Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Son Halife Abdülmecit Efend

Selek, Sabahattin

Istanbul Sehir University Repository

3 M AR T 2004 Ç A R Ş A M B A C U M H U R İY E T
İNCELEME
Sabahattin Selek’in ‘Anadolu İhtilali’ adlı dev eseri din adamlarının Milli Mücadele’deki rolünü anlatıyor
Bfeye karşı da savaştılar
T B T ' ~Y~ lusal Kurtuluş Savaşını 
m J  en iyi anlatan kitaplar- 
M  /  dan biri olan Sabahat- 
■  J  tin Selek’in “Anadolu 
ih tilali" adlı dev eseri, 
Milli Mücadele öncesindeki durumu, Ku- 
vayı M illiye 'nin ne koşullarda geliştiğini, 
savaşın hangi koşullarda verildiğini, sa­
vaş içindeki gruplaşmaları ve Kemalist ön­
derliğin dış politikasını anlatır. Kitap, mil- 
lici din adamları ile ülkeyi satan halife­
nin ve yandaşlarının kavgasına da yer ve­
rir. B ir yanda Edirne'nin, Ankara’nın, 
D enizli’nin Kuvayi M illiyeci müftüleri 
vardu; diğer yanda ise onlar için “katli va­
ciptir "fermanı verenler, işte kitabın en can 
alıcı bölümlerinden biri: Din ve Din 
Adamları.
1/İN  VE DİN ADAMLARI
Kuvayi Milliye edebiyatım« renkli 
bir İslâmî tarafı vardır. Beyannamele­
ri ve nutukları süsleyen dini sözler, sı­
kıştıkça kaleme alman fetvalar, metin­
lerin başındaki besmeleler, kongrelerin 
sonundaki dualar, bu edebiyatın zengin 
örnekleridir. Milli bir davranışın bu de­
rece dini bir kılığa sokulması, cahil halk 
yığınlarına, ne şehitlik, gazilik gibi sa­
de inançların, ne de dini yükseltmek 
gibi büyük iddiaların telkin edilmesi 
için değildir. Eğer o günlerde din, te­
sirli bir silah idi ise, bunu Müslüman- 
lar, düşmandan çok birbirlerine karşı kul­
lanmışlardır. Uzun bir zaman, Kuvayi 
Milliye’nin, yani düşmana karşı silaha 
sarılıp mücadele etmenin din açısından 
tartışması yapılmıştır. Aslında bunun di­
ne aykırı hiçbir tarafı olmadığını her­
kes biliyordu. Fakat kavgadan kaçma­
ya hazır olanlar için ahkâm çıkaracak 
çeşitli sebepler vardı. Padişah-Halife- 
nin Kuvayi Milliye’ye karşı olması, 
devletin içinde bulunduğu şartların ağır­
lığı, yeni bir harbin getireceği felâket­
ler, böylelerinin nazarında Kuvayi Mil­
liye’yi dinen mahkûm etmeye elveriyor­
du. Bu zihniyetin en tipik örneğini Mül­
kiye Mektebi mezunu bir aydın, Edir­
ne İstatistik Müdürü Neyyir Bey vermiş 
ve Edime kongresinde (9 Mayıs 1920) 
şöyle konuşmuştur:
*1ŞGALE DİRENMEK FARZDIR'
“Cenk etmek padişahımızın emir ve 
iradesine bağlıdır. Buna karar vermek 
mes’uüyetli bir iştir. Padişahlar, birçok 
istişarelerden sonra vuruşmak kararı­
nı verirler. Bizde bu yetki var mıdır? Di­
nimiz buna elverişli midir? ...Harb ta­
raftarlarına soruyorum, bunun kanlı 
akıbetlerini düşünüyorlar mı? Evvela, 
mes’elenin dini taralı çözülmelidirJ”(l)
Aynı kongrede bir din adamı, İpsala 
müftüsü, Neyyir Bey’i şu şekilde des­
teklemiş ve meselenin dini cephesini)!) 
çözmüştür: “Cihadı, imam ilan eder, 
im am  olmadıkça harb olmaz. Kuman­
dan, Padişahımız serbest değildir, mu­
hasara altındadır, dedi. Vah daha dün 
geldi Öyle olsaydı, ağızdan dertlerini 
anlatırlardı. Esaret yoktur, cihad ilan 
edecek yoktur.”
Kuvayi Milliyeciler de, davalarının sa­
vunmasını dini esaslara dayamaya dik­
kat etmişlerdir. Maksat yalnız vatanı, mil­
letin istiklalini değil, aynı zamanda hi­
lafet ve saltanat makamını da kurtarmak­
tı. Padişah-Halifenin esir olduğunda ıs­
rar ediliyordu. Padişahın tuttuğu yol 
açıkça belli olduktan sonra da aynı ifa­
delerin kullanılmasına devam olundu. 
Fakat, İstanbul, Kuvayi Milliye’yi dini 
silahlara karşı da zayıf görüyor ve bu 
suretle çalışıyordu. Ortada dini bir 
mes’eleden doğan anlaşmazlık bulun­
madığı halde, din, zaman zaman bu 
yönden ön plana geçmiştir. Din faktö­
rünün devamlı olarak Kuvayi Milliye 
aleyhine çalıştığı söylenemez. Mem­
leketini gerçekten seven birçok din 
adamlarının, kendiliklerinden Kuvayi 
Milliye’yi tuttukları görülmüştür. Da­
ha İzmir’in işgalinin ertesi günü, De­
nizli Müftüsü toplanan halka şöyle de­
miştir: “Her ne pahasına olursa olsun 
Yunanlılara karşı koymak gerekir. Yu­
nanlıların işgal ey lediği memleketler hal­
ta için kavgaya girişmek farz-ı ayındır. 
İşgale uğramayan memleketler halkı 
için de farz-ı kifayedir. Ben fetva veriyo­
rum. Silah ve cephane azlığı veya yok­
luğu hiçbir zaman kavgaya mani olma­
yacaktır. Hiçbir müdafaa vasıtası olma­
yan bir Müslüman dahi y erden üç taş 
alarak düşmana atmay a mecburdur.”
...Kuvayi Milliye taraftan din adam- 
lannın davranışını belirten en güzel ör­
neklerden biri de, Edime kongresinde 
Saray Müftüsü Ahmed E fendinin ko­
nuşmasıdır. Müftü Efendi tezini şöyle 
savunmuştur: “Üzerimize düşen vazife, 
memleketimizi muhafaza ve müdafaa et­
mektir. Bu hareketimizle. Padişahımı­
za isy an etmiş olmayız. Hâşâ... Ben, din 
kardeşlerime hakikati söylemek iste­
rim. ~  Düşman istilâ tehlikesi olan bir 
yerde, cihad, farz-ı âyindir. Biz, muka­
vemet etmezsek padişahın emrinden ay­
rılmış oluruz. Hem biz, taarruza uğra­
madan muharebe edecek değiliz ki...
Hazırlık yapacağız. Hazırlık yapmak, 
devlet ve millete, hilâfet makamına bağ­
lılığı sağlamaktır. Boşu boşuna oturur­
sak miskinlik ve zilleti kabul etmiş olu­
ruz. Elimizde olan m a l mülk düşmana 
geçecektir. İçimizde başka türlüsünü id­
dia edecek var mıdır? Cihadın güzel 
oluşu, Islandığın şerefini yükseltmesin- 
dendir.”(2)
Mustafa Kemal Paşa, daha başlangıç­
ta din faktörünü göz önünde tutmuş bu­
lunuyordu. Ordu ile, halk ile, Müdafa- 
ai Hukuk teşekkülleriyle temas arar­
ken, nüfiızlu din adamlanmn da aynı saf­
ta bulunmalarını sağlamaya çalışıyor­
du. Onlardan büyük bir yardım görme­
se bile, zararlı olmalarını önlemek lâ­
zımdı. ...Tokat’tan 26 Haziran 1919’da, 
Konya’da ikinci Ordu Müfettişliğine 
çektiği şu telgraf, Mustafa Kemal Pa- 
şa’nın bu meseleye ilk günlerden itiba­
ren önem verdiğini göstermektedir:
“Tokat ve havalisinin İslam nüfusu­
nun yüzde seksen ve Amasya havalisi­
nin de mühim bir kısmı Alevi mezhep 
olanlar teşkil ediyorlar ve Kırşehir’de­
ki Baba efendi hazretlerine fevkalade bağ­
lı bulunuyorlar. Vatanın ve milli istikba­
lin bugünkü tehlikesini bilfiil görmekte 
olan müşarüniley hin kanaati hazırası
şüphe yoktur, buna pek müsaittir. Bina­
enaleyh söz sahibi ve emniy etli bazı ze­
v a t görüştürerek kendilerince muvafik 
görülecek Müdafaai Hukuku Milliye 
ve Reddi İlhak cemiyederini takviye ede­
cek surette birkaç mektup yazdırılarak 
bu havalideki Alevi nüftızİıdanna dağıt­
mak üzere Sivas’a gönderilmesini pek 
faydalı telakki ediyorum! Bu babdaki 
muaveneti sân tilerini istirham ederini.”! 3 )
MÜFTÜYE ÖZEL MEKTUPLAR
Eızurum kongresinden sonra, milli da­
vayı anlatmak için birçok nüfuzlu kim­
selere özel mektuplar yazan Mustafa Ke­
mal Paşa, bu arada şeyhleri ihmal etme­
miştir. Mesela: “KüftevizadeŞeyh Az- 
dülbaki efendi hazretlerine”, “ Şeyh 
Mahmut efendi hazretlerine” “Meşayi- 
hi âzamdan Şeyh Ziyaeddin efendi haz­
retlerine” yazdığı mektuplarda “Z a t  
âlileri gibi fedakâr, vatanperver dindaş­
larımın benimle beraber çalışacağına 
mutmainim” diyor ve sözlerine “M u­
habbet ve hürmetlerimin kabulünü ri­
ca ederim, efendim hazretleri” cümle­
siyle son veriyordu.
Bunlar, geniş nüfuz bölgeleri içinde 
gerçekten kudretli adamlardı. Onlara 
karşı saygılı ve mültefit davranmaktan 
başka çare yoktu. Şeyh efendi hazret­
leri, Baba efendi hazretleri (4) ve bun­
lar kadar nüfuzlu olmamakla beraber 
Müftü efendiler, Hoca efendiler, Tür­
kiye’nin önemli kişileri idiler.
Kuvayi Milliye cephesinde yer alan 
din adamları, Müdafaai Hukuk Cemi­
yetlerinin idare heyetlerine, kongrele­
re geniş ölçüde katılmışlar ve aktif po­
litika yapmışlardır. ...Birinci Büyük 
Millet Meclisinin 60 üyesi sarıklıdır. 
Ve bu sarıklı meb’uslar arasında usta po­
litikacılar çıkmıştır (Şer’iye Vekili olan 
Vehbi Hoca gibi). Mecliste en büyük ten- 
kidcinin yine bir hoca olduğu söylen­
mektedir: İsparta Meb’usu Hüseyin 
Hüsnü Efendi.(5)
Halife tarafını tutup Kuvayi Milli­
ye’ye karşı çıkan din adamları da Mil­
li Mücadele olayları içinde tesirsiz kal­
mamışlardır. Bunlar fonksiyonlarını 
yalnız ibadetle, vaazla değil, kan döke­
rek de yapmışlardır. Bu silâhşor hoca­
lar arasında 31 Mart ’tan kalma şeriat düş­
künü, mektepli düşmanı yobazlar, ne is­
tediğini bilmeyen cahil takımı ve din yo­
lunu kâr yolu sayan açıkgözler vardır.
M ustafa Kemal Paşa,
daha başlangıçta din 
faktörünü göz 
önünde tutmuş 
bulunuyordu. Ordu 
ile, halk ile, 
Müdafaai Hukuk 
teşekkülleriyle 
temas ararken 
nüfuzlu din 
adamlarının da aynı 
safta bulunmalarını 
sağlamaya 
çalışıyordu. 
Onlardan büyük bir 
yardım görmese 
bile, zararlı 
olmalarını önlemek 
lazımdı.
...Kuvayi Milliye’yi dağıtmaya çalışan 
Anzavur, avanesine “Kuvayi M uham- 
mediye” adım takmıştır. Bütün bu kar­
şı ihtilâl hareketleri genellikle din adam­
larının idaresinde ve din uğrunda dü­
zenlenmiştir.
Büyük Millet Meclisi’nin açılışı sı­
rasında, Istanbul-Anadolu mücadelesi­
nin dini cephesi en kritik safhaya gir­
miş bulunuyordu. Şeyhülislamın bütün 
hünerini göstererek hazırladığı korkunç 
“Fetvay-i Şerife”, her tarafa yayılmış, si­
lahşor ulema gemi azıya almıştı. Buh­
ranlı günler geçiren Ankara, Büyük Mil­
let Meclisi’ni acele toplamaya çalışarak, 
açılışı cumaya rastlattığı gibi, büyük bir 
dini merasim de yapmıştır. ... Şeyhülis­
lamın fetvası da karşılıksız bırakılamaz­
dı. Anadolu uleması da bir mukabil fet­
va hazırladı..... Milli mücadelede din
ve din adamlanmn iki zıt şekilde dava­
ya karışmasını gösteren bu fetvalan, 
okuyuculara sunmak isteriz.
(1)T. Rıyikhoğlu, Trakya ’da Milli Mücadele, S. 
266 (2) Trakya’da Milli Mücadele, S. 270. (3) 
Harp tarihi vesikaları, ,Va  113. (4) Mustafa Ke­
mal Paşa, Stvas ’tan Ankara ’ya giderken Hacı­
bektaş ’ta Babaç fendi ’nin bir gece misafiri olmuş­
tur. (5) S. Ağaoğlu, Kutsiyi Milliye Ruhu, S. 260.
STANBUL’UN FETVASI
‘Padişaha itaat etmeyen 
şer’en cezaya hak
S1 ultan Vahidettin’inb ir “Hatt-ı Hümayun ”u ve hükümetin bir bildirisi ile bitlikte 5 Nisan 1920 
günü yayımlayıp dağıtılan ve 
Şeyhülislamın imzasını taşıyan 
“Fetvay-i Şeıife ” aynen şöyledir:
“Düny a nizamının sebebi olan İslam 
halifesi (yüce Tanrı onun hilafetini 
kıyamet gününe kadar sürdürsün) 
hazretlerinin idaresi altında bulunan 
İslam beldelerinde bazı şerir şahıslar 
aralarmda birleşip ve kendilerine 
reisler seçerek padişahm sadık 
tebasuıı hileler ve tezvirler ile 
kandırmaya \e  yoldan çıkarmaya, 
padişahın yüksek emirleri olmadan 
ahaliden asker toplamaya kalkışıp, 
görünüşte askeri iaşe ve teçhiz 
bahanesiyle ve gerçekte m al toplama 
sevdasıyla kutsal şeriata ve padişahın 
emirlerine aykırı olarak birtakım 
salma ve vergiler kesip, çeşitli baskı ve 
işkencelerle halkın mallarını ve 
eşyalarım yağmalamak ve bu yoldan 
Tanrı’nm kullarına zulmedegelmeye 
ve suçlar işlemeye, memleketin bazı 
köyleri ne bölgelerine hücum ile 
tahrip, yerle bir etmek, padişahın 
sadık tebalarm dan nice masum 
kimseleri kati sem asım  kanlarını 
döktükleri, müminlerin em iri olan 
padişah emrinde bulunan bazı düıi, 
askeri ve mülki memurları kendi 
başlarına azil ve kendi hempalarını 
tayin, hilafet merkezi ile memleketin 
ulaştırma ve haberleşme yollarını 
kesmek, devletçe gönderilen emirlerin 
yıifnlınasınıyasaklamak hükümet 
merkezini diğer bölgelerden ayırmak 
suretiyle halifelik otoritesini kırmak 
ve zayıflatmak maksadıyla yüksek 
halifelik makamına ihanet etmek 
suretiyle imama (padişaha) itaatten 
dışarı düşmekle, ‘D eıleti âliyye ’nin 
nizam ve düzenlerini, memleketin 
asayişini bozmak için yalanlar 
yaymak ile halkı fitneye şevke sebep 
ve fesada gayret etmekte oldukları 
açıklanmış w  gerçekleşmiş otan adı 
geçen reisleri ile avanderi ve onlara 
bağlı olan kimseler eşkıya 
mertebesinde bulunup, dağılmaları 
hakkında gönderilmiş bulunan 
yüksek emirlerden sonra hâlâ inad ve 
fesatlarında direnirler ise adı geçen
kimselerin kötülüklerinden 
menılekeketi temizlemek ve 
zararlarından halkı kurtarmak \acip 
olup ‘Fe-katilü elleti tebga hattâ tefaa 
ilâ emerillah ’ âyeti kerimesi gereğince 
katilleri ve gerekirse kitle halinde 
öldürülmeleri meşru ve farz olur mu ? 
Beyan buyrıda. Cevabı budur: 
Gerçeği Tanrı bilir ki, olur. D iirri 
Zâde Es-Seyyid Abdullah tarafından 
yazıldı Böylecepadişahın ülkesinde 
savaş kudretleri bıdunan 
Müslümanlrm adil halifemiz ve 
imamımız Sultan M ehmet Vahidettin 
Han Hazretlerinin çenesi etrafında 
toplanıp bunlarla çarpışmak için 
yapılan davetve 
emirlerine koşup, adı 
geçen eşkıyalar ile 
savaşları vacip olur mu?
Beyan buyrula. Cevabı 
budur: Gerçeği Tanrı 
bilir ki, olur. Dürri Zâde 
Es-Seyyid Abdullah 
tarafından yazıldı. Bu 
suretle halife hazretieri 
tarafından adı geçen 
eşkıyalar ile çarpışm ak 
için tayin olunan askerler 
çarpışmaktan kaçınır ve 
firar eylerlerse büyük 
günaha girip ve asi olup, 
dünyada şiddetle cezaya ve 
ahirette acıklı azaplara hak 
kazanmış olurlar mı? Beyan buyrula 
Cevabı budur: Gerçeği Tanrı bilir ki, 
olurlar. Dürri Zâde Es-Seyyid 
Abdullah tarafından yazıldı Bu 
surede halifenin askerlerinden olup 
da eşkıyaları katledenler gazi ve 
eşkıyalar tarafından katioluıtanlar 
şehit ve şefaata nail olurlar mı?
Beyan buyrula Cevabı budur: 
Gerçeği Tanrı bilir ki, olurlar.
Dürri Zâde Es-Seyyid Abdullah 
tarafından yazıldı 
Bu suretle eşkıyalar ile muharebe 
hakkında çıkarılmış olan padişahın 
emirlerine itaat etmeyen 
Müslümanlar asi ve şer ’en 
cezalandırılmaya hak kazanmış 
olurlarını?Beyan buyrıda. Ceıahı 
bııdur: Gerçeği Tanrı bilir ki, 
ohırlar.Dürri Zâde Es-Seyyid 
Abdullah tarafından yazıldı”
. NADOL U ’NÜN FETVASI
‘M emleketi savunana 
eşkıya denmez ’
i ................................................rstanbul, bu fetvayı çeşitli yollardan Anadolu nun her yerine dağıtmaya, Ankara 
da bunu önlemeye çalışıyordu. 
Silaha, aynı silahla mukabele 
etm ek gerektiğinden, başta 
Ankara M üftüsü R ıfat 
(Börekçi) Efendi olduğu halde, 
153 müftünün imzasını taşıyan, 
sureti aşağıdaki fe tva  hazırlanıp, 
yayıldı: “Dünyanın nizamının 
sebebi olan İslam halifesi 
hazretlerinin halifelik makamı 
ve saltanat yeri olan İstanbul, 
müminlerin 
emirinin 
(padişahın) 
varlığının 
sebebine aykırı 
olarak, 
İslamların 
düşm anlan  
olan düşman 
devletler 
tarafından 
fiilen  işgal 
edilerek İslam  
askerleri 
silahlanndan  
uzaklaştırılıp, 
bazdan  
haksız olarak 
kati ve hilafet yerinin  
korunmasına yarayan biitiin  
istihkâmlar, kale ve diğer harp 
vasıtaları zaptedilm iş, resmi 
işleri görm eye ve İslam  
askerlerini teçhize memur olan 
Bâbıâli ve H arbiye nezaretine 
el konularak, halifeyi milletin 
gerçek m enfaatlerini hedef 
tutan tedbirler almaktan 
fiilen  men ve örfi idare 
ilan ve divanı harpler 
kurmak sureliyle İngiliz 
kanunlarım tatbike muhakeme 
etmek ve cezalandırmak 
suretiyle halifenin yargılam a 
hakkına müdahale ve yine  
yüksek halifelik makamının 
maksatlarına aykırı olarak 
Osmanlı m em leketi 
parçalarından İzm ir ve Adana
ve M  araş ve Ayıntap ve Urfa 
bölgelerinde düşm anlar 
tarafından tecavüz edilerek 
gayri m iislim  teb ’a ile birleşip 
İslam ları katliam ve m allarını 
yağm alam ak ve kadınlara 
tecavüz ve İslamın kutsal 
saydığı hususları tahkir eder 
olduldanndan açıklandığı 
veçhile hakaret ve esirliğe 
maruz kalm ış bulunan İslam  
halifesinin kurtarılm ası için 
elden gayreti sarfederek bütün 
iman sahiplerine fa rz olur mu? 
Beyan buyrula.
Cevabı budur: G erçeği Tanrı 
bilir ki, olur.Bu suretle meşru 
haklarını ve halifeliğin  
gasbedilm iş olan kudretini 
kurtarm ak ve fiilen  tecâvüze 
maruz kaldığı zikredilen 
m em leketleri düşmandan 
tem izlem ek için m ücadele eden 
ve savaşan İslam  halkı şeriatça 
eşkıya olurlar m ı? Beyan 
buyrula. Cevabı budur: Gerçeği 
Tanrı bilir ki, olmazlar. Bu  
suretle düşm anlara karşı açılan 
savaşta ölenler şehid, hayatta 
kalanlar gazi olurlar m ı ?
Beyan buyrula. Cevabı budur: 
G erçeği Taıtn bilir ki, olurlar. 
Bu suretle savaşan ve dini 
vazifesini yerine getiren İslâm  
halkına karşı düşman tarafını 
tutarak İslâm lar arasında fitn e  
çıkararak silâh kullanan 
M iisliim anlar şeriatça  
günahların en büyüğünü 
işlem iş ve fesada yönelm iş 
olurlar m ı? Beyan buyrula. 
Cevabı budur:
G erçeği Tanrı bilir ki, 
olurlar. Bu suretle düşman 
delicilerinin  zorlam aları ve 
kandırm alarıyla olaylara ve 
gerçeklere aykırı olarak 
çıkarılm ış bulunan fetvalar 
İslâm halkı için şeriatça 
m uteber olurlar m ı? Beyan 
buyrula. Cei’abı budur: gerçeği 
Tanrı bilir ki, olmaz.”


Sabahattin Selek'in 'Anadolu İhtilali' adlı dev eseri din adamlarının Milli Mücadele'deki rolunü anlatıyor:Halife'ye karşı da savaştılar

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository