Taha Toros Arşivi, Dosya No: 154-İsmail Habib Sevük. Not: Gazetenin "Edebiyat Sohbeti" köşesinde yayımlanmıştır

Sevük, İsmail Habib

Istanbul Sehir University Repository

c u m m u k u e t
■ j  -  9  > o I
“Yavuzname,, nin ikinci bendi
Yahya Kemalin «Yavuzname»
sinden birinci bend, aylarca evvel 
| sürümsüzlükten kapanmak zorun- 
j da kalan bir mecmuada çıkmak 
gibi bir talihsizlikten başka; izafet,
! atıf, uzatma işaretleri bile gösteril- 
miyecek şekilde «transkripsiyon* u 
yapılmıyarak basılmak gibi bir 
aca.vibliğe de uğramıştı. 18 Ocak 
tarihli «Cumhuriyet» te o bendi, 
tarih içindeki hava ile çerçeveliye- 
rek, okuyucularımıza sunmuştuk. 
Şimdi ikinci bendi gene aynı tarz­
da çerçeve ile sunarken şiirin ken­
dini de ilk defa olarak neşretmiş 
oluyoruz.
Uç buçuk asırlık yükseliş devri­
mizin neticeleri en büyük ve teh­
likeleri de en korkunç olan iki se­
ferinden ikisini de Yavuz. Sultan 
Selim yaptı. İkinci bend birinciyi, 
yani «Tebriz seferi» ni anlatıyor. 
Bu heybetli sefer ölüm kalım da­
vası şeklinde kat’î neticeli bir ka­
der taşıyordu. Tarihçilerimiz için­
de bu seferin korkunçluğunu bü­
tün vahametile gören Hayrullah 
Efendi olmuştur. On sekiz kitablık 
tarihinin on ikinci kitabında, ken­
disinden üç yüz şu kadar yıl önce 
yapılmış o seferi anlatırken üç ay­
lık çetin mesafeleri aşıp düşman 
ülkesinde verilen o cenk kaybedl- 
leydi bütün Anadolu elden gider, 
ve Anadolusuz Rumeli de yaşıva- 
mıyacağı için, koskoca devlet orta­
dan kalkardı diye adeta hafakanlar 
geçirir.
16 ncı asrın birinci çeyreği orta­
sında Yavuzun göze aldığı o sefer 
19 uncu asrın üçüncü çeyreği or­
tasında Hayrullah Efendiyi bir kâ­
busa uğramış gibi ürküttüğüne 
göre belli ki araya giren üç buçuk 
asırlık zaman mesafesi bile seferin 
dehşetini tarihçinin kafasından sl- 
lememiş. Bu seferle yapılacak cenk 
yalnız iki devlet arasında değil, 
aynı ırktan iki millet arasındadır. 
Orada Türkle Türkmen cenkleşe­
cek. Cesaretçe iki ordu da denk. 
İki serdardan Padişah da, Şah da 
en yaman birer kahraman. İkisi de 
Türk. Yalnız bizim taraf için teh­
likenin asıl korkunçluğu garbi To- 
roslardan Kayseri ve Sıvasa kadar 
Anadoluyu baştanbaşa Kızılbaşlı­
ğın sarmış olmasıydı. O zaman A- 
nadolunun şark hududu Erzincana 
varmadan bitiyor. Bu şartlar için­
de öyle bir seferi göze alabilmek 
için ancak Yavuz gibi üstünler üs­
tünü bir serdar gerekti. Beraberin­
de yalnız ordusu değil, ecdadın 
ruhları da gitmektedir. Zaten Îs- 
tanbuldan hareket ederken dedesi 
büyük Fatihin türbesini ziyaretle 
dua etti. Fatihin ruhu da şanlı to- 
runile beraber: ,
Tebrîze doğru çıkdı sefer şâhrâhma 
E İV âh peyrev oldu cihan pâdişâhına
Daha sefere çıkmadan, bütün bir 
yıl, içerideki «beşinci kol» kızılbaş- 
lığına karşı sefer açmıştı. Gizli 
tetkiklerle Şiilerin defterleri tutul­
du. Bu işin başarılması için bütün 
Sünnilik seferber hale getirilmişti. 
Beşinci kol mensublarmın bazıları 
katil, bazıları hapis, bazıları da 
tehcir edildiler. Selim yalnız bir 
devletin padişahı değil, baştanbaşa 
gaza için şahlanmış bir milletin ci­
han çaplı tahtında oturan bir ser­
dardır:
Yekser gaza kılıncı kuşanmış bir 
ümmetin
V azan
i İSMAİL HABIB SEVÛK
1
i
tı. Yavuz bu sayede bir taşla üç 
kuş vuruyordu. Bir kere ilerideki 
çorak yollarda kırk bin kişinin 
beslenmesinden kurtulmak. Sonra 
harb talihinin herhangi kötü ihti­
maline karşı geride öyle bir emni­
yet kuvveti bulundurmak. O ted­
birdeki üçüncü emelini Şaha gön­
derdiği nâmede anlatıyor: «Belki
böyle korkup saklanmana sebeb 
askerimizin çokluğunu işitmiş ol- 
mandır deyü düşünerek kırk bin 
askeri ordumdan ayırdım.» Nafile, 
Şah gene görünmüyor. Tekrar nâ­
me. Belli, şahı en zayıf damarından 
yakalamak istemektedir. Şah ki 
«Merdler Şahı» olan Hazreti Ali 
misali bir iddia ile: «Şâhı-Merüan 
aşkına merdâne gelmüşlerdenüz» 
gibi şiirler yazarak en üst perde­
den merdlik davası edendir, Ya­
vuz ona diyor ki:’ «Er isen meydana 
gelesin, kendi selâmeti için sakla­
nanlara erlik adı verilemez. Ölüm­
den korkanlar kılıç kuşanıp ata 
binmeğe lâyık değildir.» Yavuznâ- 
menin şu beyti işte bu nâmeler 
bahsini anlatır:
Fcrmân-ı bi-eman ile halkan Hüma
gibi
Tugralı nâme gitti Kızılbâş Şahma
Nihayet Doğu Bayezide vardık­
tan sonra öncülerin tuttuğu esir­
lerden Şahın Çaldıran sahrasında 
bekleyip harbi orada kabul etmek 
kararında olduğu öğrenilince Ya­
vuz büyük bir kâbustan kurtul- 
muşçasma sevindi. Çaldıran ovası 
şimdiki hududumuzun yirmi, otuz 
kilometre ilerisinde, Makunun ce­
nubunda ve Tebrizin garbında u- 
zun bir vadidir. Ordu 22 ağustos 
sabahı Çaldırana giriyor. Artık bu 
ovada düşmanla cenk etmek Acem 
tahtının payitahtı olan Tebriz yo­
lunu açmak demek:
Ahir ağardı tan yeri re’s-i cibâlden 
Serhaddc yol göründü Acem tâht-
gâhına
İran ordusu ovanın şarkında mev 
zi almıştı. Yavuz garbdaki tepelere 
yerleşti. Türkle Türkmen karşı 
karşıya. Cesaretçe iki taraf da denk 
amma yalnız beş yüz topun nam- 
lusile Yavuzun harb dehasındaki 
üstünlük bizim tarafta. Uzaktan 
İranlılar ordumuzu iyice gördüler: 
En önde kırmızı börklü başlıklarile 
Azeb askerleri, merkezde beyaz 
börklü külâhlarile Yeniçeriler; 
renk renk, boy boy, dalga dalga 
sancaklar- ve kırkar’  çift beygirle 
çekilen ağır toplar. Hayrullah Ta­
rihi şöyle der: «Şah İsmailin hava­
darı olan İranlılar Osmanlı asker­
lerini gördükleri anda başlarına 
gelecek belâyı bilmişlerdi.» Şiir 
bunu şöyle söylüyor:
Hâkâan-ı RCım leşken yaklaştığın
göriip
İran gerektir ağlasa baht-ı siyahına
Son gece. Yavuz büyük bir harb 
meclisi kurmuş. Bazıları pek yor­
gun düşen orduya hiç olmazsa yir­
mi dört saatlik bir istirahat veril­
mesi fikrindedir. Rumeli D e f a ­
dan Piri Mehmed Çelebi: «Orduda 
bunca gizli Şiî var, onların karşı 
tarafla temaslarına meydan verme­
den cenge girmek gerektir» deyin­
ce Yavuz herkese heybet heybet 
bakıp: «Bana işte böyle vezir lâ­
zım» diye kendinin de aynı fikir­
de olduğunu ilânla şafak sökerken 
hemen cenge başlanmasını ferman 
etti. Geceden verilen bu ferman 
hâtiften bir şada halinde karşı 
dağların cephelerine de mehabetle 
aksetmektedir:
Hengâın-ı rezmi bildiren âvâz-ı
hatifi
Aksetti her tarafta cibâlin cihâdına
İslâmlığın kaderini tayin edecek 
bu ceııge göklerdeki büyük ruhlar 
da merak edip duruyor. Şimşek ki 
göklerin, bir anda şarkından gar­
bına uzanan en süratli habercisi­
dir, öyleyse dağların cephelerine 
akseden o hâtifî sesin ertesi gün­
kü zafere aid müjdecisini bütün 
eflâke bildirsin:
Sahrû-yi Çaldıranda gaza vardır
iıtcye
Ey berk müjde ver feleğin mihr ü
mâlıma
Dağdan ovaya doğru, anane ica­
bı, en önde tuğlar iniyor. Cenk 
meydanına bu tuğlarm gölge sal­
ması demek Nûşirevân-ı Adilden- 
beri İran mülkü olan bu diyarın 
ele geçirilmesi demektir:
Meydân-ı cenge sâye-resân oldu
t Ağlar
Rehyâb-ı milk-i Nûşirevân oldu
tuğlar
Yahya Kemalin, her biri dokuzar 
beyitten mürekkeb «bend» leri bir­
birine bağlıyan bu son «Bendiye» 
beyitlerine verdiği teknik bir ye­
nilikle keşif denebilecek bir hüner 
gösterdiğini birinci bende aid ilk 
yazıda işaret etmiştik. Malûm ol­
duğu üzere bu bendiye beyitleri 
aynen tekerrür ederse, her bend 
aynı beyitle aynı yere ricat ettiği 
için, o çeşid nazma «terci-i bend» 
dendiği gibi eğer beyitler ayrı ayrı 
olursa, bendler bir araya toplanmış 
olduğu için, ona da «terkib-i bend» 
denir. Yahya Kemal bu bendiye 
beyitlerine verdiği yeni şekil saye­
sinde işte «terci* ile «terkib» i bir­
leştirmenin yolunu bulmuş oldu. 
Bendiye beyitlerinin mahiyetleri 
ayrı olduğu için bu manzume bir 
«terkib-i bend» olduğu gibi, beyit­
lerin redifleri aynı ve kafiyeler! 
müşterek olduğu için de manzume 
bir nevi «terci-i bend» mahiyeti 
aldığından bu sayede ayrı ayrı 
bendler bir «sentez» halinde yek- 
pâreleşmiş oluyor.
Dokuz bendi tamamlandığı za­
man doksan beyti bulacak bu şiir­
le Yavuzun sekiz senelik kısa sal­
tanatında, ikisi de birer yıldan faz­
la sürüp her biri dörder çengin 
zaferini taşıdığı için saltanatının 
her senesine bir zafer nasib eden 
o mehabetli devir tarih kitablarınm 
sahifelerinden sanatın ftisunlu 
ebediliğine de geçmiş olacaktır 
Birbirini tamamlıyan sekiz safhalı 
o devir bu mazhariyete ancak dört 
buçuk asır sonra ve ancak Yahya 
Kemal gibi bir şairin yetişmesile 
erebildi. Kendilerini yalnız bir ke­
re daha tebrik değil kendilerine 
bir kere daha şükranlarımızı suna- 
l ı m .
İsmail Habib SEVÜK
Birinci lıcnd için düzeltme: 
Birinci sütundaki 1 inci beytin 
2 ııci mısraındaki «lâl» kelimesi 
«bâl», 2 nci sütunun ilk ırrıram­
daki «nebevide» kelimesi «nebevi­
den», 3 üncü sütunun birinci mıs- 
raındaki «konmaya» kelimesi «uç­
maya», 4 üncü sütunun 1 inci mts- 
ramdaki «haku» kelimesi de «hal­
ka» olacaktır.
Yahya Kemalin sıhhati 
Büyük şairimizin hastalığı cok 
şükür gayet iyi bir safhaya girmiş­
tir. Tedavi edildiği Cerrahpaşa 
hastanesinin dahiliye doktorların­
dan Ali Rıdvan Unar gönderdiği 
bir mektubla bu beşaretli salâhı 
müjdelemektedir. Bilhassa Ameri- 
kadan gelen ilâçlar çok iyi netice­
ler vermiş. Doktor dostumuz bu 
vesileyle mektubuna bir de Yahya 
Kemal için yazdığı «Şifanâme» hi­
tabesi şeklindeki manzumesini lef- 
feylemiş. İyi tahassüsler bulunan 
bu beş beyitlik manzumeyi de o- 
kuyucularımıza sunuyoruz.
İ. H. S.
Öyle bülbülsün ki dem çektikçe 
her mevsim, bahar; 
Öyle âşıksın ki bir âhmda bin 
Leylâ yanar. 
Arşa çıksan ahtcıân âguş açar 
miracına,
Dilrüba mısraları« finize olmuş
tacına.
Her satir şi’rin bütün ¡draki sarmış
meşale,
Bir mübarek sır gibi gezmektedir 
elden ele.
Nağme-1 şi’rinlc dilşad ettiğin eşsiz
şehir
Tanrıdan her lâhza sağlıklar niyaz 
etmektedir.
Bayrak oldun milletin gönlünde 
sen Yahya Kemal, 
Böyle yüksek varlığı elbet bağışlar 
Ziilcclâl
Dr. AH Rıdvan Umar
Câlis budur erîke-i âlem-pcnâhma
Sünnî müslümanlar da zaten 
Hazreti Aliyi sever. Yeniçeriler 
Bektaşi mezhebinde. Ali severlikten 
Aleviliğe, oradan Bektaşîliğe, Bek­
taşîlikten Şiiliğe geçmek kolay. 
Şiilik içindeki Safevî Kızılbaşlığı, 
yani beşinci kol ordunun içine ka­
dar girmiş. 1514 nisanının 23 ünde 
Üsküdardan hareket eden ordu 14 
ağustosta, şimdi Ağrı vilâyetine 
bağlı, Eleşkerd kazasına vardığı 
zaman «Eskitepe» mevkiinde Ye­
niçeriler ayaklanıp, Padişahın ota­
ğına kurşun atacak kadar işi azı­
tarak, «Daha ileri gitmezüz» diye 
dayatmağa kalktıkları zaman, Ya­
vuz hiç fütursuz küheylânına atla­
dığı gibi onların karşısına dikildi: 
Hitabet yalnız ses değil, duruş, ba­
kış ve bedene mana veriştir. Göz­
lerin şimşeklenmesi bazan en tesirli 
belâgat olur: «Erkek olmtyanlar
karılarının yanlarına dönsün, er­
kek olanlar benimle gelür, kimse 
gelmezse ben yalnızbaşıma gide­
rim» deyip, yüreklere ok saplar ! 
gibi hepsine hışımla bakarak atını 
mahmuzlaymca... Hani aslanlara 
keskin keskin bakıldığı zaman 
manyatizma olurlarmış. Bütün o 
dikbaş gaziler böyle manyatizmalaş 
mış aslanlar gibi Yavuzun heybe­
tindeki mıknatısa tutuldular:
At üzre geçdiğin göriicck leşker-i
guzat
Râm oldu şîrler gibi yâvuz nıgâhına
Hayrullah Efendi «Sultan Selim 
muvaffak olamıyaydı Anadolu ve 
devlet giderdi» diyor. Fransız tra­
jedisinin baş kaynağı Corneılle: 
«Kolay zaferin şerefi yoktur» der. 
Yavuz tehlikenin en korkuncunu 
göze aldığı içindir ki şerefin en 
üstüne çıktı. O ne yapmağa gitti­
ğini biliyordu. Yapılan iki sefer 
değil vatana iki vatan büyüklü­
ğünde ülkeler veriştir. Bu, devletin 
tahtı önünde Şark ve Garba boyun j 
eğdirişti. Ondan sonra imparator­
luk bütün İslâm âleminin başbuğ- 
luğunu eline alan bir cihan devleti
olacak: .
Minkâad ediip şeririne meşrutla
mağribi
Bir devlet armağan edecektir İla­
hına
Evet bunların hepsi olacak. Fa­
kat Şah görünmüyor. Erzincandan 
itibaren hep onun ülkesinde yürü 
dükleri halde Şahtan eser yok. 
Eğer Şah cengi kabul etmezse her 
şey mahvoldu demek. Padişah 
cenkten değil cenk edememekten 
korkmaktadır. Sıvasa vardıktan 
sonra yüz altmış binlik ordudan 
kırk binini Orta Anadoluda bırak-
Taha Toros Arşivi


Yavuzname'nin ikinci bendi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository