Taha Toros Arşivi, Dosya No: 106-Midhat Paşa.

Not: Gazetenin "Günün Yazısı" köşesinde yayımlanmıştır

Adıvar, Abdülhak Adnan

Istanbul Sehir University Repository

v\n G Ü N Ü N  Y A Z I S I < c^V ı
Mithat Paşa geliyor
Cumhuriyetten bir asır evvel -  Paşanın en büyük eseri: Birinci Meşrutiyet -  Mithat Paşayı iyi bilmiyenler
__Kemikleri geliyor —  23 ağustos 1945 de yazılmış bir yazı —  «Dediğim oldu» diyemem —  Paşanın şe-
hadeti —  İttihad ve Terakki, Halk Partisi neden Paşayı hatırlamadılar? —  Yeni neslin öğreneceği ders
Türkiye Cumhuriyetinin Hâ­
tûndan tam bir asır ve bir 
¡ene evvel yani 1882 sene­
sinde Ruscuklu bir aileden İstan- 
bulda doğup Ahmed Şefik ismi ve­
rilen çocuk yarrn yani 129 sene 
sonra Mithat Paşa adile tekrar İs- 
tanbula giriyor. Kendisini kurduğu 
Meşrutiyet rejiminde Sadrazamlık­
tan ayıran bir jumalda, onun Tür- 
kiyede doğduğundan bir asır son­
ra kurulacak olan Cumhuriyete 
taraftar olduğu ihbar edilmişti. Bu 
ihbardan sonradır ki Mithat Paşa 
İstanbuldan uzak, vatandan uzak 
kalmış ve nihayet günün birinde 
Talide boğulmuştu. İşte yarın Cum 
huriyet İstanbuluna dönen bu muh 
terem şehidin ancak kemikleridir.
Divan kaleminde kendisine veri­
len Mithat »dil« İŞ» başlayan bu 
zat valiliklerde, nezaretlerde vü­
cuda getirdiği âdeta inkılâb deni­
lebilecek yenilikleri tetvic eden bir 
iş daha yaptı; İlk Meşrutiyet. Bu 
ilk Meşrutiyetin ilânını ve onun 
bedbaht Akıbetini hep malûm far- 
zedip geçiyorum. Fakat heyhat ki 
hiç de malûm olmadığını daha ge­
çen gün tesbit ettim; Okumuş ve 
şimdi okumakta bulunmuş olan 
bir gencin Mithat Paşa hakkında o 
kadar yanlış ve eksik malûmata sa­
hih olduğunu gördüm ki hemen bir 
defa daha yazdığım gibi üniversi­
teye yeni kaydolan bir talebenin 
yoklama imtihanında Mithat Paşayı 
on yedinci asırda gelmiş bir Sadra­
zam diye zikrettiğini hatırladım. 
Her ne ise Paşayı gençlere bildire­
cek yer burası değildir.
Onun kim olduğunu artık ke­
miklerini yarın Hürriyeti Ebe­
diye tepesine gömdükten-sonra ol­
sun tarih hocalarımız, çocuklarımı­
za, gençlerimize öğretirler. Ve eğer 
tamamen bitaraf olmak isterlerse 
bütün siyasi inkılâbların bu büyük 
adamın, ilk meşrutiyet adlı cesu- 
rane hareketile başladığım söy­
lemekten çekinmezler. Yapılacak 
defin merasimde Paşanın kemikleri 
memleket irfanına bu faydayı temin 
edersa onun ruhu bir kere daha şâd 
olur.
Yazan:
A. ADNAN -  ADIVARd
(ona cinayet mahkemesi adı pek 
yakışıyor; çünkü o heyet bir ci­
nayeti meydana çıkarmış değil, bir 
cinayet işlemiştir) zamanın büyük 
hukuk ye fıkıh âlimi ve Adliye Na­
zın olan zat tarafından bizzat İz- 
mirde tevkif olunarak teslim edil­
mişti. (Bu tevkife ve Paşamın sür­
gün hayatına dair toplu malûmat 
İbnülemin Mahmud Kemal Beyin 
Osmanlı Devrinin Son Sadrazam­
ları adlı eserinde (cüz 3, sahife 393) 
ve İsmail Hakkı Uzunçarşıh Beyin 
Mithat ve Rüştü Paşaların tevki­
fine dair vesikalar ve Mithat Paşa 
ve Taif mahkûmları isimli kitab- 
larmda bulmak kabildir).
Abdülazizin katli diye uydurulan 
ve maamafih bugün bile hâlâ Türk 
Ansiklopedisine böyle bir katil şüp­
hesi uyandıracak şekilde geçen bu 
uydurma vak’anın gûya faili diye 
itham edilen Mithat Paşa idama 
mahkûm edilmiş ve fakat bu hü­
küm icra olunacak yerde Taife sü­
rülerek orada hapsolunması irade 
olunmuştu. İşte 1884 senesi baharı­
nın bir gecesinde bütün şehir uyu­
duğu bir sırada Abdülhamidin cel- 
lâdları Mithat Paşayı yatağmda 
bastırıp boğmuşlardı. Orada bir 
mezarlığa defnedilmiş ve İkinci 
meşrutiyeti müteakıb mezarının 
üzerine bir kubbe inşa olunmuştu 
ki bu kubbe sonradan Hicaz Kralı 
Şerif Hüseyin tarafından yıktırıl­
mıştır.
Fakat hürriyetçilik ve meşrutî 
saltanat rejiminde kendisinin müj­
decisi olan Paşa için İttihad ve 
Terakki bundan başka bir şey yap 
mamış, hiç kimsenin hatırına bu 
yeni Tanzimat devrinin ilk hürri­
yet şehidinin na’şını, onun istih-
kat ettiği Hürriyet-i Ebediye tepe­
sine nakli gelmemiştir. Vâkıa mer­
humun oğlu Ali Haydar Mithat 
Beyden işittiğime göre Talât Paşa 
bunu bir aralık düşünmüş ise de 
araya Birinci Dünya Harbi girince 
bu teşebbüs unutulmuştur. Fakat 
ne de olsa İttihad ve Terakkinin 
on sene süren hükümet devresi 
esnasında o vakit Taif kendi mem­
leketimiz dahilinde bulunması do- 
layısile, pek kolay olacak nakil 
işine bir vakit bulunamaması ha­
kikaten mazur görülemiyecek dik­
katsizlik ve hürmetsizliktir.
Ondan sonra gelen devirde ku­
laktan kulağa duyduğumuz bir ta­
rih prensipi vardır; En yakın ta­
rihi bir tarafa bırakıp en uzak ta­
rihi ön safa alarak onu belirtmek. 
Bir kere bu prensip kabul edilince 
o hükümet devresi zamanında 
Mithat Paşanın na’şım düşünme­
ğe ne zaman, ne zemin müsaid o- 
labilirdi. Halbuki Osmanlı İmpara­
torluğunun Bağdaddan Tunaya ka­
dar geniş sahasında hâlâ eserleri 
görülen Mithat Paşanın en bü­
yük eseri olan ilk Meşrutiyet, mem­
lekette fikir, söz ve tenkid hürri­
yetini birinci defa olarak temine 
çalışmakla İstibdadın köklerini 
sarsan bir vak’a idi. Bu meşruti­
yet ilânı hâdisesi o kadar kuvvetli 
bir hâdise olmuştur ki Abdülha- 
mid Meşrutiyetin ismini, Mithat 
Paşanın adını bütün yazılarda me­
nettiği halde Meşrutiyeti tesis eden 
hattı hümayunu tâ İkinci Meşrutiye 
te ve «Vezir-i Maalisemirim Mithat 
Paşa» hitabındaki Mithat Paşa ismi 
ni mutlakiyetin en son günlerine 
kadar devlet salnamelerinden, derin 
ve kuvvetli arzusuna rağmen, çı-
kartamamıştı. İsmine halk mefhu­
munu partide ve Cumhuriyet keli- 
mesile de hükümette izafe eden bir 
iktidar partisi, en çorak bir zemine 
en hayırlı, en feyyaz tohumu atmak 
tan çekinmiyen bu cesur halk ve 
hürriyet babasım unutmamalı idi. 
Halbuki otuz sene bunu düşünen 
olmadı. Ancak çekingen bir hare­
ketle belki bir iki mektebe,, bir iki 
sokağa merhumun ismini vermekle 
iktifa olundu (1).
İşte Mithat Paşa bugün 70 sene 
süren bir gurbetten sonra Demok­
rat Parti hükümetinin kadirşinaslığı 
eseri olarak doğduğu topraklara 
tekrar kavuşuyor ve Hürriyet te­
pesinde hürriyet şehidlerinin ba­
şındaki yerini alıyor. Bu kemikle­
rin vatan topraklarına defni mü- 
nasebetile yapılacak merasim öyle 
ümid ederiz ki memlekette ve gene 
ler arasında hürriyet ve inkılâb 
havasını'bir kere daha dalgalandı­
racak ve artık yakın geçmişte 
hürriyet ve inkılâb yolunu açmış 
olanları da aziz ve yüksek tutmayı 
yeni nesle fi’len bir kere daha öğ­
retecektir.
(1) Mithat Paşa hakkında son vak'a- 
nüvis tarihçi Abdürrahman Şeref Efen­
di «Mithat Paşa istlkamet-1 haşeblyeyl 
vaz-ı nermine tahvil etse ve mizaç 
âşlnoyane ve lbnvaktane davranmış 
olsa (=  odun gibi doğruluğunu yumu. 
şaklığa tahvil etse ve mlzacbilir ve 
her günün icabına uyar yani opportu­
niste olsa) memleket hizmetinden blı 
müddet daha İstifade ederdi» diyerek 
Paşanın en kuvvetli karakterini ku­
sur olarak gösterdiği gibi zamanı- 
mızm bir tarih profesörü de «teenni 
ve İhtiyata riayet etmlyerek pervasız 
hareketi hem kendinin hem memleke­
tin zararını muclb olmuştur; Mithat 
Paşa İyi bir hükümet reisi olmamıştır» 
diyor. Paşayı tenkid eden bu İki müta- 
leayı ahlâk telâkkisinde fikir İhtilâfı­
na atfetmek kabil İse de İki defada 
ancak altı aydan az bir zaman hükü­
met riyasetinde bulunan bir zatın İyi 
bir hükümet reisi olmadığına hükmet­
mek şu son zamanların ölçüsile bile 
biraz acele hüküm olmaz mı?
23 ağustos 1945 günü Büyüklerin 
talihi diye yazdığım bir yazıyı 
(Bak; Dur, düşün S. 60) şöyle bi­
tirmiştim; «Meşrutiyet zenelerin- 
Taiftekl
kemiklerinin Hürriyet-i Ebediye te 
peşi âbidesinin altına nakledilme­
sini bekledim. Şimdi de Îstanbulda 
ne zaman Emniyet Sandığı önün­
den geçsem, bu Mithat Paşanın ku- 
rumudur diye aklıma geliyor, fa­
kat o güzel mermer merdivenle­
rin arasında Paşanm bir büstü gö­
zümün önüne gelmiyor. Acaba ne­
den?»
Evet bu yazırim intişarından dört 
sene sonra (20 haziran 1949) o be- 
j yaz merdivenlerin ortasına Paşanın 
bir mütevazı büstü konuldu. Niha­
yet Hürriyet-i Ebediye tepesinde 
tarih ve kıdem sırasile de olsa en 
baş mevkii almakta pek haklı olan 
Paşanın yarın ancak kemik­
lerden ibaret kalmış na’şı Taiften 
geliyor. Bunları yazarken «dediğim 
oldu» gibi bir boş tefahüre kapıl­
mış değilim ve benim gibi bu yol­
da yazılar yazmış olan diğer mu­
harrir arkadaşlara da böyle bir te­
fahüre kapılmamalarını halisane 
tavsiye ederim. Çünkü böyle bir 
tefahüre kapılmak için yazdıkları­
mızın iş başında bulunan efendile­
rimiz tarafından okunulduğuna i- 
nanacak kadar safdil ve kendi söz 
ve yazılarına ehemmiyet verecejc 
kadar hodbin olmamız lâzımdır. Ben
i kendimi bu iki sıfata müstahak 
görmediğim için eski yazılarımın 
tesirini ne 1949 da, ne de 1951 de 
idrak etmiş olduğuma inanacak 
yerde şimdiki iktidar Partisinin İt­
tihad ve Terakki, Hürriyet ve İti­
lâf ve Halk Parti'i hükümetlerine 
tefevvuk ile bu kadirşinas teşebbü­
sü kendiliğinden yapmış olduğunu 
düşünerek yapanları takdir ediyo­
rum.
Mithat Paşa evvelâ Yıldızın Ça- 
dırköşkünde toplanan bir heyete
Taha Tocos Arşivi


Mithat Paşa geliyor

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository