Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Son Halife Abdülmecit Efend

Bardakçı, Murat

Istanbul Sehir University Repository

Eylül 2005
SON HALIFE’DEN GÜNÜMÜZÜN HİLAFET 
MERAKLILARINA ÇAĞDAŞLIK DERSLERİ
O tekí dünya
• 9
I ■ m m
BİRİLERİNİN cami 
avlularında hilâfet konusunu 
gündeme getirdiklerini görünce,
Son Halife Abdülmecid Efendi 
hakkında birşeyler yazmak istedim.
Sultan Abdüiâziz’in oğlu olan 
Abdülmecid Efendi, İstanbul’da 
1868’de doğdu; 1924’te Büyük 
Millet Meclisi tarafından 
hilâfet makamma getirildi, 
hilâfetin 1926 M art’mda 
ilga edilmesi üzerine 
bütün OsmanlIlarla 
m  beraber sürgüne 
gönderildi ve 
1944’te Paris’te, 
sürgünde öldü.
Birkaç yabancı dil 
bilir, resimle ve batı 
müziğiyle uğraşır, modern 
Türk resminin ilk 
ustalarından sayılırdı ve 
Osmanlt Ressamlar 
Cemiyeti’nin 
kurueularındandı. 
Çamlıca’daki köşkü devrin 
entellektüellerinin uğrak 
yeri, hatta bir çeşit 
akademiydi. Besteleri batı
Halife Abdülmecid Efendi'nin "Harem " tablosu
formlârındaydı; konçertolar ve oda müziği 
eserleri yazar, bunları köşkünde kadınlardan 
oluşturduğu topluluklara çaldırır, Türkiye 
içinde ve dışında açılan resim sergilerine 
yağlıboya tablolarını gönderirdi. İstanbul’daki 
yabancı elçiliklerin raporlarında Abdülmecid 
Efendi’den bahsedilirken “fes giymediği 
zamanlarda iyi yetişmiş bir Fransız’ı 
andırıyor” gibisinden ifadelere rastlanırdı.
Bu sayfada, Son Halife Abdülmecid
Efendi’nin iki ayrı resmini ve onun 
eseri olan ama az bilinen “Harem” 
tablosunu görüyorsunuz. İlk 
fotoğraf, Abdülmecid Efendi’nin 
hilâfete getirilmesinden sonra 
Dolmabahçe Sarayı’nda çekilmiş. 
1928 yılında Güney Fransa’nın 
Nice şehrinde alınmış olan diğer 
fotoğrafta da Abdülmecid Efendi’yi 
kızıyla ve torunlarıyla beraber 
görüyorsunuz. Halife’nin solunda 
kızı Dürrüşehvar Sultan; 
kucağında ve yanında torunları 
Neslişah, Hanzade ve Necla 
Sultanlar var ve hepsi çağdaş 
giysiler içerisinde. Sonraki senelerde 
hilâfet makamma geçecek olan bir 
şehzadenin bu derece gerçekçi 
tablolar yapmış olması ise, onun 
dünya görüşüyle sanat anlayışını ifadeye gerek 
bırakmadan zaten aksettiriyor.
“Son” ve “gerçek” Halife’nin 
fotoğraflarıyla yaptığı tabloyu gördükten 
sonra, Fatih Camii’nde hilâfet bayrağı açan 
zevâtın yine bu sayfadaki görüntüleriyle bir 
zahmet karşılaştırıverin. Bu mukayese, aynı 
zamanda bir imparatorluğun İslâm’ı anlayışı 
ile “köy İslamY’nın sosyolojik bakımdan da 
bir karşılaştırması olacaktır.
Son Halife Abdülmecid Efendi 1928 yılında 
Güney Fransa'nın Nice şehrinde kızı Dürrüşehvar 
(solda), torunları Necla (kucağında), Neslişah ve 
Hanzade (en önde) sultanlarla beraber.
1623’teki Hizbu’t-Tahrir’i
askerler lâğıma dökmüşlerdi
ı b a rda kci@ hurriyet.com .tr
izbu't-Tahrir örgütünün Fatih Camii'nde şeriat ve hilâfet 
sancakları açması, bana aynı mekânda bundan 382 sene önce yaşanmış 
benzer bir hadiseyi, hocaların 1623'te şeriat adına giriştikleri ayaklanmayı 
hatırlattı. Osmanlı Devleti, o zamanki şeriat ayaklanmasını isyancı 
hocaların üzerine asker sevkederek birkaç dakikada bastırmış ve çok 
sayıda isyancının cesedi ya lâğımlara, yahut camiin etrafında alelâcele 
kazılan kuyulara atılmıştı. Fatih'te şeriat bayrakları açanlar şeriatla idare 
edildiği söylenen Osmanlı zamanında böyle susturulurlarken, cumhuriyet 
polisinin aynı mekânda 382 sene sonra hilâfet yaygarası yapanlara 
müdahale etmeyişinin sırrını çözmek, artık size düşüyor.
HİZBU’T-Tahrir örgütü geçen hafta 
Fatih, önceki gün de Ankara'da 
Başbakan’m cuma namazına gittiği Hacı 
Bayram-ı Veli Camii’nde bayrak açıp 
şeriat ve hilâfet istedi.
Fatih’te olup bitenler, bana aynı 
mekânda bundan 382 sene önce yaşanmış 
benzer bir hadiseyi, hocaların 1623'te 
şeriat adına giriştikleri bir ayaklanmayı 
ama isyana kalkışanların lâğımlara ve 
kuyulara atılmalarım hatırlattı.
382 sene öncesinin Hizbu’t-Tahrir’inin 
öyküsünü yazan ve Osmanlı tarihçiliğinin 
en seçkin isimlerinden olan Mustafa Naima 
Efendi, Fatih'teki şeriat ayaklanmasını 
eserinde bakın nasıl anlatmıştı;
Tahtta aklından zoru olan Birinci Mus­
tafa, “sadaret” yani başbakanlık makamında 
da Mere Hüseyin Paşa vardı. Herşey, sertli­
ğiyle meşhur Mere Hüseyin Paşa’nm bir ka­
dıya sopa çektirmesiyle başladı.
Dayak yiyen kadı seyyidlerden idi, yani 
Hazreti Muhammed’in soyundan geliyordu. 
Kapı kapı dolaştı, sadece başına gelenleri 
anlatmakla kalmadı, Mere Hüseyin Paşa’nm 
dinden çıktığını ve “kâfir olduğunu” söyledi.
■ "KANI HELÂL" DEDİLER
Ulema, zaten aylardan beri huzursuzdu. 
Dayak yiyen kadı efendinin şikâyetini fırsat bi­
lip homurdanarak Fatih Camii'nde toplandı­
lar, başlanna yüksek bir dini makamdan 
emekli olan Yahya Efendi geçti ve Mere Hü­
seyin Paşa’mn dinden çıkıp küfre girdiği ve 
kanının akıtılmasının helâl olduğu yolunda 
fetvalar yazıldı.
İsyan eden hocalar, daha sonra zamanın 
Şeyhülislâma Zekeriyazâde Yahya Efendi’yi 
camiye davet ettiler. Yahya Efendi gitmeyi 
reddedince evi taşa tutuldu ve bir ata 
büıdirilip zorla isyanın merkezine, yani Fatih 
Camii'ne götürüldü ama bir yolunu bulup 
kaçtı ve Sadrazam Mere Hüseyin Paşa’nm 
yanma gitti. Paşa ise kurtuluşu askere 
sığınmakta buldu, yeniçeri kışlasına yerleşti ve 
Fatih Camii’nde bekleyen ama sayıları gittikçe 
artan isyancı hocalara da, isyana son 
vermelerini istemek üzere elçiler gönderdi.
Hocaların Sadrazam’ın gönderdiği elçileri 
“Bre, vurun!” diye haykırıp tekme tokat 
dövmeleri üzerine işler daha da çığımdan 
çıktı. Yeniçerilerin bir kısmı bir ara 
isyancıların tarafına geçer gibi olunca Mere 
Hüseyin Paşa kendisine bağlı askerlere 
müdahaleye hazır olmalarım emretti ve 
camiye son bir nasihatçi daha gönderdi.
İsyancı hocalar gelen bu elçinin de
Naima Tarihi'nîn, Fatih Camii'ndeki 
olayın anlatıldığı sayfası.
kafasmı-gözünü yarıp camiden dışarı attılar. 
Sonra, Fatih Sultan Mehmed’in hocası 
Akşemseddin Efendi’nin camide muhafaza 
edilen sarığını çözüp “şeriat bayrağı” niyetine 
caminin dışına astılar ve etraftaki tekkelerden 
toparladıkları diğer bayrakları da sarığm 
yanma dizdiler.
Hocaların artık söz dinlemez bir hâle gel­
diklerini anlayan Sadrazam Mere Hüseyin 
Paşa yeniçerilerin camiyi isyancılardan temiz­
lemelerini emretti. Ama genç askerlerin “Hoca 
efendilerimize nasıl el kaldıralım?” diye te­
reddüt göstermeleri üzerine “Bre yürüyün!
Bu herifler artık ulema değil, padişaha isyan 
eden birer âsidirler ve katledilmeyi de haket- 
mişlerdir. İşte fetva! Yürüyün ve daha fazla 
iblislik etmelerinin önüne geçin” diyerek as­
kerleri ikna edip Fatih’e yolladı.
■ ÇOCUKLAR BİLE ALAY ETTİ
Camiyi çeviren askerler, isyancı hocaları 
önce nasihatle yola getirmeye çalıştılar. 
“Hakkınızda fetva var, dağılıp evlerinize 
gitmezseniz vallahi hepinizi telef ederiz” diye 
uyardılar ama hocalardan “Bize silâh 
çekeceğiniz yere gelip yanımızda namaza 
durun” karşılığı gelince daha fazla 
beklemediler ve palalarıyla satırlarını çekip 
“Bre, vurun!” haykırışlarıyla içeriye daldılar.
Fatih Camii'nde o gün kan gövdeyi 
götürdü ve sadece isyancı hocalar.değil, 
namaza gelmiş olan birçok kişi de öldürüldü. 
Yeniçeriler ölü sayısının infial yaratmasını 
önlemek için cesedlerin bir kısmını lâğımlara, 
bir kısmını da caminin etrafında alelâcele 
kazdıkları kuyulara attılar. Askerlerin elinden 
kurtulan hocalardan bazıları daha sonra idam
edildi ve başta ayaklanmanın lideri Yahya 
Efendi olmak üzere çok sayıda yüksek 
dereceli hoca da imparatorluğun çeşitli 
yerlerine sürgüne gönderildi.
Ayaklanma sırasında devletin yanında 
olan ve isyancılara destek vermeyen halk, 
isyanın bastırılmasından sonra hocalarla her 
yerde alay etmeye başladı. Artık sokakta 
sarıklı bir hoca gördükleri zaman “Sancak 
dibine, sancak dibine” diye bağırıyorlar, 
çocuklar gördükleri hemen her sarıklının 
peşinden koşuyorlardı.
Ama, isyanın bastırılması Sadrazam 
Mere Hüseyin Paşa için pek de iyi 
olmadı. Elde ettiği güce dayanarak 
idarede daha fazla baskı kurmaya 
çalışınca diğer paşaların tepkisiyle karşılaştı ve 
Fatih Camii’ndeki ayaklanmadan birkaç ay 
soma, 1623’ün 30 Ağustos’unda 
sadrazamlıktan istifa etmek zorunda kaldı.
Fatih Camii’nde bundan 382 sene önce 
şeriat bayrağı açılması üzerine yaşananları o 
dönemin tarihçilerinden Halepli Mustafa 
Naima Efendi’nin ve diğer tarihçilerin 
yazdıklarından naklettim.
Şeriatla idare edildiği söylenen Osmanlı 
Devleti, Fatih’te şeriat bayrakları açanları 
1623’te lâğımlara ve kuyulara atarken, 
cumhuriyet polisinin aynı mekânda 382 sene 
soma hilâfet yaygarası yapanlara müdahale 
etmeyişinin sırrını çözmek, artık size düşüyor.
Münif 
Fehim'in 
çizgilerinden 
ulema isyanı 
(üstte).
Fatih
Camii'ndeki
hilâfet
çığırtkanları
(yanda).
Bir bu
çığırtkanlara,
bir de Halife
Abdülmecid
Efendi'nin
bu sayfadaki
fotoğraflarına
bakın.
Taha Toros Arşivi
O 6  6  O 1 O *


1623'teki Hizbu't-Tahrir'i askerler lağıma dökmüşlerdi

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/134940/3/001584066010.pdf

1623'teki Hizbu't-Tahrir'i askerler lağıma dökmüşlerdi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository