Taha Toros Arşivi, Dosya No: 109-Hasan Ali-Can Yüce

Yücel, Can

Istanbul Sehir University Repository

15 AĞUSTOS 1999 PAZAR CUMHURİYET
• • • •
KULTUR kultur@cumhuriyet.com.tr
Öfke ile sevginin ‘koca çınarı’ Can Yücel, yaşamında hep karısını, şiiri ve politikayı sevdi
4Ben ihtiyarım, ilhamım genç’
Kültür Servisi - “Bir kez gözaltındayken ‘Haya­
tını anlat’ dediler, bir başladım, nasıl susturacakla­
rını bilemediler, sonunda ...tir ol git deyip kovdular.”
Yaşamını ‘en güzel şiiri’ olarak niteleyen Can Yü­
cel, yaşadıklarını, düşündüklerini yine kendi üslû­
buyla anlatıyor:
Babama hep posta koyuyordum
İlkokul üçteyim. Küçücük çocuk. Boğaziçi oku­
lunda okurdum. Evden yolladılar. Leyli yollandım. 
Hem aynı şehirde oturacaksın hem de okula leyli 
yollanacaksın. Çok bozuldum, çok üzüldüm. Evde, 
ikiz kardeşimle kavga ediyorum diye yollandım.
Benimsemedim. Her şeyi benimsemediğim gibi... 
Futbol vardı, futbol oynuyordum... İyi bir futbolcu 
olacaktım. Nasıl gol atacağım hâlâ rüyama girer... 
Zaten şiirde de hep nasıl gol atacağımın peşinde­
yim ya!
Ankara’da Taşmektep. Ahır gibi. Bombok bir yer. 
Futbol da yok. Üstelik vekil oğlusun. Bombok bir 
durum. Hiç sevmedim... Ortaokul bitti. Atatürk Li­
sesi. Aynı numara orayı da sevmedim.
Klasik şube harikaydı. Harika kadro, Nurullah 
Ataç, Cevdet Kudret ders veriyor. Nâzım okuyoruz. 
Dünya edebiyatını tanıyoruz. Latince öğreniyoruz. 
Sekiz öğrenciyiz. Gazi Yaşargil de orada. Gazi çok 
çalışkan, bize karışmaz. Orda komün kurduk. Harç­
lıklarımızı komüne verip para biriktiriyoruz. Dışa­
rı gitmek için. Sonra tüm topladığımızı Gaziciği- 
mize verdik, onu dışarı yolladık.
Ben babama hep posta koyuyorum. Tek parti nu­
marası vardı ya. Utanıyorum senden derdim. O da 
niye utanıyorsun diye çıldırıyordu. Arabasına bin­
mezdim. Öyle bir gerginlik işte. Sonunda beni 
Cambridge’e postaladılar. Bu da çılgınlık. Ben Dil 
Tarih Fakültesinde Almanca öğrenmiştim, Alman 
edebiyatını biliyorum. İngilizce bilmiyorum. Niye 
yolluyorsunuz beni Cambridge’e! Çılgınlık işte! 
Züppelik işte!
Cambridge’de Allah muhafaza kuş gibiyim. Ben 
de hayatta kuş gibiliğe razı değilimdir. Bütün Ka­
tolik papaz çocukları benim Latincenin on mislini 
biliyor. Ben de kafayı modem tarihe taktım. Bet- 
rand Russel derse gelir... Ama hem kuş gibiliğe 
hem ukala Ingiliz numaralarına yokum... Ayrıldım 
Linkfield’e gittim. Bülent, Rahşan orada. Ali Ney- 
zi, Yavuz Bayraktar orada. Havuzlu, tenis kortlu, lüks 
evlerde oturuyorlar, ama yemek yiyecek paramız 
yok. Babam geldi ziyarete. Mezarlıktan ebegüme­
ci toplayıp ikram ediyoruz... Londra’da resim tari­
hi öğrenmek için ‘Court of Institute of Art’a gidi­
yorum. Orada bizim ressamları buldum. Avni, Bed­
ri Rahmi’ler, Selim, Şadi Çalık, İlhan Koman. Ora­
da hem eğlendik, hem öğrendik.. Arada şişeye gi­
riyoruz..
İroni bir direnç kahkahasıdır
ilk şiirimi on yaşında yazdım. Bahardın metresi 
olan hanımın yuvasmdaydım. Yuvada bir çocuk öl­
dü. Çok üzüldüm. Arkasından şiir yazdım.
Ben mümkün olduğu kadar aile içinde yaşadım. 
Bütün serseriliğime rağmen aile köklerimi kaybet­
medim. Aile değil sade, arkadaşlarım için de böy- 
ledir. Öldükleri zaman şiir yazarım.
Şiire, babamın yardımı çok oldu. Hep şiir çevre- 
sindeydim. Babam okur, babaannem okur... Şiire el­
verişli bir dünya yaratmıştı babam bana... İngiltere 
dönüşümde çevreme çok dikkatli baktım. Herkes­
le beraber olmayı ve dinlemeyi seç­
tim. Cahit’le, Orhan’la... Bu arada 
insan şiiri kaybedebilir de. Ama te­
melde şiir güdüsü yatıyordu. Dili 
iyi biliyorsan, şiirin ne olduğunu 
biliyorsan yazmadan duramazsın.
Elbette hümanizma beni etkile­
miştir. Böyle yetiştim ben. Baba 
Mevlevihane’de doğmuş, yetişmiş­
ti. Babam her ne kadar Batıcı, Ata­
türkçü, Batılılaşma hareketinin bir 
yiğini olarak yaşamışsa da Şark ede­
biyatı, m istisizm, Divan edebiyatı 
ve bizim temel gökkubbemiz mu­
sikisini de birleştirmişti. Ama ben 
o kadar şanslı değilim.
Hayatımda, karım hariç, iki şey 
sevdim: Şiir ve politika. Şiir nedir, diye sorarlar. ‘Şi­
ir göklerde uçan nazenin bir balon’ değil; o balon 
çoktan patladı. Benim için şiir akıl ve heyecan me­
selesidir. İnsan beyninin yalnız yüzde 10’u bilinir, 
gerisi meçhul kıta. Şiir, beynin işlemeyen yüzde 
90’mı harekete geçirmektir.
Şiir bir terlemedir. Güneş güneş sözlerle... ve 
böyle böyle eriyip gider. Dünya gibi tıpkı; dön­
• •arfke ile 
sevgi arasında 
çırpman bir 
çelişkinin 
içinde 
yaşıyorum. 
Şiirlerimle de, 
siyasamla da, 
bana enerji, 
akıl ve 
yaşama 
sevinci veren 
şey, öfkeyle 
sevincin 
çelişkisi. 
Hiçbir zaman 
umudumu 
kaybetmedim, 
insanla ilgili 
bütün 
gerçekler 
içinde bir 
mucize vardır. 
Bu mucize 
umudu 
getiriyor.
'  mut
a  >, ,, á >, w* I e■ i P j
dükçe terleye terleye...
Benim gördüğüm, aşk, sevmekten başlayan az­
gınlıktır. O kadar çok sevmek ve azmak lâzımdır ki 
aşk için, hiçbir boğa seni tutamasın, hiç bir toreoa- 
dorsana kırmızı şal göstermesin... Evet, aşk kendi­
ne mahsus bir boğa güreşidir. Picasso dahi bunu 
çok iyi bilir.
Oktay Rifat’ın söylediği gibi: 
Kelimeler, günlük konuşma ve ile­
tişimde yıpranırlar. Oysa kelime­
ler bütünselliğin parçalarıdır. Şiir, 
kelimeleri bu galaksiye iade et­
mektir. Bu arada kurulan güzel­
likler, bütünlükler büyük bir ‘hap- 
pening’ olur.
Şiir, yaşamı çekip çeviren bir il­
ke. Diyalektik, şiirde öfke ve sev­
gi olarak tecelli ediyor. Bu sevgi ve 
öfkenin diyalektiği eytişimdir. Bu 
nedenle sevgi ve öfkenin bir bile­
şimi olarak ortaya çıkar sanat. Ola­
nı kabul yerine olanı değiştirme 
yolunda bir çabadır, bundan dola­
yı verimlidir ve önemlidir. Bun­
dan dolayı insan beyninin ince noktalarına kadar gi­
ren, süreklilik kazanan bir eylemdir.
Şiir, gürültüden müziğe geçmektir. Şiir, evrenin 
içinde büyük seslerin molekül ve atomlardan baş­
layan bütünlüğü, bu bütünlüğün müziğidir. Şairin 
görevi bu musikiyi kurmaktır. Kozmosdan aşağı şi­
ir yazılmaz. Üst tarafı minördür... Harika o ki, in­
sanlar kendi adlarına değil, kâinat adına yazarlar.
Bütünselliğin dışında şiir yoktur. Hayat ve ölüm 
de bütündür. Şiir bu bütünden çıkan büyük çılgın­
lıktır. Çok ağır geçen hayatımızın içinde ironi, bü­
tünselliği bozmayacak ana çaredir. Bir direnç kah­
kahasıdır. Bence kahkaha çiçekleri yaratmak Baude­
laire’in ‘Şer Çiçekleri’nden daha iyidir. Hiç olmaz­
sa, kahkaha çiçeklerinden LSD yapılır.
Hayatımda şiirden başka, çeviriy­
le uğraştım, onun dışında bir iki kı­
sa memuriyetin dışında hiçbir iş tut­
madım.
Şiir benim için meslektir
Eskiden babaanneme anlatırdım:
Bak şimdi, şU yazıdan 50 lira kaza­
nacağım, ötekinden şu kadar... diye.
Kadıncağız kahkahalarla gülerdi.
Hiçbiri doğru çıkmazdı. Para kazan­
mak için birtakım işler yaptım, ter­
cümeler, fıkra yazarlığı. Ama aldığın 
para para değil, ekmek parası bile 
değil. Peki nasıl geçiniyorum? An­
kara ve Dragos’taki baba evlerini sat­
tık, Kuzguncuk’ta ev aldım. Artık babam sayesin­
de parasızlıktan şikâyetim yok.
Şiir benim için meslektir. Düne ve geleceğe ba­
kışımla birlikte yürüyen özgür bir meslektir. Son za­
manlarda kitaplarımdan gelen parayla yaşamımı 
sürdürüyorum. Bu benim için çok önemli bir şey.
Şiir yazmada intizamım var. Hep şiir düşünüyo­
rum... Ben ki, büyük planlarda, İşçi Partisi dönemin­
de on yıl şiir yazmadım... Şimdi ciddi olarak çalış­
ma olanağım var. Rahatım yerinde. W. B. Yeats’in 
dediği gibi: Ben gençken ilhamım ihtiyardı. Şimdi 
ben ihtiyarım, ilhamım genç...
Ben hep iki tür düş görüyorum. Ya futbol düşle­
ri ya da erotik düşler. Erotik düşler, eski hikâyeler­
le. Kadınlan çok seviyorum. Kadın erkek çelişkisi 
çok önemli. Çok yakın bu iki cinsin, bu çelişkiyi, 
gerilim içinde yaşaması bir mucize. Erotizm, bu 
gerginliği yaşama. Hayatın temelindeki erotizm bu. 
En güzel yanı insanlan ayakta tutması...
Yabancı bir televizyon görüncesinde bitkilerin 
nasıl çiftleştiğini seyrederken ağlıyorum... Derken, 
aklıma geliyor Güler’le ilk seviştiğimiz. Orda da ağ­
ladığını gülerek hatırlıyorum.
Ben 7 yaşında, 70 yaşında gibi hissettim kendi­
mi. 70 yaşında da kendimi 7 yaşında gibi hissedi­
yorum. Bundan dolayı iş karışık... Belli bir yaştan 
sonra insanda çocuklaşma demeyeyim de, dünya­
ya çocuk açısından, çocuk gibi bakma ihtiyacı do­
ğuyor. Zaten bazı şeyler de ancak çocukça anlatıla- 
bilir geliyor bana.
Şiirden değil, çeviriden yattım. Che Guevura’mn 
‘İnsan ve Sosyalizm’ ile Che, Mao ve bir Amerika­
lı generalin yazdığı ‘Gerilla Harbi’ kitaplarım çe­
virmiştim. Amerikalı general kontrgerillayı anlatı­
yor. Dava dört yıl sürdü. Amerikalı general yüzün­
den mahkûm olduk.
Şairlerin hepsi hapisane kuşudur. Kendi kendile­
rine acımaktadırlar ki, insanın en büyük kabahati ken­
dine acımasıdır. Ondan dolayı çok güç çıkıyor şiir, 
daha doğrusu şair çıkmıyor da şiir çıkıyor ara sıra.
Cumhuriyet şiiri, bütün tek parti devrindeki gay­
retlere rağmen-H'ececiler, şunlar bunlar- resmi şiir 
tutmadı. Şiir resmi kanalm dışında, siyasi olarak da 
onun dışında duranların inhisarında gelişti. Bu ne­
denle de menfi bir şey olarak bakılmıştır şiire Tür­
kiye’de. Şimde otel yaptılar ya, Sultanahmet Ceza­
evinden geçmemiş şair yoktur o devirde.
Aslında bir kül tabağıdır dünya
Menfiden kasıt öfkeyse sevgiyle beraber olmalı 
bu. Nâzım’da da böyledir. Ama baskıdan ciddi za­
rar görmüştür şiir. Gençlere seslenme bakımından 
ayağı bağlanmıştır, kösteklenmiştir. Kitleye intika­
li güçleşmiştir. Öndan dolayı da kendi içine kapan­
mıştır. Hele 1980’den sonra şiir ve şair kendine acır 
hale geldi. Bir insan için kendine acımaktan daha 
kötü bir şey yoktur.
Benim şiirimde de, siyasetimde de hâkim iki un­
sur var. Bu iki unsurun çelişkisi ve sentezi, bana ya­
şama gücü veriyor. Olupbitene ve olupbitenin so­
rumlularına karşı öfke; olması gerekene, olabilece­
ğe ve onu getirecek olan büyük emekçi ve aydın kit­
lelerine sevgi... Öfke ile sevgi arasında çırpınan bir 
çelişkinin içinde yaşıyorum ben. Şiirlerimle de, si­
yasamla da, bana eneıji, akıl ve yaşama sevinci ve­
ren şey, öfkeyle sevincin çelişkisi.
Küfrü ve argoyu halk kullanıyor. Yazdığımız şey 
de halkın nabzı ve ağzı olduğuna göre, elbette bu 
küfür işi de kendiliğinden katılıyor işin içine. As­
lında küfür bir özgürlük davasıdır. Türkiye’de de ka­
la kala küfretme özgürlüğü kalacak. O özgürlüğü 
de elden bırakmak istemiyorum.
Hırgür sevmeyen bir insanimdir. Ama hırgürsüz 
yaşanmıyor bu ülkede. İkincisi mahcubumdur, fa­
kat artık yırtık olmadan yaşanmıyor. Mümkün ol­
duğu kadar asude, kendini dinleyerek yaşamayı se­
viyorum, fakat çok patırtılı bir ülke. Bundan dola­
yı insanın mizaç doğrultulan, bu 
yaşam içinde kendi sonuçlanna va­
ramıyor.
Hiçbir zaman umudumu kaybet­
medim. insanlıktan umut kesmem. 
İnsan, zaman zaman iyimserlik ya 
da karamsarlık duyabilir. Fakat, in­
sanla ilgili aşağı yukarı bütün ger­
çekler içinde bir tansık, bir mucize 
vardır. Bu mucize, umudu getiri­
yor. Ama umut durduğu yerde ol­
maz. Kazanarak, çalışarak, savaşa­
rak edinilir. Umudun olmadığı yer­
de insan ‘Herkes koyun gibi kendi 
bacağından asılır’ diyerek, enayi gi­
bi kendini, yaşamayı askıya alır, ge­
berip gider.
Aslında bir kül tabağıdır dünya, içine bir güneş 
bastırılmış. Amma da izmarit ha!...
Ölmekten değil, ölümün acısı olmasından, işken­
ceden korkuyorum. Ölüm içimizdedir, her doğan ço­
cuğun içinde. Ölüm bütünselliktir. Bu bütünselliği 
bozacak, beni parçalayacak acıdan korkuyorum. İn­
sanı ezici, bütünselliği bozucu her şeyden nefret 
ediyorum.
Taha Toros Arşivi


Öfke ile sevginin 'koca çınarı' Can Yücel, yaşamında hep karısını, şiiri ve politikayı sevdi:'Ben ihtiyarım, ilhamım genç'

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository