Taha Toros Arşivi, Dosya No: 2-3-Abalıoğlu, Yunus Nadi, Nadir Nadi, Doğan Nadi. Not: Gazetenin "Olaylar ve Görüşler" köşesinde yayımlanmıştır

Velidedeoğlu, Hıfzı Veldet

Istanbul Sehir University Repository

5 9 )/
CUMHURtYET/2_______________________ ________
Nadir Nadi’nin 
İç Dünyası ve Yakınları
HIFZI VELDET VELİDEDEOĞLU
Nadir Nadi’yi kaybettiğimiz gün, gazeteden 
telefon edip benden bir demeç istediklerinde,
Haber Merkezi Müdürü sevgili genç dostum Yal­
çın Bayer’e telefonla şunları yazdırmıştım:
“ Nadir Nadi’nin kaybı karşısında ne diyece­
ğimi, ne yazacağımı bilemiyorum. O, başyaza­
rı, ben yazarı olarak Cumhuriyet ailesinin en yaş­
lı iki üyesiydik. İkimiz de Kuvayı Milliye döne­
minden bugünlere gelmiştik. Onu 1923 Ankara- 
sı’nda gördüm. O 14 yaşında bir lise öğrencisi, 
ben ise 18 yaşında lise mezunuydum. Babası Yu­
nus Nadi’nin çıkardığı Yeni Gün gazetesinde mu­
habirlik yapıyordum. Sonra olgunluk çağında 
onunla dost olduk. Bu dostluk hiç gölgelenme­
den günümüze kadar sürdü. Yaşamlarımızın 
uzun maratonunda ben dört adım önde koşu­
yordum, sonunda bir atılım yaparak beni geçti, 
onda da baş ve öncü oldu. Bütün bir ömürboyu 
düşün yaşamında beraberlik içinde yaşamış ol­
duğum insanın bırakıp gitmesi, sanki içimden bir 
parçanın kopup ayrılması gibi oldu. Gazetesini,
Atatürk’ün ve babasının koymuş olduğu ilkeler­
den hiç ayırmadı, bütün maddi ve manevi güç­
lüklere karşın o doğrultudan şaşmadı. Türkiye’­
nin uygar dünyada ancak laiklik ilkesiyle say­
gın bir yer alacağına yürekten inanmıştı. Demok­
rasi ve çağdaş düşün doğrultusunda özgürlüğü 
gazetesinin şaşmaz ilkesi olarak kabul etmişti.
Bu yoldaki yoldaşım, gerçek Atatürkçülük ko­
nusunda fıkirdaşım, yarım yüzyıllık dostum, sev­
gili Nadir Nadi; sahipleriyle, yazarları ve bütün 
çalışanları ile Cumhuriyet ailesinin bütün üye­
leri babanın kurduğu, senin şimdiye kadar sür­
dürdüğün gazetemizi bundan sonra da aynı doğ­
rultuda yaşatacaktır.
Rahat uyu, aziz dostum ve arkadaşım.”
Yara henüz çok taze iken başka ne söyleyebi­
lirdim. Şimdi aradan biraz zaman geçince yarım 
yüzyıllık dostluğumuzu yeniden yaşamak iste­
dim. Şöyle düşünmüştüm: “ Kitaplarıyla Nadir 
Nadi’yi Anlatmak.”  Ne var ki evimden uzakta 
olduğum için kitapları elimin altında değildi. Ga­
zetemizin Mali İşler Müdürü değerli dostum Erol 
Erkut’tan rica ettim, Nadir Nadi’nin kitapların-
ARADA BİR
MEHMET BAŞARAN_________
17 Nisan Aydınlığı 
ve Nadir Nadi
Nadir bir insan, ardında iz bırakan seçkin bir değer, ara­
mızdan ayrıldı. Çevresine Cumhuriyet aydınlığı yayan ekin 
adamı Nadir Nadi sussa da düşünceleri halk toprağında git­
tikçe yaygınlaşıp boy atacak. En karanlık dönemlerde bile öz­
gür düşünceyi, demokrasiyi, gerçek Atatürkçülüğü savunan 
aklın, sağduyunun sesi unutulmayacak elbet. Çok partili yö­
netime geçerken oy pazarına sürülen Cumhuriyet dönemi ka- 
zanımlarını en zor koşullarda yaşatmaya çalışan öğretmen­
ler, gericiliğin, çıkarcılığın kıskacında bunalan okurlar, onun 
Cumhuriyet’le Atatürk'le özdeşleştirdiği gazetesiyle umutla­
rını, dirençlerini her gün tazelemiyorlar mı?
“ Ben Atatürkçü Değilim” derken Atatürk'le ulaşılan aydınlık 
yoldan sapmacılığa, Kurtuluş Savaşı bilinciyle gerçekleştiri­
len yeniliklerin yozlaştırılmasına, Atatürkçü görünerek sür­
dürülen sahteciliğe karşı çıkıyordu Nadir Nadi. Halkevlerini,
Köy Enstitülerini kapatanların, tarikatçılığı, bölgeciliği körük­
leyenlerin, Öğretim Birliği Yasası'nı rafa kaldırarak eğitim ku- 
rumlarımızı ulusal, laik, çağdaş çizgiden uzaklaştıranların 
amaçları neydi? Düşün, sanat, bilim alanında öz diliyle ya­
ratıcı olabilirdi bir toplum, ama onlar Türkçe’ye de düşman­
dılar. TDK’yı savunan bir yazısını 20 yıl sonra yayımlattı diye 
Nadir Nadi’yi mahkûm ettirmemiş miydi 12 Eylül generalle­
ri?
Şöyle diyordu bir yazısında Nadir Nadi:
"Dil devrimine karşı bugün hâlâ cephe alanlara bakın: Bun­
lar Arapça’nın, Farsça’nın yanı sıra Amerikan uyrukluğunun, 
yabancı sermaye egemenliğinin de gönüllü savunucuları du­
rumunda Tanzimat kafalı adamlardır. Arapça’dan, Farsça’dan 
arınmış bir Türkçe’nin kendi gücüyle yaşayacağına inanma­
dıkları gibi, Amerika’sız, yabancı sermayesiz bir Türkiye’nin 
kendi varlığını kendi gücüyle değerlendirebileceğine inan­
mamaktadırlar.”  (1966)
Tanzimat kafasıyla değil, geçmiş birikimlerden yararlana­
rak Atatürk’ün başlattığı uyanışın, aydınlanmanın tabanda 
kökleşip yaygınlaşmasıyla; insanımızın yazgıcılıktan kurtulup 
yurttaşlık, insanlık bilincine ulaşmasıyla gerçek kurtuluşa ka­
vuşacağımıza inanır Nadir Nadi. “ Kimilerinin üst yapı dev- 
rimleri diye hafife aldığı köklü dönüşümlerle Atatürk bize ge­
niş olanaklar hazırlamıştır”  (1974). Ö olanaklarla öz benliği­
mizi bulmuş, dünya toplumları arasında saygınlığımızı kazan­
mışadır. Bilimin yol göstericiliğiyle tüm insanımızı üretici, ya­
ratıcı duruma getirecek, toprağımızın, halkımızın derinlerin­
den değerler fışkırtacak Köy Enstitüleri o olanaklardan 
yararlanarak kurulmuştur. Kırklı yıllarda ivme kazanan eği­
tim, ekin çalışmalarıyla bir aydınlanma dönemi yaşanmıştır.
Türk toplumunun kendi varlığını kendi gücüyle nasıl değer­
lendirebileceğini göstermiştir Köy Enstitüleri. Bu eğitim atı- 
lımını yıkıcılara, Tanzimat kafalılara karşı savunan aydınları­
mızdan biri de Nadir Nadi’dir. '17 Nisan aydınlığı’ der, bu öz­
gün buluşa. (17 Nisan, Enstitülerin kuruluş günüdür) Kurtu­
luş Savaşı aydınlığıyla özdeş bir aydınlık sayar 17 nisan ay­
dınlığını:
“ Ben Köy Enstitülerinde yetişmedim. Bu müesseselerin 
faydasını dışarıdan yaptığım incelemeler sonucunda anladım.
Saffet Arıkan, Haşan Âli Yücel, Hakkı Tonguç gibi halk eğiti­
mi davasına ömür harcayan kişilerle uzun konuşmalarım ol­
du. Enstitülerin birkaçını yakından gördüm. Yabancı eğitim 
uzmanlarının raporlarını okudum. Köy Enstitüleri sisteminin 
memleketin realitesine pek uygun bir buluş olduğu sonucu­
na vardım”  (1978).
Üretim yaşamını canlandırmanın, topraklarımızın her ka­
rışını bilgiyle, bilinçle değerlendirmenin; düşünen, arayan, 
özgürce eleştiren insanlar yetiştirerek demokrasiyi tabandan 
fışkırtmanın yolu açılmıştır Enstitülerle. Ne ki halkın uyanma­
sından, çıkarlarının bozulmasından korkanlar bu yolu karart- 
mıştır. Eğitim sorunlarımızın 17 nisan aydınlığıyla çözümüne 
karşı çıkan iktidarlar, bizi çıkmazlara sürüklemişlerdir Nadir 
Nadi’ye göre.
Yitirdiğimiz değerli aydın Nadir Nadi, eğitimde Enstitüleri 
oluşturan temel ilkeler benimsenmedikçe köklü bir çözüme 
ulaşılamayacağını savunur.. “ Geçmişin bu ilginç deneyi ge­
leceğe yönelik atılımların kaynağı olarak niteliğini korumak­
tadır” (1976)
Nadir Nadi’ye 17 Nisan aydınlığıyla saygılar...
dan büyiik bir bölümünü buldurup, bana yol­
lamak iyiliğinde bulundu. Yazıyı yazdırmaya 
başladım. Ertesi günü eşim kitap ekini bana ge­
tirerek “ Bak, senin yazmaya başladığın konu, 
burada etraflıca hem de aynı başlıkla ele 
alınmış” dedi. Düşündüm, o halde elli yıldan beri 
tanıdığım dostumun -yaklaşabildiğim kadar- iç 
dünyasım ve en yakınlarını anlatmalıyım, dedim.
İlk demecimde belirttiğim gibi Nadir Nadi’yi 
ilk kez 1923 yılında Ankara’da görmüş, yakla­
şık aradan yirmi yıl geçtikten sonra, 1942’de İs­
tanbul’da Cumhuriyet Gazetesi’nde yeniden kar­
şılaşmıştım. İşte o günden başlayan dostluğumuz 
gölgelenmeden yarım yüzyıl sürdü gitti. Yalnız 
bir kez, Cumhuriyet’in Fahri Kurtuluş ile olan 
davasında Nadir Nadi benim Fahri Kurtuluş’u 
desteklediğim kuşkusuna düşmüş. Bu konuda 
kendisine söylenenlerin gerçek olmadığını anla­
yınca, doğrudan doğruya bana durumu bildire­
rek üzüntüsünü açıklamıştı. Bir kez de ben bir 
röportajım yüzünden kuşkuya düşmüştüm; ama 
sonradan haksız olduğumu anladım. İçtenlikli 
dostluklar kuşkuya dayanamaz. Ya kuşku dost­
luğu siler, ya da dostluk kuşkuyu yener. Bizler 
kuşkuyu yendik.
Başlıkta “ Nadir Nadi’nin İç Dünyası” dedim, 
iddialı bir başlık bu. Kimse kimsenin iç dünya­
sını tam olarak bilemez; en yakınları bile... Ben 
elbette bu en yakınları arasında değildim. Ama 
mutlu bir rastlantı sonucu olarak en yakınların­
dan kimilerini de tanıdım, aşağıda anlatacağım.
Nadir Nadi, genelde içine kapanık bir insan­
dı. Sanırım bu nedenle dostları ile kendi arasın­
da her zaman bir mesafe vardı. Pek neşeli sayıl­
mazdı, ancak neşelendiği zamanlar kendisine öz­
gü şakrak kahkahasına doyum olmazdı. Sevgi­
sini de, üzüntüsünü de abartısız, kimileyin belli 
belirsiz açığa vururdu. Ama kendisini tanıyan­
lar, açığa vurduğu duyguların derinlik derecesi­
ni hemen anlarlardı. Onun derin bir üzüntüsü­
nü tam olarak açığa vurduğuna bir kez tanık ol­
dum. 1969 yılında Londra'nın bir hastahanesin- 
de kanser kuşkusu ile yatıyordum. Kol kemiğim­
den parça alıp hiopsiye göndermişlerdi. Tam o
OLAYLAR VE GÖRÜŞLER
sırada Nadir Bey’in kardeşi Doğan Nadi de ay­
nı kentin başka bir hastahanesinde kanser teda­
visi görüyordu. Onu görmeye gelmiş. Benim de 
başka bir hastahanede olduğumu, değerli dip­
lomat, Büyükelçi Zeki Kuneralp’ten Öğrenince 
hemen beni yoklamaya koşmuş. Yüzünde o za­
mana değin hiç görmediğim bir üzüntü vardı. Bir 
ara, bembeyaz mendiliyle gözpınarlarmda beli­
ren damlaları sildi. Ne denli içedönük bir insan 
olsa da kardeşinin tehlikeli hastalığı, bir dostu­
nun da aynı hastalık kuşkusu altında bulunma­
sı, derin üzüntüsünü dışa vurmaktan onu alıko- 
yamamıştı. Doğan Nadi’yi sordum, “ Pek iyi de­
ğil, umarım sizde bir şey çıkmaz” dedi. Üzüntü 
sanki onun yüzünde, gözlerinde somutlaşmıştı.
Politik konularda Atatürk ilkelerinin, özellikle 
laikliğin zedelenmesi onu üzer, ama bu konudaki 
üzüntüsünü öfke ile belirtirdi. Gazeteye seyrek 
giderdim, eğer oradaysa mutlaka kendisini ziya­
ret ederdim. Konuşmalarımız kişisel olmaktan 
çok, politik ve ekonomik konular üzerinde yo- 
ğunlaşırdı. O zaman kendi daha az konuşur, kar­
şısındakini konuşturmayı yeğlerdi. Zaten genç 
insan olarak Nadir Nadi ile 1942’de, ilk tanıştı­
ğım günden en son görüştüğümüz güne değin, 
onun gözlerinde daima bir soru işareti bulundu­
ğunu sezmişimdir. Sanırım yalnız benimle değil, 
sevdiği, güvendiği kimselerle konuşurken hep ay­
nı soru işareti belirmiştir gözlerinde. Sormak, 
bilgi sahibi olmak, öğrenmek, haber toplamak 
gerçek gazeteciliğin niteliklerindendir.
Düşünce özgürlüğüne saygısı tamdı. Bu özgür­
lüğü gazetesinin içinde, yani yazarlara karşı ti­
tizlikle uygulardı. Kendi hesabıma söyleyebili­
rim ki elli yıla yakın süre içinde, bir tek yazımın 
bir noktasına müdahale etmemiştir. Yalnız bir 
gün genel yayın müdürü rahmetli Cevat Fehmi 
Başkut telefon ederek, yazımdan bana okudu­
ğu bir cümlenin çıkarılmasını istemişti. Nedeni­
ni sorduğumda: “ Biliyorsunuz Hocam, sıkıyö­
netim var, siz sorumluluğu yüklenseniz bile bu 
cümle gazetenin birkaç gün kapatılması için ba­
hane olabilir, bu nedenle rica ediyoruz” dedi. 
Nadir Bey’le görüştükten sonra bana telefon et­
tiğini anladım, o cümlenin çıkarılmasına razı ol­
dum. Cumhuriyet’teki yazarlık yaşamımda tek 
olaydır bu.
Uzun yıllar önce, Cumhuriyet’in ilk ahşap bi­
nasında, bir gün Nadir Bey ile söyleşirken, şim­
di pek çıkaramadığım bir nedenle, Türkiye’de 
insanların, erkeklerin, kadınların her vesileyle 
öpüştüklerinden söz açıldı, bu davranışa şaşıyor­
du. Haklıydı da. Aradan epey yıl geçti, Nadir 
Nadi’nin hastahanede olduğunu duydum; hemen 
ziyaretine gittim. Sabahlığı ile bir kanepede otu­
ruyordu. Eşi Berin Hanımefendi de yanınday­
dı. Nadir Bey’in o denli sevimli oturuşu ve ba­
kışı vardı ki, dayanamadım: “ Nadir Bey,” de­
dim, “ Biliyorum siz öpüşmeyi sevmezsiniz, ama 
ben bugün sizi öpeceğim, belki uğurlu gelir” . 
Gözlerimin içine sevecen bir bakışla bakarak 
“ Hadi öyleyse öpün bakalım!”  dedi. Tedirgin 
olmamıştı; demek ki insanların iç dünyasında ka­
palı duran duygular, kimileyin açığa vuruluve- 
riyordu. Son üç yılda gerek onun, gerek benim 
hastalıklarımız yüzünden hiç karşı karşıya gele­
medik. Birkaç kez telefonla görüştük, daha son­
raları hep Berin Hanımefendi aracılığıyla konu­
şurken “ Hanımefendi, gerçi Nadir Bey öpülmeyi 
sevmez ama, siz benim için lütfen kendisini 
öpüverin” deyince, sayın Berin Nadi gülerek 
“ Böyle zevkli bir görevi elbette yerine getiririm” 
derdi. Ama son birbuçuk yıldır Hanımefendi’- 
nin sesinin durgunluğundan, neşesizliğini anla­
dığım için bu şakayı yapmaz oldum.
Nadir Nadi’nin kitaplarında, iç dünyasından, 
özellikle “ Dostum Mozart” ta parça parça kıvıl­
cımlar vardır. O kimseye kolay kolay “ dostum” 
demezdi. 200 yıl öncesine elini uzatarak bu söz­
cüğü Mozart için kullanması, bu büyük beste­
ciye olan bağlılığının açığa vurulmasıdır. Kitap­
larından kimisinde “ önsöz” ya da “ sunuş” ve­
silesiyle değer verdiği yazar arkadaşlarının da ad­
larının bulunmasından hoşlarındı. 1970’lerin ba­
şında bir gün Berin Hanımefendi ile birlikte bi­
ze gelmiş, bana “ 27 Mayıs’tan 12 M art’a”  adlı 
kitabının formalarını getirmişti. Onları okuyup 
bir önsüz yazacaktım. Yazdım. Onda Nadir Na­
di’nin yazılarında hiçbir zaman “ şahsiyat” yap­
madığını (Yani kişilerle uğraşmadığını), eleşti­
rilerinin genellikle Atatürk ilkelerinin zedelen­
mesine yönelik olduğunu vurgulamıştım. Kitap 
çıkınca kendi imzasıyla bir tanesini bana verir­
ken, önsözden dolayı teşekkür etmişti. Bir de 
“ Sokakta Gürültü Var” adlı kitabım yayınladık­
tan epey zaman sonra okuduğumda, içindeki de­
nemelerde gördüğüm anlatım gücü ve yazınsal 
ışıltılardan etkilenmiş, kendisinin haberi olma­
dan bu sütunlarda “ Eski Bir Albüme Bakar 
Gibi” başlığıyla çıkan bir yazıda duygulanım di­
le getirmiştim. Bu, onun için sürpriz olmuştu; 
evinden telefonla teşekkür etti. Nadir Bey, te­
şekkürlerini öyle bol bol harcayanlardan değil- 
(Arkası 10. Sayfada)
Nadir Nadi’nin İç Dünyası
(Baştarafı 2. Sayfada)
di, içinden gelmedikçe duygularını açığa vurmaz­
dı.
★ ★ ★
Yukarıda mutlu bir raslantı sonucu olarak 
Nadir Bey’in kimi yakınlarını da tanımış oldu­
ğumdan söz açmıştım. 1920’de ilk Türkiye Bü­
yük Millet Meclisi’nde babası Yunus Nadi’yi ta­
nıdım. Onun hakkmdaki düşüncelerimi “ İlk 
Meclis ve Milli Mücadele’de Anadolu” başlıklı 
kitabımda anlattım. Meclis’in çok saygın üye- 
lerindendi. 1923 yaz aylarında Meclis’in tatil za­
manında onun gazetesi Yeni Gün’de muhabir­
lik yaptım. Zamanın Maarif Vekili Vasıf Çınar 
ile yeni milli eğitim politikası, Mübadele İmar 
ve İskân Genel Müdürü İsmail Hakkı Bey ile 
Türkiye’ye gelecek mübadil soydaşlarımızın yer­
leştirilmesi konularında yapmış olduğum röpor­
tajlar gazetede çıkınca pek sevinmiştim.
Nadir Nadi’nin' kardeşi Doğan Nadi ile pek 
esprili konuşurduk. Onu 1923 yılında, bir gün 
Ankara’da babasının yanında kısa pantolonlu 
bir çocuk olarak gördüğümü söyleyince bana he­
men “ Demek o zaman henüz uzun pantolona 
terfi edememişim” yanıtını vermişti. Çok daha 
sonraları, bir kongreye katılmak üzere gemiyle 
Avrupa’ya giderken, gemi daha nhtımdan ay­
rılmadan onu büfede o zamanki genel yayın mü­
dürü Ecvet Güreşin ile birlikte birkaç kadeh içer­
lerken gördüm. Selâmlaştık. Bana, “ Hocam, bu­
yur iki tek atalım” dedi. “ Karaciğerimden ra­
hatsız olduğum için alkol alamıyorum”  yanıtı­
nı verince, “ Hoş, ben de almıyorum, ancak böy­
le akşamdaaan akşama birkaç kadeh atıştırabili- 
yorum” deyip, Bektaşi’nin ünlü fıkrasını 
anımsattı. Kısa fıkracılığa öncülük yapmıştı.
Berin Nadi Hammefendi’yi ilk tanıdığımda şa­
ir Celal Sahir Erozan’ın kızı olduğunu öğrenin­
ce, kendisine babasının, “ Seni ben sevmiyorum, 
sevmiyorum /  Geçen akşamki yalan sözlere al­
danma kuzum” dizeleriyle başlayan “ İtira f’ şi­
irini okuyunca şaşırdı kaldı. O zamandan beri 
Berin Hanımefendi’yi, her konuşmamızda da­
ha içtenlikli, kendime daha yakın buldum. Bü- 1 
yük acısını belki biraz paylaşırım diye telefon et- . 
tiğimde, hasta olduğumu sesimden anladı, çok 
vakarlı bir sesle “ Hıfzı Veldet Bey, çok acı, çok , 
acı ama kader böylemiş. Siz kendinize iyi bakın” 
dedi ve beni yüreklendirecek çok güzel sözler 
söyledi. O sözleri hiç unutmâyacağım.
Nadir Nadi’nin annesi Nazime Nadi Hamme­
fendi’yi evlerine davet edildiğim bir gün tamdım. 
Tekerlekli sandalyedeydi. Daha önce Nadir Na­
di, onun osteoporöz ağrılarından çok acı çekti­
ğini bana anlatmıştı. Ama o ziyaret günü rah­
metli Nazime Nadi bir kez bile hastalıktan söz 
etmedi. Çok zeki bakışları, otoriter bir görünü­
mü vardı. Onun ölümü üzerine bu sütunlarda 
yazmış olduğum “ Nazime Nadi ve Cumhuriyet” 
başlıklı yazıda, hakkındaki izlenimlerimi anlat­
mıştım.
Yunus Nadi ailesinin öteki bireylerinden çok 
az görüşme fırsatını bulduğum Sayın Emine 
Uşakhgil’i kendine özgü incelikleriyle tanıdım. 
Hastahanelerde yattığım zaman beni Cumhuri- 
yet’in Müessese Müdürü (şimdi Murahhas Üye) 
kimliğiyle gönül ahcı birkaç tümce eklediği, ha­
tırımı soran çiçekleriyle hiç unutmaz.
Yunus Nadi ailesinden üç kuşağı bugün ha­
yatta olan ve olmayanlarla birlikte anlattım. Na­
dir Nadi gönüllerimizde hep canh olarak yaşa­
yacak.
İnsan sevgisiyle dolu, yakın dost, Prof. Seha 
Meray’ı kaybettiğimizde onu anmak için bu sü­
tunlarda yayımladığım yazıyı şöyle bitirmiştim: 
“ Dilerdim ki o benim için yazsaydı.” Şimdi ay­
nı tümceyi yineleyeceğim: Dilerdim ki Nadir Na­
di benim için yazsaydı...
Bir süre dinlenmek gereksinmesini duyuyorum. 
Umarım, ekimde buluşuruz...
H.V.V.
Taha Toros Arşivi


Nadir Nadi'nin iç dünyası ve yakınları

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/149126/3/001515419006.pdf

Nadir Nadi'nin iç dünyası ve yakınları

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository