Taha Toros Arşivi, Dosya No: 106-Midhat Paş

Akıncı, Sırrı

Istanbul Sehir University Repository

OLAYLAR VE GÖRÜŞLER
Yıldız Mahkemesi
Doc. Dr. Sırrı AKINCI
Â dalet mülkün temelidir» özdeyişini herkes bilir. Buradaki «mülk» han, hamam, apart­
man v.ö. anlamına gelmez. Sayın Prof. 
Niyazi Berkes'in de b ir yazısında be lirttiğ i üze­
re «Devlet»i be lirtir. B ir binanın ayakta durması 
nasıl tem ellerin in sağlam lığına bağlıysa devlet 
iç in de kuşkusuz öyledir. XIX. yüzyıl OsmanlI 
Devleti çürüktü. Çünkü onda pek çok kurum g i­
bi adalet mekanizması da iyi işlem iyordu. Bunu 
kanıtlayan önemli b ir olgu «Yıldız Mahkemesi» 
dir. 29 haziran 1881'de (97 yıl önce bugün) adı 
geçen «mahkeme» sonuçlanm ıştı. Mahkemenin 
on b ir sanığı vardı. Hepsine acımakla b irlik te  
b irin in  üzerinde durulmaya değer. Bu ünlü dev­
let adamı M ithat Paşa’dır. Bu «mahkemelinin 
ne yargıçları ne savcısı ne de «cehennemi» d i­
ye anılan m üstentiğ i Fındıklı Mehmet Nazm i’- 
den söz etmeye değer. Bunlar Sultan II. Abdül- 
ham id'in buyruğuyla b ir araya gelmiş değersiz 
gününü gün eden kiş ile rd ir Ama mahkemenin 
baş düzenleyicisi ünlü tarihçi Ahmet Cevdet 
Paşa'ya değinmeden geçemiyeceğim.
ilk in  onun yaşam öyküsünü kısaca an la ta­
yım: öu lgaristanın kofça kasabasında 1822’de 
doğdu. «Yularkıranoğlularısndandır. Küçük yaşta 
İstanbul'a geldi. Fatih Çarşamba'sında kı «pa- 
pazoğlu» merresesınde güçlü bir öğretim  gördü. 
Bilimsel rütbelerin hepsini kısa sürede, elde e t­
ti. Resmi çeşitli yüksek görevlerde bulundu. Tü­
münde başarı gösterdi. Bu arada Osmanlı ta ri­
hinin elli y ıllık  (1774 - 1824) kesim ini, devlet bel­
geliğ in i (arşivini) tarayarak ayrıntılarıyla yazdı. 
K itabında olayları açıklama yöntemi önceki Os­
manlI ta rihçilerine hiç benzemez. Onlar daha 
çok nite leyici (descriptive) dirler. Oysa paşa us- 
çu (akılcı) bir yolu çoğu kez yeğler.
Ahmet Cevdet Paşa’nın ta rihç iliğ i yanında 
d llb ilg in llğ i, dinsel tüze (hukuk bilg in liğ i de var­
dır. «Mecelle» denilince hemen o anımsanır. G i­
derek (hatta) m antıkçılığı bile yokumsanamaz. 
Yayınlarının sayısı otuz büyük cild i aşar. Kişi 
o larak do iyiliksever bir insandır. Bu konuda 
b ir olayı anlatmadan geçmeyeyim:
O bir gün resmi bir görevle im paratorluğu­
muzun b ir parçası olan Rumeli’ye gönderildi. 
Gezisi sırasında evleri ahşap b ir köyün yakının­
dan geçerken korkunç b ir yangının orayı baykuş 
yuvasına çevirm iş olduğunu şaşırarak, üzülerek 
gördü Hemen paytonunu durdurtup indi. Köye 
yürüyerek girdi. Karşısına çıkan muhtara:
«—  Bu ne mene ha ld ir ey ağa?» diye sordu. 
Dokunsan ağlayacak muhtar; «a  be paşoefen- 
dicâzım hiç sormayasın! Köyümüz mahv ü peri­
şan oldu. Ne ev ne bark, ne mahsul ne hayvan 
kaldı, üs te lik  çok insancâzımız da yanarak ö l­
dü!» karşılığını verdi. Görüntü gerçekten açık lıy­
dı. B irkaç domla göz yaşı paşanın süt beyazı 
sakalından Süzüldü. Sonra kendisini toparlayıp: 
«Allah gafururratıim dir. Ye'se (tasa) düşmeyiniz. 
Şimdi vilâyet makamına gideceğim.
Vali Paşa Hazretlerine kariyeniz (köyünüz) 
namına on kese A ltûn-ı Osmanî tediye edeceğim. 
Onunla temasa geçip bu nakdi (parayı) köylüye 
beher aileye nisbetle (orantılı) mütesaviyen (eşit­
çe) tevzi eylersiniz (dağıtırsınız). Ayrıca senden 
b ir ricam olacak. Harik (yangın) esnasında ebe­
veyni (anası babası) akriba-i taa llukatı (yakın­
ları) te lef o larak (ölerek) h iç kimsesi kalmamış 
b ir sab i’ i (çocuk) bana evlâtlık o larak verecek­
sin» dedi. Bu istek üzerine muhtar biraz sonra 
çuval parçalarına sarılm ış sekiz-dokuz yaşların­
daki b ir çocuğu elinden tu tarak getirip: «—  Te 
buncağızın hiç kimseceği kalm am ıştır bal» d i­
yerek paşaya teslim  etti. Bilgin bu çocuğu ku­
cağına a larak öptü. Paytonuna yerleştird i. Resmi 
gezisinin bitim inde İstanbul'a getird i. Adı «Emi­
ne Zehra» olan bu yavrucağı kendi kızlarından 
ayırt etmezcesine büyüttü. Kız on dokuz yaşma 
gelince konağının nakkaşı olan bir gençle evlen­
dirdi. İstanbul’un Boğaziçi köylerinden İstinye’de 
b ir ev satın alarak dayayıp döşetti. Onlara dü­
ğün armağanı o larak verdi. İşte bu kız benim 
büyükannemdir. Her bilimsever gibi Paşanın bi­
lim adamlığına hayranımdır. Anlattığım  bu davra­
nışından ötürü de üste lik kendisini «manevi de-
‘dem» sayarım. Ama 1895’te ölen Paşanın Yıldız 
Mahkemesinde görev alışı a ffed ilir bir hata de­
ğ ild ir. O ye tlş tin llk tek i b ir b ilg ine yakışmaz.
Son yüz elli yıllık Osmanlı ta rih inde olsun, 
T.C. tarih inde otsun b ir anayasa sorunu hep ön 
düzlemde ele alınm ıştır, ile ri düşünceli aydınlar 
her dönemde böyle bir yasanın bulunmasını, böy­
le b ir yasaya bireyce, toplumca bağlanmanın 
salt gerekliliğ in i sürekli savunmuşlardır. G eric i­
ler, çıkarcılar, toplumu b ir sürü sananlar da bu­
na karşı çıkm ışlardır. Yakın tarih im izde b irinc ile ­
rin tem silcisi M ithat Paşa'dır. İk incilerin  tem ­
silc isiyse Sultan II. Abdülham it’tir. Zaman akı­
şı içersinde tem silc ile r değ işm iştir ama savaşım 
hiç bitm em iştir. Örneğin Türk Kurtuluş Savaşı’- 
nın en karanlık günlerinde TBM M ’si açılır açıl­
maz eşsiz Mustafa Kemal Paşa’nın ilk işi bir 
anayasa yaptırtm ak olmuştu. 27 Mayıs 1960 as­
kersel darbesi kısa b ir süre sonra pırıl pırıl bir 
anayasayla Türk toplumunun karşısına çıktığı 
için «devrim» n ite liğ in i kazanmıştır. D ikkat ed,- 
lirse yüce A ta türk 'ün içteki düşmanları, 27 Mayıs 
1960 «devrimsine karşıt o lan lar Sultan II. Abdiil- 
ham id'i sürg it överler. Ona «Ulu Hakan» demeyi 
dillerinden düşürmezler. Oysa bu kan dökücü, 
gerici padişahın bütün baskıcılığını, rüşve tç iliğ i­
ni özlerler. Övücülerin bir perişanlığın serg ilen­
diği b ilinçlerin in  altında bu tutku ların korkunç 
cehenneminin sönmez alevleri vardır.
Sultan II. Abdülham it M ithat Paşa'ya karşı 
bitmez tükenmez b ir kinle doluydu. Onu kesin­
likle yok etmek kararındaydı. Bunun nedeni 
«1293 Kanun-i Esasî'si» denilen anayasayı, buna 
dayanan I. M eşrutiyet'i ülkeye getirm ekte paşa­
nın öncü olmasıydı. Hükümdar düşündü taşındı
bu iş İçin gerek düzenlemeyi bulmakta gecik­
medi. Kendisinden iki önceki padişah Abdül- 
aziz ruhsal bakımdan sayrılık lıydı. Büyüklük 
taslayıcıydı, hezeyanlar içersindeydl. Üstelik 
devlet hâzinesini har vurup harman savurmuş. 
Bu böyle gidemeyeceğinden, M itha t Paşa'yla 
dört arkadaşı b irlik  o lup Aziz’i tahtından ind ir­
m işlerdi. Adam da bunu gururuna yedirem edi­
ğinden iki kolunun büklüm yerlerindeki dam arla­
rını b ir m akasla keserek kendisini öldürm üştü. 
Sultan II. Abdülham it geçm işteki bu olaydan ya­
rarlanmayı bildi. İleri sürdüğü sav: «Bir insan iki 
kolunun dam arlarını kendi kendine ardarda ke­
semez. Bundan dolayı Sultan Aziz kendisini ö l­
dürmüş olamaz. M ithat Paşa'yla arkadaşları onu 
parayla tu ttuk ları adamların ö ldürtm üşlerdir» 
biçim indeydi. Sonuçta adına «Yıldız Mahkemesi* 
denilen düzmece bir kurul oluşturdu. Yazık ki 
işte bu kurulun bir üyesi de Ahmet Cevdet Pa- 
şa'dır. M ithat Paşa'yla b irlik te  on kişiyi tu tuk la t­
tırıp  bu mahkemenin önüne ç ıkarttırd ı. Bunlar­
dan dokuzu ölüm ikisi on yıl kürek cezasına 
çarptırıld ı. Ne var ki padişah dış baskının et­
kisiyle ölüm cezalarının yerine getirilm esinden 
korktu Sözde büyüklük gösterm iş olmak için 
hepsini sürgüne çevirdi. M ithat Paşa «Taif»e 
sürüldü Daha sonra orada padişahın kira lık 
katillerin in  acımasız elleriyle boğduruldu (7 ma­
yıs 1684).
Böyle bir mahkeme, böyle b ir yargı böyle 
bir sonuç ancak Sultan İl. Abdülham it'ten bek­
lenirdi. Ama yüce bilg in, en büyük Osmanlı ta ­
rihçisi Ahmet Cevdet Paşa'nın bu mahkemenin 
baş düzenleyicisi olması gerçekten çok acıydı. 
Sultan onun bu satılm ışlığına karşılık kendisine 
dört bin Osmanlı altını değerinde olan Bebek'­
teki ünlü yalıyı bağışlam ıştır.
Şehit M ithat Paşa'yı sevenler, onayasasever 
özgürlükçü aydınlar her yıl «Hürriyet-i Ebediye* 
tepesindeki onun gömütü çevresinde top lanırla r 
Bunlara ben de candan katılırım . Ama yılda b ir 
kez Fatih cam iin in «hazira» sine gitmeyi de 
kez ' Fatih cam inin «hazire» sine gitm eyi de 
buradadır. Gömüt taşında «Tarihini yazan ka­
lem kırılsın /  Ahmet Cevdet Paşa vefât eyledi» 
satırları okunur. Saygı duruşunu yaptıktan son­
ra «Paşa dede! Paşa dede! tarih in i yazan kalem 
kırılmasın. O müzeliktir. Çünkü bilim  için çok 
yararlı olm uştur. Asıl kırılması gereken «Yıldız 
Mahkemesi» soruşturm a tutanaklarına imzanı 
attığın kalemdir» demekten kendimi alamam.
Taha Toros Arşivi


Yıldız Mahkemesi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository