Taha Toros Arşivi, Dosya No: 476-Şevket Süreyya Aydemi

Gevgilili, Ali

Istanbul Sehir University Repository

«SUYU ARAYAN a DAM» O N H■■ Effliül
ŞEVKET Süreyya Aydemir ya da kendisi 
için kullandığı deyişle, suyu arayan 
adam artık yok. 1897’de Edirne’de doğan 
Aydemir, 25 mart 1976’da Ankara’da öldü. 
Ne var ki, Aydemir'in öyküsü ne iki ken­
tin. n6 de iki tarihin öyküsüdür. O’nun 
yaşadığı zaman, XX. yüzyılın oluşumun­
da suların kabarıp kabarıp tüm gürlüğüy­
le büyük vahalara aktıkları bir dönemi 
içerir. Bu dönem, dünyanın yeniden pay­
laşıldığı ve Türkiye’nin yeniden yapıldığı 
bir dönemdir. Aydemir, kişisel olarak da 
bu yapılış serüvenlerinin belirli aşamala­
rını bazan bir gözlemci, bazan bir 
uygulayıcı olarak izlemiştir. Özellikle de 
bir kesim Türk orta sınıf aydınının yaşa­
ma bunalım ve çelişkileri, Aydemir’in ki­
şiliğinde somutlaşmıştır adeta... Aranan 
su hem ulusal, hem de uluslararası dü­
zeylerdedir. Aydemir’in, padişahım çok 
yaşa diye haykıran Osmaniı kültünden, 
Türkçü ulusalcılığa ya da Lenin ve Sta- 
lin dönemlerine uzanan, sonra da geri 
çekilen düşünce ve duygu dünyası, el­
bet, her küçük burjuva aydınının kolay 
göze alabileceği bir serüven değil. Sular 
kudurdukça, girişilen deneylerde dehşet 
verici olacaktı.
AYDEMİR, kişisel yaşamının geçtiği durak­
ları anlattığı Suyu Arayan Adam da (1), 
Osmaniı son döneminin gerçekten 
duyarlı tablolarını vermiştir. Rumeli bir 
yangın yeri gibidir, o tablolarda. Yanan 
ise yalnız kentler, yalnız insanlar olma­
makta; tümüyle Osmaniı ideolojisi için 
için kavrulup erimektedir. Osmaniı 
ideolojisi, çok kendine özgü bir ulusla- 
rüstü dünya görüşünün ürünüdür. Irkları, 
dinleri, töreleri ve inançlarıyla, Osmaniı, 
sayısız topluluğu ortak bir çerçevede 
yüzyıllar boyunca yan yana tutabilmiştir. 
Onları kaynaştıran şey, sanıldığı gibi, 
salt hoşgörü ile de açıklanamaz. Gerçek­
te, asıl kaynaşım çok da derinlerdedir. 
Osmaniı, üstüne yayıldığı büyük dünya 
parçalarında onmilyonlarca insanın 
ekonomik, sosyal, kültürel yaşamlarını 
sürdürebilmelerini olasılı kılan çok bü­
yük bir iç dengeyi de aramıştır. Oysa, 
modern çağın Batı'da yükselen kapitalist 
sistemi öyle bir uzlaşımı istemiyordu. 
Kapitalizmin istediği, ayrılmış, ayrışmış 
ülkeler ve pazarlardı. Osmaniı dünyasına 
ve o dünyadaki farklı topluluklara ulusal­
cı ideolojinin tohumları bunun için atıldı. 
Balkanlar, ulusalcılığın alevleriyle onun 
için yalım yalım kavruldu.
OSMANLI ideolojisinin bittiği yerde, varolan 
sosyal ölçüler altında küçük burjuva ay­
dınını tek şey bekleyecekti: Kendi
ulusalcılığına sarılmak... Balkanlar’da 
gerileyen OsmanlI’nın, bu, bir başka kı­
tada, Asya’da soluk alacağı yeni alanlar 
araması demekti. Yükselmeye çalışan, 
kapana kısılmış ve saldırgan Alman em­
peryalizmi açısından, OsmanlI’nın Asya 
serüvenleri, bir başka stratejik karşılığı 
da veriyordu. Çarlık Rusya’sı, Alman­
ya’nın yanı sıra, Türkiye ile de savaşmak 
zorunda kalacaktı. Ama, Turan’a susa­
mış küçük burjuva ulusalcılığı o alanda 
sadece yeni darbeler yedi. Aydemir’in bu 
sırada aynı kuşaktan çoğu kişiden farkı, 
ikinci bir dünyayı daha bulmasıdır. Yıkıl­
makta olan, OsmanlI’nın yanı sıra çarlık
Rusyası ydı da... Lenin'in devrimci Sov­
yet Rusya’sı, bu kez. Türkçü ideolojiye 
bir de Aydemir'in kişiliğiyle dolaylı 
Marx'cı açılış getirecekti. Rumeli, Ankara 
ya da Kafkaslar arasındaki gelgitlerinde, 
Aydemir, Moskova’ya herhalde boşuna 
uğramadı. Moskova’da, bağımsızlığını 
yeni kazanmış toplumlarda, ulusal 
demokratik devlerimler’e ilişkin yeni 
görüşleri tanıdı. Aynca, üniversite fo­
rumlarında dünya devrimi söylevleri ve­
ren Troçki'nin sol özlemleri ile yeni Sov­
yet iktidarını, fabrikaların loş toplantı sa­
lonlarında işçilerle bağ kurarak tek ül­
kede sosyalizm ilkesine göre kurmaya 
çalışan Stalin'i izledi. Aydemir, bu tanık­
lıktan, sonradan uygulayacağı bir tür 
pragmatizmi, ideolojiye üstün tutan bir 
anlayışa varacaktı.
KAPlTALIZM’in evrensel bunalım ını yaşa­
dığı 1930’lar Türkiye’si, Aydemir’in de, 
kendi orta sınıf gerçekçiliği altında giriş­
tiği pratiklerin ilginç bir kesitidir. Önce 
Kadro dergisi yöresindeki çalışmalarıyla 
Atatürk'e "sistemleştirilm iş” bir dünya 
görüşü kazandırmaya çalışan Şevket Sü­
reyya Aydemir, 1929 bunalımı sonrasında 
artık ideoloji dönemini de arkada bırak­
maktaydı. Türkiye’nin, devletçi küçük 
burjuvazi eliyle kalkınma ve sanayileşme 
sürecini başlatacağı dönemdir, bu. Ay­
demir, ilk beş yıllık plânların yapıldığı, 
sanayi kombinalarının kurulduğu o 
yıllarda, cumhuriyet ekonomisinin önde 
gelen uygulayıcılarından birisidir. Bütün 
bu girişimler, yüzyıl kadar önce Avrupa 
topraklarında kökleri atılan ulusal 
ekonomi doktrini ile kurtuluş savaşı ve­
ren toplumlarda XX. yüzyılda geliştirilen 
demokratik devrim düşüncesinin, kapi­
talist üretim ilişkileri altındaki eklektik 
bir karışımı olarak da, nitelenebilir. Kü­
çük burjuvazinin Hegel'ci devlet yücelt­
meleri ise, List ve Lenin karışımı ideolo­
jik tavrın, çatısını sağlar. Kuruluş döne­
mi cumhuriyet Türkiye’si, Doğu ile Batı 
dünyaları arasındaki yerini kararlaştıran 
uluslararası uzlaşımiarın yanı sıra bu iç­
sel dinamiklerle de yaratıldı. Ama, üre­
tim ilişkileri, kapitalizm 'i güçlendirdikçe, 
bu ideoloji eskitilecek, aşılacak ve sular 
o ilk kaynakları aşacaklardı.
KİŞİLİK arayış ve bunalımlarıyla birlikte, Ay­
demir, bir geçiş çağının suları arasında 
dolaştı durdu. Kuşkusuz, asıl dolaşan, 
sistem'in kendisiydi. Sistemin düşünce 
kanatları ise, sosyal ve politik etkinlikleri 
ölçüsünde, arayışların parçası, belki de 
ender anlarda yol açıcısı oluyorlardı. 
Yarının tarihçisi, kuruluş tarihi'nin daha 
nesnel ve bilimsel bir yeniden değerlen­
dirmesini yapmak istediği zaman, Ayde- 
Aıir’in serüveninde, devletçi Türk küçük 
burjuva ideolojisi’nin XX. yüzyıl ilk yarısı 
dönüşümlerinin somut belgelerinden 
bazılarını bulacak. O’nda, küçük burjuva­
zinin İkilem ve sancılarını kavrayacak. 
Belki de, Aydemir su’yu arayan adam da 
değil; varolan su nun ana kitlesinin ayrıl­
maz bir parçasıydı.
______  ALİ GEVGİLİLİ
1) Şevket Süreyya Aydemir, Suyu Arayan Adam (Ankara, 
1969)


Suyu arayan adam

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/135033/3/001584568010.pdf

Suyu arayan adam

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository