Taha Toros Arşivi, Dosya No: 34-Haldun Tane

Erez, Selçuk

Istanbul Sehir University Repository

J. AZARIN PENCERESİNDEN Selçuk Erez
Kadıköy’de bir sokak 
Haldun Taner adını alırken Nasıl bir İstanbul efendiliği
G eçen hafta Kadıköy Belediyesinin gü­zel bir değer birlirlik gösterisine şahit olduk: Haldun Taner, ölüm yıldönü­münde Kadıköy Belediyesi’nin Kültür Mer­
kezinde anıldı; bu merkezin bulunduğu so­
kağa yazarın adı verildi.
Gerek bu toplantıda, gerekse bu toplantı­
yı izleyen diğer anışlarda, Taner’in “ İstan­
bul efendiliği’nden bahis açan, çoktu. Öy­
kü yazarlığı, gazeteciliği, hocalığı ve tiyatro 
yazarlığı yanında “ İstanbul efendiliği”  de 
Taner’in önemli bir yönü müydü? “ İstanbul 
efendiliği” diye bir şey var mıdır? Varsa na­
sıl tanımlanır? Bu soruların cevaplarını Hal­
dun Taner’in yazılarında aradım.
Gördüm ki Taner de bu tamlamayı arada 
sırada kullanmış. Mesela Abdülhak Şinasi 
Hisar’dan, “ Mesafeli, ölçülü tam bir İstan­
bul efendisi konuşması vardı...” diye bah­
setmiş.
Eski Beylerbeyi’ni tanımlarken, “ İstanbul 
efendileri” ni nasıl teşhis edebileceğimizi de 
anlatmış: “ Beylerbeyi, eski Boğaziçi’nin en 
kalburüstü bürokratlarını barındıran, âda­
bın, erkânın, teşrifatın, Osmanlı güngörmüş- 
lüğünün simgesi, bir köşesidir. Sabahleyin 
memurları İstanbul’a indiren Şirket-i Hayriye 
vapuru, her iskelede üç-dört dakika durdu­
ğu halde, Beylerbeyinde on-onbeş, bazen yir­
mi dakika bekler. ‘Önce siz bııyrun beyefen­
di’, ‘Estağfurullah siz buyrun’, ‘İmkânı yok 
mirim, vallahi geçmem’, ‘Türabınız olayım; 
kerem edin’... şeklinde alçakgönüllülük ya­
rışı nihayet kaptanın sabrını taşırır, düdüğü­
nü birkaç kez çalmak zorunda bırakır.” 
Okudukça gördüm ki Taner, İstanbul 
efendisini çok iyi tanıyor ve tanımlıyor.. Yal­
çın Pekşen’in yaptığı bir söyleşide (Cumhu­
riyet, 15 Ocak 1984), “ İstanbul’un tam yir­
mi bir ayrı semtinde oturmuşum... İstanbul’u 
her semtiyle yaşamak, sevmek fena mı?” 
demiş.
İstanbul’u, İstanbul efendisini öyle iyi ta­
nıyor ki Abdülhak Şinasi Hisar’ın Merkiz 
Pastanesi’nin hangi köşesini, neden sevebi­
leceğini tahmin edebiliyor: “ Markiz’in muh­
teşem inzivasını seçerdi... Oranın Belle Epo- 
que duvar çinileri, kibar tenhalığı, levanten 
atmosferi, gümüş çatal-bıçakları, fayans ta­
bakları, Bay Avedis’in güngörmüş üslubu, 
ona belki Paris’te Ecole Libre des Sciences 
Politiques’te okuduğu zaman gittiği Saint 
Germain kahvelerini, Dome’u yahut da Bras­
serie Lipp’i anımsatıyor olabilirdi...”
Peki, Haldun Taner bir İstanbul efendisi 
miydi?
Bu sorunun cevabı olumludur ama Taner 
öyle sıradan ve klasik bir İstanbul efendisi 
değildir. İstanbul efendilerinin zaaflarını, ek­
sik yönlerini de iyi bilir ve güzel sergiler: 
Mesela, Prof. Arif Müfid Mansel’den bah­
sederden, “ Osmanlı centilmeni tipinin son 
örneklerinden biriydi..” der, “Sadaret Müs­
teşarlığı, Ticaret Nazırlığı, Ayan Azahğı yap­
mış olan büyükbabasından sadece ve sadece 
Osmanlı inceliğini almış ama Bab-ı Ali ku­
lisçiliğine bir gün olsun iltifat etmemişti..” 
Demek ki İstanbul efendiliğinin alınacak ve
Yıl 1986; aylardan mayıs: Haldun Taner, ölümünden kısa bir süre önce, arkadaşımız Füsun Özbllgen ile yaptığı “Son Söyleşi”de..
yadsınacak yönleri vardır...
Başka bir yazısında Keflm Sadi’nin, diğer 
bir İstanbul efendisi, Refik Halit Karay hak­
kında söylediklerini büyük bir zevkle na- 
kelder:
“ Refik Halid, eski konakların mutfağını 
anlatırken bir tapınağı tasvir eder gibi vecde 
kapılır. Onun nazarında, en büyük sosyal im­
tiyaz bir köşkün bahçesinde büyüyüp İstan­
bul çocuğu olmak ve dadılarla seyislerin elin­
de büyümektir. Dedelerimiz derken, emlak 
ve akar sahipleriyle aristokratik bürokrasiyi 
ve siyah sakallarına elmas nişanlar asılı sa­
ray uşaklarını kasdediyor. Bunun içindir ki 
politikada Osmanoğullarına ve lordralara ko­
layca hizmet etti ve Bursa'da dutlukları yan­
masın diye Kurtuluş Savaşı’na kurşun atarak 
yüzelliliklerin arasına karıştı.”
1977’de Milliyet Yayınları tarafından ya­
yımlanan “ Devekuşuna Mektuplar” adlı ya­
pıtında yer alan bir yazısında İstanbul efen­
dilerinin sevmediği yönlerini şöyle anlatır: 
“Osmanlı aydını, Tanzimat’tan bu yana, 
bilinci ile akılcı ve Batüı ama bilinçaltı ve duy­
gu alanı ile alaturkanın alaturkası kalmanın 
dramını yaşadı. Bilinçli dünyasında diyalek­
tiği uygulayan ama yargılayışında duygusal­
lıktan kopamayan nice ilericiler tanıdık. Os­
manlI insanı bilinç ile bilinçaltının bu çeliş­
kisini sürdürdü de Cumhuriyet kuşağı, daha 
sonraki kuşak çok mu daha tutarlı olduk san­
ki? İstemeden, bilmeden o da atavik korku­
ların içinde hastadır." (s. 138)
Haldun Taner, İstanbul efendiliğinin 
olumlu ve eksik yönlerini iyi bilen bir İstan­
bul efendisidir... Sıradan İstanbul efendile­
rinden bilinci ile bilinçaltının çelişmemesi, ya­
şamı ile yazdığının bağdaşık olması ile bir 
hayli ayrılır. Böyle olmasa bunca makalesin­
de, öyküsünde ve oyununda önce İstanbul 
efendilerini, hatta zamanla İstanbul’a doluş­
tuklarında, eski Adana, Urfa, Gaziantep, ye­
ni İstanbul efendilerini de en etkileyici bir şe­
kilde ‘ti’ye alıp irdeleyip sonra da uyarmaya 
çalışabilir miydi?
Kabare Tiyatrosu’nun her oyununda söy­
lettiği ‘Devekuşu’ şarkısıyla bu gibilere ses­
lenirdi: “ Devekuşu, devekuşu - Kanadın var:
yerdesin! - Hörgücün yok: devesin 1 - Kum­
dan çıkmaz hiç başın - Sen ne kaypak nesne­
sin.”
Bir yazısında şöyle demişti: “Fatih hakkın- 
daki eserleriyle ün yapan dostumuz Prof. Ba- 
binger'in Münih'te bana söylediği bir sözü 
hep anımsarım. Babinger, ‘Toplurnumuzda 
topu topu iki tane Osmanlı Grand Seigneur’ü 
kaldı, onlara iyi bakın’ demişti, ‘Biri Yahya 
Kemal, öbürü Abdülhak Şinasi Hisar’ . . .”
Babinger bugün aramızda olup bize sesle- 
nebilseydi herhalde şöyle derdi: “ Yahya Ke­
mal’i de Abdülhak Şinasi’yi de, nihayet Hal­
dun Taner’i de yitirdiniz... İstanbul efendi­
niz kalmadı artık! Ama bu Grand Seigneur’- 
lerin -lütfedip- bıraktıkları kitaplar var.. On­
lara iyi bakın! Sokaklara adlarını vermekle, 
büstlerini dikmekle, onları tanımışları konuş­
turup anma törenleri düzenlemekle çok iyi 
ediyorsunuz... Kitaplarını da okuyor musu­
nuz? Bu Seigneur’leri, efendileri olağanüstü 
kılan, yüce kılan tüm sırlar bu kitaplardadır. 
Ruhları, ancak bu sırlan özümleyip düşünen 
taşınan, tepki gösterenlerin sayılan arttığı za­
man şadolacaktır.” □
Fo
to
ğr
af
: F
ÜS
UN
 Û
ZB
İL
G
EN


Kadıköy'de bir sokak Haldun Taner'in adını alırken:Nasıl bir İstanbul efendiliği

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository