehmet Şakir

Istanbul Sehir University Repository

I j s / - ı ^ y ^
" T T -
FUAT KÖSERAİF VE DİLDE TASFİYECİLİK CEREYANI
M. Şakir Ülkütasır
Son asır dilcilik tarihimizde dikkate değer olaylardan biri de «dilde tas- 
fiyecilik» cereyanı olmuştur. Lehinde ve aleyhinde bir takım neşriyat yapıl­
mış olan bu cereyanın zaman zaman (II. Abdülhamit Meşrutiyet, Cümhuri- 
yet devirleri) tazelendiği de görülür. Tanzimatla (1839) başlayan «dilde sade­
leşme» hareketinin en açık bir ifade şekliyle yanlış bir zihniyet içinde müta­
lâası demek olan bu cereyanın, yâni tasfiyecilik (purisme) hareketinin, ilk 
iki devirde baş temsilcisi Fuat Köseraif Bey idi.
Bugün de Türk dilinde, yalnız Doğu'dan değil. Batı'dan da gelen, gelmiş 
olan bütün yabancı kelimeleri tasfiye etmek yolunda — pek ölçüsüz—  bir 
davranışın belirdiğini görüyoruz. İşte biz bu yazımızda önce tasfiyecilik cere­
yanının müfrit, ateşli bir temsilcisi olan Fuat Köseraif'i tanıtmağa, ondan son­
ra da bu cereyan hakkmdaki kanaatlerimizi kısaca açıklamağa çalışacağız.
Fuat Köseraif, II. Abdülhamit'in vezirlerinden Köse Raif Paşa'mn (1836 - 
1911) oğlu olup, 1872'de İstanbul'da doğdu. Galatasaray Sultanisi (Lisesi)nin 
dördüncü sınıfına kadar okuduktan sonra, Almanya'ya giderek kalan sivil 
ve askerî öğrenimini orada bitirdi. Almanya’dan 1893'de, Prusya Ordusunun 
Topçu Teğmeni rütbesiyle İstanbul'a döndü ve Yüzbaşılıkla Osmanlı Ordu­
suna girdi. Almanya'da iken ünlü Macar müsteşriki Vambery'nin eserlerini 
okuyarak Türk tarih ve kültürünü öğrendi, bu arada bilhassa Türk dilinin 
filolojisi (iştikak dalı) ile uğraşmağa başladı.
Fuat Köseraif, İstanbul'a döndükten sonra, 1894'de ünlü Türkçülerden Ne­
cip Âsim (Yazıksız) ve Velet Çelebi (İzbudak) ile tanıştı. Yine bu sıralarda 
—  o zamanlar Rüsumat (gümrük) evrak müdürü olan—  şair Mehmet Emin 
(Yurdakul) ile de dostluk kurdu. Mehmet Emin'i, Türkçe şiirlerini çok beğen­
di ve sevdi. Mehmet Emin o zaman Türkçe şiirleriyle edebiyat âleminde yeni 
bir çığır açmış, ilk eserlerini neşre başlamıştı.
Fuat Köseraif, Almanca, Fransızca — hattâ biraz da İngilizce— 'bildiği 
için Türkolojiye, bilhassa Türk filolojisine dair, bu dillerde çıkmış olan kitap 
ve dergileri merakla okudu, fakat meşrutiyete kadar, eser olarak, bir şey 
vermedi.
Fuat Köseraif, bu devirde, bilhassa 189 5'de bir Türk gazetesi olarak çık­
1110 (22)
maya başlayan İkdam'da toplanan Türkçülere katıldı. Devrin sâde Türkçe­
cilik cereyanına karıştı. Fakat, o dilde sadeleşmeyi, bir tasfiyecilik (aşırı öz­
leştirmecilik) olarak anlıyor; o noktadan hareket ediyordu. Fuat Köseraif bu 
alanda, dilimize girmiş olan bütün Arapça, Farsça kelimelerin atılarak yer­
lerine öz Türkçe sözlerin konulması, karşılığı yoksa, ek ve köklerin delâletiy­
le yeni kelimeler yapılması fikrini ileri sürüyordu. Kendisinin bu yolda, bazı 
taraftarları da vardı. O, daha bu devirde, dili sadeleştirme hareketleri içinde 
dahi tasfiyecilerin başı olarak tanınmıştı.
Fuat Köseraif'in, arı Türkçecilik sahasındaki önemli çalışma ve rolü II. 
Meşrutiyetken başlar. Meşrutiyet'in ilânından (1908) biraz sonra Fuat Köse- 
raif'i «Türk Derneği» üyeleri arasında görüyoruz. 25 Aralık 1908 tarihinde ku­
rulan bu Dernek, Türklerin arkeoloji, tarih, dil, coğrafya, etnoğrafya, kısacası 
Türkoloji ile uğraşmak ve bu arada: «dilimizin açık, sâde, güzel bir ilim lisa­
nı olabilecek surette geniş ve medeniyete elverişli bir dereceye gelmesine ça­
lışmak» amacıyla kurulmuştu. O devrin bir takım seçkin ilim ve fikir adam­
ları bu Demek'te üye idi*. Yabancı bazı Türkologlar da Demek'in fahri üye­
si olmuşlardı.
Fuat Köseraif, Dernek'in çıkardığı «Türk Derneği» adlı aylık dergiye ma­
kaleler yazmaya başladı. Tasfiyeciliği savunan konferanslar verdi. Yedi sayı 
çıkan bu dergide Fuat Köseraif'in sanalsız, ancak arkayik beş-on Türkçe ke­
lime ile süslenmiş bazı şiirleriyle bu arada, bilhassa «Osmanlı Türkçesinde 
Urgu (vurgu)», «Türkçe Arûz» makalelerini görüyoruz. Bu iki serili yazı, o za­
mana göre bu sahada yepyeni birer İlmî etüd sayılıyordu.
Fuat Köseraif, Demek'te bir müddet çalıştıktan sonra, esasen asker ol­
duğu için, kıt'ası başına gitti. Bununla beraber o yine dilde tasfiyecilik hak- 
kmdaki düşünce ve kanılarını telkine çalışmaktan, aralıklı neşriyat yapmak­
tan geri durmuyordu.
Birinci Cihan Savaşı içinde Fuat Köseraif'i İstanbul'da yerleşmiş bulu­
yoruz. O zaman da îkdam'm etrafında toplanan Türkçüler içinde Fuat Kö­
seraif, yine tasfiyeciliğin bir lideri, tek temsilcisi sıfatiyle çalışıyordu, işte bu 
sıralarda, büyük Türk düşünürü Ziya Gökalp ile aralarında Türkçecilik, tas- 
fiyecilik tartışmaları oldu.
Ziya Gökalp, yazıları ile, Türkçeciliğin, bilhassa Fuat Köseraif tarafından 
tasfiyecilik şeklinde tamamen ters ve yanlış anlaşıldığını; halk, konuşma di­
line geçmiş olan «hasta, kitap, mektup, kalem, imam, müezzin, namaz, câmi, 
şâir, şarap, şafak» gibi Arap veya Fars aslından olan bütün kelimeleri Türk-
( * )  Bu Demek’in kurucu üyeleri şu zatlardı; Necip Âsim, Ahmet Mithat, Em- 
rullah Efendi, Agop Boyacıyan, Celâl, Celâl Korkmazof, Ahmet Hikmet, Ispartalı Hak­
kı, Rıza Tevfik, BursalI Tahir, Ferit, Fuat (Köseraif), Musa, Velet Çelebi, Yusuf 
Beyler.
(23) 1111
çeden çıkarıp atamayacağımızı, atmaya da lüzum olmadığını, bazı dil ve sos­
yoloji esaslarına, kurallarına dayanarak yazıyor, müdafaa ediyordu.
Fuat Köseraif ise, aşağı yukarı hasta yerine (sayru), mektup yerine (bi­
ti), kalem yerine (yazgaç), imam ve müezzin yerine (tateri), şafak yerine 
(tanlak), şâir yerine- (ozan), şarap yerine (süçi) gibi eski Türkçe kelimeleri 
koymak, halk ve yazı dilinde hayatiyetini kaybetmiş sözleri canlandırmak; 
Türkçe kök ve eklerden de faydalanarak yabancı sözlerin yerine bir çok ke­
limeler — kendi tâbiriyle—  «doğurtmak, üretmek» fikrini ileri sürüyordu. Fa­
kat, Türkçeciliğin bu alanında o zaman Fuat Köseraif gene tek ve bu fikrin 
bir senbolü halinde kalıyordu.
Vaktaki, Türkiye'de bir harf ve dil devrimi oldu; bir Türk Dil Kurumu ku­
ruldu (1932); işte böyle bir zamanda Fuat Köseraif, bu harekete karşı seyir­
ci durumda kalmadı, bittabi kalamazdı. O, eski düşünce ve kanisiyle ortaya 
atıldı. Türkdiline, daha çok Türk Filoloji ve Etimolojisine dair neşriyat yap­
mağa başladı. Dil devriminin o yıllarına da yazılariyle katılan Fuat Köseraif, 
bu sefer «Öz Dilimize Doğru» dergisinde makaleler yayınlamağa başladı.
Fuat Köseraif'in bu dergide çıkan «Oğuzname», «Kutadgu Bilik» hakkın- 
daki makaleleri bir tarafa bırakılırsa kalan diğer yazıları hep o eski düşünce­
lerini ifade ve müdafaa eden şeylerdir. İşte dil devrimimizin çok istikrarsız, 
vuzuhsuz geçen bu ilk zamanlarında da Fuat Köseraif, yine Türk dilinde tas- 
fiyeciliği daha bâriz bir surette ortaya attı.
1942 yılında Türk Dil Kurumu'na Merkez üyesi olarak giren Fuat Köse­
raif, ölümüne kadar (23 Nisan 1949) Kurum'da Etimoloji Kolu Başkanlığını 
yaptı. İştikakçılık gibi dil bilgisinin en çapraşık, çok su götüren bir dalında, 
didinircesine çalıştı, durdu. Fikrince, Türkçe birçok kelimenin «çıkağını, kö­
künü» buldu (baltayı, baldır'dan getirmesi gibi).
Yukarıda da kaydettiğimiz gibi Fuat Köseraif, daha II. Abdülhamit dev­
rinin dilde ve tarihte Türkçülük hareketleri gövdeleşmeğe başladığı bir za­
manda (1895) bu cereyana katıldı. Bu itibarla o, dilde Türkçülük cereyanı­
nın tam yarım asırlık bir uzvuydu. Köseraif, bugünün telâkkisiyle bir dilci 
(Lenguiste), hattâ hakikî bir filolog dahi sayılamaz. Son zamanlardaki çalış- 
malariyle de tamamen bir iştikakçı (etimologue) kalmıştı. Köseraif'in en bü­
yük meziyeti içten bir kanaat ile bağlandığı tasfiyecilik fikrini ölünceye ka­
dar muhafaza etmesidir. Bu sahada yıllarca çalışmış, neşriyat yapmış, tek 
başına kaldığı zamanlarda bile bu gayretinden bir zerre dahi kaybetmemiş 
olmasıdır. Bu bakımdan diyebiliriz ki, Köseraif Türk dilinde tasfiyeciliğin, dü­
şünce ve kanılarına içten bağlı son temsilcisi idi. Adı ve şahsiyeti dil hareket­
lerimizin hemen hemen yarım asırlık hayatına karışmış olan Fuat Köseraif, 
bu itibarla dil tarihimizin üzerinde durulmağa lâyık bir simasıdır.
Fuat Köseraif, bilhassa son zamanlarında, yazılarını baştan aşağı — han­
gi Türk menşe ve lehçesinden olursa olsun—  salt Türkçe sözlerle yazar; ya­
bancı bir kelimenin karşılığı yoksa veya olanını kendisi beğenmezse yeni bir
1112 (24)
sözü, benzetme (analogisme), yahut yaklaştırma (néologisme) yollariyle ya­
pardı. Eminönü Halkevi nin çıkardığı «Yeni Türk», Dil Kurumu’nun yayınla­
dığı «Türk Dili - Belleten» dergilerindeki (1940 - 1948) yazılarında bunu açık­
ça görüyoruz.
* *
En aşağı bir asırlık tarihi olan Türk dilini sadeleştirme hareketleri içinde 
belli bir zümrenin düşüncelerini ifâde eden «tasfiyecilik - purisme», dilimiz­
den Arapça, Farsça sözleri atarak bunların yerine öz Türkçe kelimeleri ika­
me etmekten ibarettir. Buna göre tasfiyeciler de, bütün yabancı kelimelerden 
arınmış, kurtulmuş bir Türkçe istiyorlardı.
Dilde ifratçı, hattâ muzır bir zihniyet olan tasfiyecilik, yâni aşırı özleştir­
mecilik hareketi Meşrutiyet devri (1908 - 1918) Türkçeciliğinde' de hayli tar­
tışmalara yol açtı, bir takım tenkidlere uğradı. Hattâ ne Türk Demeği, ne de 
Türk Yurdu içinde bile ciddî bir yankısı oldu. Bunun, bu görüş ve anlayışın 
yanlış, lüzumsuz olduğu, başta Ziya Gökalp olmak üzere, bir çok fikir adam­
ları tarafından, bütün delilleriyle, ortaya kondu. Hattâ o devrin aydınlan ara­
sında — kendi tâbirlerince—  bir «Türk esperantosu» yaratılmak korkusu da 
hâkim olmuştu.
Bu arada, bilmünasebe şunu da belirtelim ki, o devirde gerek mûtedil 
Türkçeciler, gerek tasfiyeciler kadar dil hareketleriyle, edebiyat meselele­
ri ile uğraşan ayrı bir zümrenin kanaati de dili ancak meslekten olan «Dil 
Bilginleri» yapar, «Büyük San'atkârlar» da onu işler, şeklinde tecelli ediyordu. 
İleri, işlenmiş dillerde bu hep böyle olmuştur. •
Tasfiyecilik cereyanı, dili sadeleştirmek, onu yabaflcı kaidelerden de arı­
tıp öz güzelliğini sağlamak değil, ancak ölçüsüz, metodsuz bir şekilde sade­
ce temizleme (épuration) hareketi olmuştur, öyle de oluyor.
Dilde temizliği, tasfiyeyi — hele bir hamlede—  yapmanın esasen imkânı 
da yoktur. Böyle acele, aşın bir hareket, sonradan ve yeniden düzenleme ve 
ölçülemeye de ihtiyaç gösterir. Bu ise tam bir anarşi hal ve havası demektir.
Hulâsa, dilde tasfiyecilik, yâni aşın özleştirmecilik bir çok Türk düşü­
nür ve yazarının belirttiği gibi yanlış yolda yürütülmüş hareket olmuştur. An­
cak şu zamanda ve şu şekilde belki doğru, hattâ haklı olabilir: Tasfiyecilik 
bütün Türk câmiası içinde başarılır, gerçekleştirilirse o zaman birliği de, umu­
lan, özlenen faydayı da sağlar, yaratır.
(25) 1113
Taha Toros Arşivi


Fuat Köseraif ve dilde tasfiyecilik cereyanı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository