Taha Toros Arşivi, Dosya No: 87-Refik Halit Kara

Özkırımlı, Atilla

Istanbul Sehir University Repository

ÖLÜMÜNÜN ONUNCU YILINDA
Gözlem, yergi ve 
tanıklıklar yazarı:
Refik Halit Karay
Bugün, hikâyeleri, romanları, mizahla beslenen fık ­
raları ile edebiyatımızda küçümsenemeyecek bir yeri 
olan Refik Halit Karay 'm onuncu ölüm yıldönümü Tür­
kiye tarihinin üç ayrı dönemini yaşayan ve yaşama bi­
çiminden kaynaklanan, iki ayrı kümede toplanabile -  
cek-kimisi edebiyat tarihi açısından özel bir önem ta -  
şıyan-eserler yazan Karay, aşağıda yaşam öyküsü ve 
eserleriyle birlikte ele alınarak tanıtılıp değerlendi -  
riliyor.
Atilla özkırımlı
Edebiyat tarihçilerinin, 
Nâbfzâde Nâzım'ın "KaraBl - 
bik” (1890) hikâyesiyle ,Ebu- 
bekir Hâzım Tepeyran'ın"KU- 
çük Paşa" (1910 ) romanından 
sonra köy ve kasabaya yöne­
len Türk hikâyesinin başlıca 
temsilcilerinden biri saydık - 
lan Refik Halit'in yazarlığı - 
nı,gerek verdiği ürünler, ge­
rekse yaşama biçimi açısın - 
dan bir bütün olarak değer­
lendirmek kaçınılmazdır.O - 
nun hikâye ve roman yazarlı­
ğı .mizahla beslenen fıkra ya­
zarlığından ve bir sürgün ola­
rak sürdürdüğü yaşama biçi­
minden kaynaklanır. Nitekim , 
ilk hikâye ve romanı birinci , 
sonrakiler de ikinci sürgün - 
lüğünden sonra yayımlanır . 
İlk eserlerinin belirgin özel - 
ilkleri gözleme dayanmaları­
dır; giderek piyasa romanla­
rı yazması da sUrgUnlUğUnün 
doğurduğu siyasal sonuçların 
zorlamasına bağlanırİBu ne - 
denle önce yaşamöyküsünden 
söz etmemiz gerekiyor.
I888'de İstanbul'da doğan 
Refik Halit,Karakayışoğulla - 
rından Maliye başveznedarı 
Mehmet Halit Bey'in oğludur. 
Öğrenim ve gazetecilik yılla­
r ı oldukça hareketli geçti. Ga­
latasaray Lisesl'ni bitirme - 
den ayrılıp (1906) bir yıl son­
ra sınavla Hukuk Mektebi' ne 
girdiyse de Meşrutiyet'in ila­
nıyla öğrenimi bıraktı ve ga - 
zeteciliğe başladı. Servet -  i 
FUnun'daki aylıksız müter­
cimliğini .Tercüman-ı Haki - 
kat gazetesi mütercim ve ya­
zarlığı izledi. Bir ara Son Ha­
vadis adlı bir gazete çıkardı
(D
(1909),ama ancak on beş sayı 
sürdürebildi. Fecr-i Aticilere 
katıldı,bir yandan da Kalem 
dergisinde "K irp i" adını kul - 
lanarak mizahi fıkralar yazı­
yordu. Cem adlı mizah dergi­
sine başyazar olunca bu yazı­
larını orada sürdürdü (1910) . 
İttihat ve Terakki iktidarını 
hedef alan fıkraları kısa sü­
rede yaygın bir üne kavuşma­
sına yol açtı.İttihatçılar ik - 
tidardan ayrılınca , Beyoğ­
lu Belediyesi başkanlığına 
getirilen Ahmet İhsan Tok - 
göz'ün başkatibi oldu. (1912). 
Ama bu görevi çok sürmedi , 
İttihatçılar yeniden iktidar 
olup da Mahmut Şevket Paşa 
vurulunca (1913) bütün muha­
lifler gibi o da tutuklandı ve 
Sinop'a sürüldü. Bu sürgün - 
lük beş yıl sürecek, Çorum , 
Ankara ve Bilecik'te de bulu­
nacak,evlenecek,bir iki yazı­
sı dışında yazı yayımlayama- 
yacaktır.
1918'de çocuğunun doğumu 
nedeniyle izin alarakistan - 
bul'a geldi,Yeni Mecmua' da 
hikayelerini yayımlayan İtti - 
hat ve Terakki'ningüçlü ada­
mı Ziya Gökalp'in araya gir - 
mesiyle bağışlandı.KobertKo­
lej 'deki Türkçe öğretmenliği­
nin yanısıra Vakit,Tasvir - i 
Efkâr, Zaman gazetelerinde 
de makaleler yazdı, MUtare - 
ke döneminde Hürriyet ve İti­
laf Fırkası iş başına gelince 
üye oldu ve Damat Ferit dö - 
neminde Posta - Telgraf ge­
nel müdürlüğüne atandı (1919) , 
bir yandan da Sabah,Alemdar 
Peyam-ı Sabah gazetelerinde 
yazıyor,M illi Mücadele'yi e - 
leştiriyordu. "Aydede" adlı
mizah dergisini de bu dönem­
de kurdu (1922).M illiciler ba­
şarıya ulaşınca, tutuklanacağı­
nı anlayarak Beyrut'a kaçtı . 
Nitekim adı.l. 6 .1924'te "Yü - 
zellilikler Listesi"ne alınmış­
tı.
İkinci sürgünlüğü, üstelik 
de yurt dışında,oldukça uzun 
sürecek,ikinci kez evlenecek, 
Halep'te Doğru Yol (1924) ve 
Vahdet gazetelerini yönete - 
çektir. Doğru Yol gazetesin­
deki yazıları yine Türkiye'de­
ki yönetimin aleyhindedir.Ni­
tekim bu gazetede yayımlanan 
"Min-el Bâb İlel-Mihrâb"adlı 
anılarının İstanbul'da bir ga - 
zetede tefrika edilmesi için 
yapılan girişim lere de hükü­
metçe izin verilmez. 1926'dan 
sonra tutumunda bir yumuşa - 
ma görülür .özellikle Vahdet 
gazetesinde Lâtin harflerinin 
kabulünü (1928), daha sonra da 
dil devrimini benimseyen bir 
tutum takınır. I938'de çıkan 
siyasi af üzerine de yurda dö­
ner.
Artık politikayla uğraşma­
yan birRefik Halit'tirbuTan'- 
da yeniden başladığı gazete - 
elliğini,bir ara " Aydede"yi 
yeniden çıkararak ( 1948 -49) 
sürdürür. Aşk ve macera ro - 
mantarı yazar,anılarını y a - 
yımlar, söyleşi niteliğindeki 
fıkralarını politika dışı konu­
larla süsler.18 Temmuz 1965'- 
te öldüğünde otuza yakın eser 
bırakmıştır ardında.
Refik Halit' in hikâye ve 
romanlarını, yaşam öyküsü­
nü de göz önüne alarak iki 
aşamada ele almak gerekir. 
Yazarlığa başlamasıyla ilk 
hikâye kitabı arasında on y ıl­
lık bir süre vardır ve bu on 
yılın beş yılı sürgünde geç - 
miştir. "Memleket Hikâyele - 
ri"de bu sürgün yıllarının ü - 
rünüdür. Nitekim kendisi de 
bunun bilincindedir. Mustafa 
Baydar'm, "İnsanlar bazan 
'kahır yüzünden lâtfa uğrar - 
lar'.Sizin de İstanbul ve mem­
leket dışına çıkmak zorun­
da kalışınız sanatınız için fay­
dalı oldu mu?" sorusuna"Her 
iki gurbetim de çok faydalı ol­
du. Birincisinde Anadolu'yu • 
tanıdım. İkincisinde dünyayı 
tamdım", karşılığını v e re - 
çektir. Aynı konuşmada(Mus - 
tafa Baydar .Edebiyatçıları - 
mız Ne Diyorlar? s. 107) şu 
önemli açıklamayı da yapar : 
"Ben Anadolu'yu bir köylü o- 
larak değil,varlıklı bir şehir 
delikanlısı olarak gördüm ve 
anlattım. "Bu cümlede Refik 
Halit'in hikâyeciliğini b e lir ­
leyen iki temel kavram yatar: 
Gözlem ve bu gözleme bağlı 
gerçekçilik.Onu edebiyat ta - 
rihimizin anılmaya değer sa ­
natçıları arasına sokan da bu 
gerçekçiliğidir.
Kuşkusuz,Sadri Ertem 'le 
başlayan ve Sabahattin Ali ile 
gelişen gerçekçiliğe bağlaya­
mayız Refik Halit'i.Yada kö­
yü konu edinen 1940 sonrası 
hikayecilerine. Biçimsel bir 
gerçekçiliktir onunkisi. Ken - 
dişinin de belirttiği gibi salt 
görür ve anlatır, çözümleme­
ye çalışmaz,eleştirmez,so - 
mut bir önerisi de yoktur . 
"Varlıklı bir şehir delikanlı - 
sı" nın yürek burkuntusu.kö - 
tümserliği sezilir anlattıkla - 
rında. Ama anlattıkları , hiç 
de umursanmayacak şeylerde-
ğildir. Hikayelerde yansıtılan 
sorunları şöyle kabaca sıra - 
layı vermek bile bunu kanıtlar. 
Söz gelim i,küçük bir ilçeye 
ıslah-ı nefsetmesi için siirü - 
len bir orospunun kasabalının 
namus anlayışı yüzünden çek­
tiği acılar ve ölümü (Yatık E- 
mine)fkasabadaki memurla - 
rın sorumsuzca yaşayışları 
ve yeni atanan ülkücü görev - 
lilerin bile ortama ayak uy - 
durmak zorunda kalışları (Şef­
tali Bahçeleri) ¡köylünün kör 
inançları ve bundan yararla -  
nan çıkarcılar (Boz E şek, Ya­
tır) ;bir işçi katibinin parayla 
satın alınması ve işçi -  işve­
ren ilişkileri (Hakk-ı Sükût); 
bir kaymakamın, kendi si söz 
konusu olunca koyduğu yasak­
ları çiğnemesi (Sarı Bal) gibi 
konular yalın .akıcı bir dille 
ve alayın ağır bastığı bir mi - 
zahla dile getirilir.
İşte Refik Halit'in önemi 
buradan gelir. Nâbfzâde Nâ - 
zım gibi belli bir akımın sa - 
vunuculuğunu yapmak ya da ilk 
örneğini vermek amacıyla 
yazmaz ¡tanık olduğunu aktar­
maktır amacı. Bu nedenle de 
ilkte kalır ya da "Gurbet Hi- 
kayeleri"nde olduğu gibi anı - 
lara gömülür. Dili dışında b i­
çimsel bir yenilik getirmez , 
olaylar dış görünüşle hikaye 
edilir,ama "Memleket Hika - 
yeleri"yle Anadolu girer Türk 
edebiyatına.Üstelik söz konu­
su edilen sorunlar, bugün de U- 
zerinde durulan sorunlardır .
İlk romanı "İstanbul'un İç- 
yüzü"de, ll. Abdülhamid'den l. 
Dünya Savaşı ' nın sonlarına 
kadar uzanan bir dönemin top­
lumsal yapısını yansıtması a- 
çısmdan önem taşır. Ayrıca 
bu roman bir siyasal düzene , 
bu düzenin yürütücülerine ve 
yarattığı insan tiplerine yö - 
neltilmiş bir yergidir de. Bu 
amaç,yazarın,alışılmış ro - 
man tekniğini boşlamasına yol 
açar. Amacı kimi olayları ve 
kişileri sergilemektir,bir o -  
layı ya da bu olaya karışan in­
sanları anlatmak değil. Gide­
rek denilebilir ki, kelimenin 
tam anlamıyla roman bile 
yazmak istememiştir sanki. 
Bir dönemin bozuk yanları - 
m sergilemek için romanı kul­
lanmıştır. Bunun için de kah­
ramanının anı defteri biçi­
minde düzenler romanını.İs­
met, "gördüğünü ve bildiğini
olduğu gibi, hiç değiştirme - 
den, süslemeden, hayalinden 
bir şey ilave etmeden" ya - 
zar. Temelde ise eski ve ye­
ni karşılaştırılır, geçmiş 
özlemi romana egemen olur. 
İşte bu noktada "İstanbul' un 
İçyüzü" özünden yaralanır. 
E leştiri, ileriye atılacak a -  
dımı belirleyecek yerde geç­
mişi yüceltir.
Refik Halit burada durur. 
Y ıl 1938'dir ve politika, ya - 
şanımdaki etkinliğini yitirdi­
ği gibi, yazarlığının bundan 
sonrasma da, öncesinin ter -  
si bir yön verir. Artık"res - 
mf vazifelerden uzaklaşmış" 
bir adamdır; geçinmek, pa­
ra kazanmak için kimseye 
"minnet etmek" istemez.Üs­
telik amacı "orta bir karie " 
seslenmektir .böylece roman­
ları "daha fazla maddf fay - 
da" sağlamakta , "  gazeteler 
ve kitapçılar tarafından da - 
ha çok aranmakta"dır. Bu ne­
denle bir sürgünün acılı, s ı­
kıntılı yıllarını konu edinen 
"Sürgün" dışında,aşk ve se - 
rüvene dayanan,ilgi uyandı -  
rıcı,egzotik konuların işlen­
diği romanlar yazar .Onun i - 
çin "bir tepsi dolusu nefis ve 
buzlu meyvadan alınacak 
zevk,ilerde alınacağı muhte­
mel zevklerden çok daha mü­
himdir. "  Siyasal yaşamında 
attığı bir yanlış adım sonu - 
cu bu noktaya gelen roman­
cı Refik Halit yoktur artık . 
İyi bir başlangıç,kötü bir 
son.. .Refik Halit'in hikâye 
ve roman yazarlığım nitele - 
yecek en yalın tanım bu ben­
ce.
Ama kötü son'un iyi baş­
langıcı unutturması acı. Bel - 
ki eserlerinin iki ayrı küme­
de toplanıp , fıkra ve söyle­
şi yazarı olarak anılmasının, 
hikâye ve roman yazarlığı -  
nın ayrı tutulmasının nedeni 
de bu. Gerçi o önce bir gaze - 
tecidir .fıkra ve söyleşi yaza­
rıdır , ama edebiyatçılığı ga -  
zeteciliginden ayrı tutulamaz. 
Dili gazetecilikte bilenir çün­
kü ¡gözlemciliği ve gerçekçi - 
liği olaylara gazeteci gözüyle 
bakmasının sonucudur,miza - 
hı bir türlü bırakamayışı da . 
Yalnız bunun tersi de doğru - 
dur. Fıkra ve makale yazar - 
ken de edebiyatçıdır çünkü, 
bir mensurecidir. Kısacası ya­
şamı .gazeteciliği ve edebiyat­
çılığıyla bir bütündür.
Geleneksel Yarımca Festivali 
26 temmuzda başlıyor
Yarımca Belediyesi'n- 
ce Uç yıldan beri düzen - 
lenen ve "K iraz Şenlikle - 
r i"  adıyla tanınan yerel 
festival, bu yıl ulusal, dü­
zeye çıkarılarak progra­
mı basına açıklandı. Ya - 
rımca'da on milyon lira - 
dan fazla yatırımla ger - 
çekleştirilen sanat yapı - 
larımn verdiği geniş ola­
naklar ve Yarımca Beledi­
yesi'nin Türk kültür ve sa­
nat kuruluşlarıyla yakın 
işbirliği sonunda düzenle­
diği festivalin gerçek bir 
"halk şöleni" olacağı be -  
lirtiliyor. Gerçekten de 
26 temmuz-2 ağustos ara­
sında Yarımca'da yapıla - 
cak olan festivalin en bü - 
yük özelliği halka açık ve 
parasız oluşu. Geçen 
yıllarda bazı gösteriler­
de beş bin kişiyi bulan se­
yirci kitlesinin bu yıl prog­
ramın nitelikleri dolayı­
sıyla daha da artacağı tah­
min ediliyor.
Gösteriler, yeni yapı­
lan beş bin kişilik Yarım - 
ca Açıkhava Tiyatrosu'n- 
da ve Tütünçiftlik'te yer 
alacak. Ayrıca festival 
dolayısıyla eski Türk mi­
marisi stilinde yaptırıl - 
mış olan Türk Kültür Evi­
nin ve Brunga Dinlenme Si- 
tesi'nln açılışı da yapıla­
cak. Festival komitesi bir­
çok değerli kültür ve sa -  
nat adamının hazırlıkla -
ra katılmasını sağladı. A - 
fişlerini grafik sanatçımız 
Mengü Ertel'in yaptığı 
festivalde Ruhi Su, Genco 
Erkal, Yaşar Kemal, SU - 
reyya Duru, Aşık Mahzun! 
Şerif gibi ünlü sanat a- 
damlarımız eserlerini su­
nacaklar. Güney'in, Sine- 
matek'in sinema yazarları 
arasmda yaptığı soruştur­
mayla yılın en iyi film ise- 
çilen ARKADAŞ gösteri­
si sırasında verilecek pla­
keti, eşi Fatoş Güney ala­
cak.
Festival sırasında ts - 
tanbu. ile İzmit'e yakınlı­
ğı dolayısıyle büyük kent - 
terimizde oturan birçok 
s^ıat ve kültür adamımız 
da Yarımca'ya gelecekle­
rini bildiriyor.
Festival programının 
düzenlenişinde geçtiğimiz 
yıl İçinde çeşitli dallarda 
Türk sanatına en olumlu 
katkıyı gerçekleştiren ve 
adından söz ettiren toplu­
luk ve kişiler yer alıyor. 
Yöneticileri .festivalinhal­
ka dönük oluşunun, Ucret- 
sizliğinden ötürü geniş halk 
kitlelerine açık bulunuşu­
nun ve katılan sanatçıla - 
rın kültür yaşamımızdaki 
yerinin bu yılki Yarımca 
Festivali 'ne demokratik bir 
-kültürün sergilendiği bü -  
yük bir olay niteliği ka -  
zandıracağını belirtiyorlar
Y an ınca  Sanal M iizvsi
Taha Toros Arşivi


Ölümünün onuncu yılında gözlem, yergi ve tanıklıklar yazarı:Refik Halit Karay

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository