Taha Toros Arşivi, Dosya No: 31-Mardin Ailes

Dicleli, Zülfü

Istanbul Sehir University Repository

Şerif Mardin ’in tarih ve toplum analizleri: Makaleler 1 -2
Çoğulcu bir anlayışla...
Makaleler 1, Türkiye'de Toplum ve 
Siyaset /Şerif Mardin /  İletişim Yayınları 
266 s./ 15.000 TL. / CKK Kod No: 
066.129____________________________
Makaleler 2, Siyasal ve Sosyal Bilimler 
Şerif Mardin /  İletişim Yayınları /  161 s. 
9.000 TL. /  CKK Kod No: 066. 147
ZÜLFÜ DİCLELİ
İletişim Yayınları, Şerif Mar­
din’in 1955’ten bu yana çe­
şitli yerlerde yayımlanmış maka­
lelerini dört cilt halinde yeniden 
yayınlama girişimiyle toplumsal 
ve politik düşünce yaşamımıza 
büyük bir katkıda bulundu. Ma­
kalelerin ilk iki cildi bir süre 
önce yayımlanmış bulunuyor. 
Mümtaz’er Türköne ile Tuncay Ö nderin der­
lediği Şerif Mardin Makaleleri, uzun aralıklarla ve
Şerif Mardin'in ilk iki ciltte toplanmış 32 makalesinde, OsmanlI­
dan Cumhuriyet dönemine kadar tarihimizin temel dinamikleri 
üzerine çeşitli açılımlar sergileniyor.
birçoğu İngilizce olarak çeşitli yayınlarda yer aldığı 
için dar bir çevre dışında geçmişte fazla ilgi görmedi. 
Bunda, Mardin’in yaklaşımının aydınlarımızın ve 
politikacılarımızın pozitivizmin derin etkisi altındaki 
geleneksel anlayışından çok farklı olması da rol oyna­
dı. Oysa Makaleler şimdi okunduğunda görülüyor ki 
eğer “Batı da çıkmış bir toplumsal ikilem üzerinde 
kurulmuş Türk ota sol ve solu”, 1960’larda, 
1970’lerde Şerif Mardin’in yaklaşımına dikkat 
verseydi, bu durumdan kurtulma ve kendini Türkiye 
tarihini ve toplumunu anlama temelinde düzenleme­
de büyük olanaklara sahip olabilirdi.
Şerif Mardin’in tarih ve toplum analizleri, derin 
altüstlükler yaşadığımız, toplumun bütün kesimleri­
nin yeni arayışlar içinde olduğu günümüzde gene bü­
yük önem taşıyor. İlginç bir noktadayız. Hemen her­
kes tarafından demokratikleşme Türkiye’nin acil 
sorunu olarak tanımlanıyor. Hatta, Mülkiyeliler Bir­
liği İstanbul Şubesi ve Mülkiyeliler Vakh’nca 30 
Kasım-1 Aralık 1990 günlerinde İstanbul’da zünel- 
nenen “Yönetimin Yeniden Yapılanması ve Katılım­
cı Demokrasi” konulu sempozyumda tanık olduğu­
muz gibi “sivil toplum” kavramı, demokrasi anlayışı­
nın bir ifadesi olarak bugün bütün politik akımları ve 
önde gelen düşünür ve yazarları birleştiriyor.
Türkiye'yi anlamak
Ama burada bir yol ayırımındayız: Kendi toplum­
sal dinamizmimiz ile demokratikleşmenin (elbette 
dünya gelişmesine uygun) biçimleri arasında bu kez 
olsun bir uyum sağlayabilecek miyiz, yoksa gene geç­
mişte hep olduğu gibi Batı’yı tekrar etmeye yöne­
len bir “modernleşme ”nin, ne pahasına olursa olsun 
toplumu kontrol etme tutkusunnu ve sağ ya da sol po­
pülizmin içiçe geçip kimliksizleşmeye yol açmasına 
mı mahkûm olacağız?
“Sivil toplum kavramını ilk kez literatürümüze 
sokmuş olan Şerit Mardin’in bütün bilimsel kav­
ram ve araçlara olduğu gibi bu kavrama yaklaşım tar­
zı burada yol göstericidir. Mardin’in çalışmaları­
nın amacı, “ ‘toplum zembereği’ diyebileceğimiz 
dinamik odağın nasıl çalıştığını anlamak”, “iç siyaset 
tarihinin ve buna paralel olarak gelişen müessesele- 
rin... kendine has unsurlarını bulmak... iç çekişme­
nin ne gibi amillere dayandığını keşfetmektir. “Me­
seleyi içinden anlamaktır. Burada, “Batı nın söy­
lemi Türkiye’deki konuları anlamak için bir dere­
ceye kadar bir şey veriyor, fakat ondan sonra çok ka­
palı taraflar bırakıyor.”
Mardin, bütün makalelerinde Türkiye’yi anla­
mak amacından yola çıkıyor, sorularını buna göre 
formüle ediyor ve sonra Batı’da gelişmiş çok çeşitli 
bilimsel kavram ve paradigmaları bu sorularla bağlı 
olarak işlevlendiriyor ve böylece yanıtları arıyor. O 
zaman örneğin sivil toplum kavramı, Türkiye’nin 
Batı’dan farkını, eksikliğini araştırmanın değil, 
doğrudan kendi özgül gelişimi içinde Türkiye’yi, 
onun dinamizm şebekesini anlamanın bir aracı olu­
yor. O zaman yanıtlar bize, “Türkiye’de sivil toplu­
mun tamamlanması gereken eksiklikleri” gibi anlam­
sız listeler değil, demokratikleşmede özgül muhteva­
mıza uygun özgül biçimler için yaratıcı ipuçları veri­
C U M H U R İ Y E T  K İ T A P  S A Y I  6 0
yor.
Mardin’in ilk iki ciltte toplanmış 32 makalesin­
de, Osmanlıdan Cumhuriyet dönemine kadar tarihi­
mizin temel dinamikleri, din, devlet, kültür özellikle­
rimiz üzerine çeşitli açılardan tekrar tekrar ele alın­
ması gerekli açılımlar buluyoruz.
Değişen roller
Toplumsal dinamizmimizi anlamada özelikle 
“Türk siyasasını Açıklayabilecek Bir Anahtar: Mer­
kez Çevre İlişkileri” (1973), “Yenileşme Dinamiği­
nin Temelleri ve Atatürk” (1983) ve “Tabakalaşma­
nın Tarihsel Belirleyicileri: Türkiye’de Toplumsal 
Sınıf ve Sınıf Bilinci” (1967) makaleleri ayrıntılı ola­
rak incelenmeye değerdir. Aynı zamanda, farklı dü­
şünce akımları ve bilim adamlarınca geliştirilmiş pa­
radigmaların çoğulcu bir anlayışla işlevlendirilmesi- 
nin parlak bir örneği olan ikinci makalenin sonunda 
varılan şu genel sonuç geçmişi olduğu kadar günü­
müzü anlamada da bize yardımcı olmaktadır: "Türk 
toplumu hâlâ yönetenle yönetilen arasındaki tarihsel 
ikiliği, devlet seçkinleri arasındaki ikili rekabeti ve en 
son olarak da girişimci olmak isteyenlerle iktidarı on­
larla paylaşmaya yanaşmayanların ayrımını yaşamak­
tadır. Türk siyasetinin gizil toplumsal temelini oluş­
turan, işte bu çatışmalar olmuştur. ”
Bütün politik güçlerin yeni bir arayış içinde olduğu 
günümüzde birçok önerisel görüşünün yanı sıra Şe­
rif Mardin’in şu görüşleri bence çok önemli:
“Geleneksel topluluklarda siyasi, iktisadi veya sos­
yal sürece seyirci kalan insanların artık rollerini de­
ğiştirmiş olmaları, şu veya bu şekilde katılmaya itil­
meleri” koşullarında “topluluğun dinamiğini makro 
düzeyde inceleyen” Marx, Dürkheim ve W'eber gibi 
düşünürlerin geliştirdiği düşünce ve kavramlar ye­
terli değildir, “kişinin” ve onun “topluma nasıl bağ- | 
Iandığının”, “insanın spritüel eğiliminin", “insanla- i 
rın blok yapıları ile kişi yapıları arasındaki ilişkinin 
ve “sosyal ilişkiler ağının” incelenmesi gerekir.
“Gittikçe farklılaşan bir toplumda, meydana gelen i 
toplum ‘parçalarını birbirine kenetleyecek bir 
‘parçalarüstü’ norm aramak” yerine, mevcut farklı 
kültürler “eş düzeyde mutlak değerde eş yapıtlar" sa­
yılmalı, “kültürün farklı katlarda farklı şekiller alma­
sının teşvik edilmesi” ile “herkesin çeşitli katlarından 
yararlanmak isteyeceği zengin bir ‘haberleşme ve et­
kileşim ağı’ ” kurulmalıdır.
“Toplumun kontrol edilebileceği ve kontrol edil­
mesi gerektiği” görüşünü ve “toplum sorunlarının 
kolayca çözülebileceği inancını bir kenara bırakıp, 
yeni bir “toplumsal bütünleşme çerçevesi ne yönel­
mek gerekir. “Bütünleşme çerçevesi de fertlere top 
lum içinde yeniden kök salabilecekleri bir örgütleş- 
me olanağı sağlayan bir kurumlaşma ağı olarak ele 
alınmalıdır. Bu kurumlaşma ağının ana ilkesi toplu­
mun merkezkaç şekilde yeniden örgütlenmesi olarak
tanımlanmalı’dır.
*  *  *
Bu kıza yazı, Şerif Mardin in düşünce ve analiz 
zenginliğini yansıtmaktan, bunu değerlendirmekten 
çok, okuyucunun ilgisini uyandırmayı amaçlıyor. 
Sağda ve özellikle solda, “gelişmeleri Batılı fikir ka­
lıplarına göre değerlendirme’nin ve “tümcü toplum­
bilim” saplantısının kısırlaştırıcı etkisini aşmak, “ül­
kemizin öz toplumsal dinamiğinin anlaşılmasına” yö­
nelmek isteyen herkes için Makaleler ciddi bir ola­
nak. □
S A Y F A  1 1
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği


Şerif Mardin'in tarih ve toplum analizleri.Makaleler 1-2:Çoğulcu bir anlayışla...

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository