Taha Toros Arşivi, Dosya No: 154-İsmail Habib Sevü

Sevük, İsmail Habib

Istanbul Sehir University Repository

j  a H
j D il Davasında K a fi Karara Doğru)
T
Türkcedeki tasarrufun
tatbikat tablosu
Garbda bir bu­
çuk asırdanberi hey 
betli bir gelişme gös 
teren «Linguistique» 
yani «dil ilmi» <-a- 
rih boyunca birbirle 
rile alışverişe
Yazan:
ïsmml HaMh Sevtèh
^ sse ^ (*ıw "irfT >
girişirlerken dillerdeki 
«temsil cihazı» nın üç esaslı çarkla na­
sıl işlediğini meydana çıkardı. Bu çark­
lardan biri Phonétique, yani «ses değiş­
mesi'», bu çark, yazıda imlânın, telâf­
fuzda tahrifin, uzun kelimeleri kısalt­
manın, hulâsa diller arasındaki mah­
reç faı-klarmın tesirleri altında iş gö­
rür. Diğeri, «Sémantique», yani «mana 
değişmesi»; bunda İçtimaî, tarihî, ruhî 
amillerden başka edebî âmillerin de 
mühim tesiri olduğunu büyük «Lenkist» 
ierden Dauzat (DozaV'etrafile izah eder. 
Mühim rol oynıyan bu edebî âmiller ki­
naye, teşbih, mecaz, tehzil gibi unsur­
lardı?. Temsil cihazının diğer bir" çarkı 
«Calque», yani «taklid kelimeler», bu 
da başka dillerdeki kaidelere kıyasla 
kelime uydurma temayülünden ileri 
geliyor. Şimdi bu esaslara göre türkçe- 
r.ıizdeki temsil cihazının meydana ge­
tirdiği eseri safha safha görelim.
Hecelerle oynayış:
tarttığımız ölçü aleti için «kantar» de­
ğil kıntar dediler. Hattâ işin garabetine 
bakmalı, o fesahatçiler en ehli eşyamız­
dan olan sevgili mendilimizi bile onun 
doğrusu «mindil» dir diye elimizden 
almağa kalktılardı.
Harflerle cünbüşleşmc:
Gene «fonetik çark», övüteceği ya­
bancı kelimelerin harflerde çeşidli cün- 
büşler gösterir: Bunlardan biri kelime­
den harf atarak kısaltmak: «Serbest,
rast» gibi kelimelerde «T» harfini atar, 
«serbesledim. rasladlm» deriz. «Harita» 
da «ye» yi atıp onu «harta» yapar. Bu 
işi has isimlere de tatbik ediyor. «Aişe» 
«Ayşe» şeklinde üç heceden ikiye ine­
rek kısaldığı gibi ilk hecenin boyu da 
yarıya iner. «Fâtıma», şehirlerde «Fat­
ma», köylerde «Fedime» oldu. «Muham­
medi ise üç ameliye geçiriyor: Pey­
gamberimizin ismine tıpatıp benzemesin 
diye eski kültür' dilinde «Mahammed», 
halk dilinde «Mehmed», köy dilinde de
Arab ve Acemin: «Hâtır, âteş, âzar, ¡ «Memed».
âzad...» diye yukarıya boy vermiş bi 
sürü uzun hecelerini budayarak «hatır, 
ateş, azar, azad...» diye boylarını yarıya 
• indirir, «peri» gibi son hecesile aşağıya 
uzayanları «peri» diye yukarı kaldırıp 
kısaltır. «Kusur» gibi yanlama uzayan­
ları <û» daki uzatmayı atmak Suretile 
şişmanlıktan kurtarır ve «tâbut» gibi 
birinci hecede yukarıya .ikinci hecede 
yan«, uzayan kelimelerde ise hem boy­
dan hem enden budama yapar.
♦Heva, ehali, ebdal, nemaz...» gibi 
kelimelerin ilk ve «katre» gibi kelime­
lerin son harflerindeki ince heceleri ka­
lınlaştırarak onları: e Hava, ahali, aptal, 
katra» şekline soktuğu gibi «behane» 
cinsinden gedmelerin de hem ilk, hem 
son hecelerini «bahane» diVe kalınlaş­
tırarak ayni cümleyi iki defa tatbik e- 
der. Bu kalınlaştırmanın aksine «heca, 
■heman...» gibi kalın sesli kelimeleri de 
«hece, hemen» diye inceleştirir. Bazan 
«mâye, âyine, fâide, hâin, gâib, dîvar...»
. cinsinden kelimelerde, iki ayrı ameliyeyi 
yani uzunları kısaltmakla inceleri ka­
lınlaştırmayı birleştirerek onları «maya, 
ayna, fayda, hain, kayıb, duvar» şek­
linde çifte kavrulmuş bir biçime sokar.
Türkçemizin fonetik çarkı aynı ikizli 
hüneri şeddeli kelimelere de tatbik e- 
derek: «Hammal, kassab, hammam...» 
kelimelerinin hem «şedde» lerini atıp 
hem bovbrını budayarak onları «ha­
mal, kasab, hamam» şekline kor. Fakat 
■boylan uzun değilse yalnız şeddeyi at­
makla yetinsenir: «Kerre. niyyet. he-
c’ iyye...» cinsinden kelimeler «kere,
! niyet, hediye» olurlar.
Harekeleri değiştiriş:
Hareke, yani «Arab elifba» -sında «üs­
tün, esre, ötre» denen üç ses. Eski im- 
lâdn bunların harfleri olmadığı için 
tiirkçenin fonetik çarkı^ zahmetsizce ve 
cam istedikçe, o harekeleri altüst edi­
yordu. Fesahatçilerin «galat, galat» diye 
en çok kızıp avaz avaz bağırdıkları bun­
lardı: «Çimen» değil çemen, «hesab» 
değil hisab, «tercüme» değil terceme, 
«muhtemel» değil muhtemil, «tedarik» 
değil tedarük, «nöbet» değil nevbet, 
«peştimal» değil peştümal», «ayal» değil 
iyal...
İşi o kadar azıttılar ki yürekleri çarp­
tıran o en tatlı heyecan için «aşk» değil 
«ışk»; insan oğluna teselli veren o en 
, pırıltılı hassamız için «hayal» değil hi- 
yal; mızrablarmdan kanadlı nağmeler 
uçan saz için «reb.ab» değil rübab, içi 
en keyifli iksirle dolu kadeh için «piyâ- 
le» değil peyâle; karanlığı kovan lâmba 
için «kandil» değil kındil, her şeyimizi
r Türkçe, Fransızca bilen I
Dilin durmadan işleyen övütme çarkı 
harfleri değiştirir: Çarka girmeden ön­
ce «dâne, meşale, şem’a, perhiz..,» şek­
lindeki kelimeler çarktan çıkmca: «Ta­
ne, nıaşaia, şama, periz» şekline girdi­
ler. Bazan aynı ameliyeyi aynı kelimede 
iki defa yapar: «Benefşe» nin «menek­
şe» oluşu gibi. Dil bu, canı istedi mi bol 
keseden kelimelere ilâve harfleri ihsan 
buyurur: «Kehrüba» nın «kehlibar»,
«temenna» nm «temennah» olması gibi.
Harflerin yerlerini değiştirmek sure­
tile «Lenkist» Ierin «metatbese» dedik­
leri hüneri göstererek kelimedeki ses­
leri birbirine takdim ve tehir etmek su­
retile muziblikler yapar. «Nimten» m 
«Mim» ini «nun» la becayiş edip «min­
tan» diye güzel bir köylü ceketi yara­
tır. «İştiha» nm «ti» derken yaptığı çu­
kurluğu beğenmediği için sondaki 
«a» yı «he» ile değiştirerek «iştah» diye 
daha düzgün ve derlitoplu bir kelime 
meydana getirir. «Râsuht» un «te» si ile 
• hı» sini mübadele ederken, ayrıca u- 
fak bir ameliye ile, «hı» yı da «kaf» a 
çevirip kelimeyi kaşa sürülebilecek 
«rastık» haline kor.
Kelimelerdeki tanınmazlık:
Tüıkçenin fonetik çarkı asıl büyük 
hünerini yabancı kelimeleri, kendi va­
zifesi icabı ses bakımından halli hamur 
ederek, tanmmıyacak hale getirmekte 
gösterir. «Sihriç, riçal, tennur...» Sıra- 
sile bunların türkçede aldıkları şekil: 
«Sarnıç, reçel, tandır.» Uç kelime daha: 
«Çevrep, hoş-ab, mihmaz». Türkçedeki 
şekillerini kestirebildiniz mi? Yorma­
mak için söyleyivereyim: «Çorab, ho­
şaf. Mahmuz.» Hadi ustanın «üstad» 
dan, «bedava» nın «badiheva» dan çık­
tığını kestirdik. Fakat «pençeşenbih» 
den «perşembe» nin, «mağnatıs» tan 
«nıihnatıs» m, «bâdingan» dan «patlı­
can» ın çıktığı akla gelir mi? Hele büs­
bütün muamma şekline girenler: «Cö- 
ır.erd» in ccivanmerd» den, «siftah» ın 
«istiftah» tan, at sırtına konan şu bil­
diğimiz «haşa» nm «gâşiye» den, kadın­
larımızın bu .kadar asır iydiği «çarşaf» m 
«çâdır-şeh» ten ve «çapraz» ın «çebü- 
rast» tan gelmesi.
Mana değişmeleri:
Kelimelerin şekli ve telâffuzu olduğu 
gibi kaldığı, yani fonetik bakımından 
onlara dokunulmadığı halde manalarının 
değişmesi. Bu işi ele alan «semantik 
çark» ne cilveler göstermez. Farsçada 
«pehl =  asker», «van =  muhafız» ma­
nasına geldiği için ikisinin birleşmesin­
den hasıl olma «pehlevan» onlarda «ku­
mandan» demekken biz kispeti giydirip 
onu güreş meydanına çıkardık. Arabın 
«yara» manasına kullandığı «cerahat» 
bizde İrin manasınadır. Bizim «kibrit»
dediğimizi onlar kü­
kürt diye kullanıyor 
Gençliğini Suriyedf 
geçirdiği için arab- 
cayı iyi bilen Hâm: 
Danişmend, yedi yı 
yazılarında bizdeki «ki- 
mektub» manasına 
ibret almak«
önceki seri 
tab» m arabcada 
bizim «itibar» m onlarda 
diye, bizim «hile» nin de Arab dilinde 
«çare ve tedbir» karşılığı olarak kulla­
nıldığını yazdı. Bizdeki «abes» arabca­
da «karıştırmak», bizdeki «imza» on­
larda «geçirmek» demekmiş. Hele şu 
iki kelimeye bakınız: Bizim «kıyafeti 
arabcada «zekâ ve taki'o» ve bizitn 
«devlet» orada «zafer» manasına gel­
mektedir.
Manaların tam tersine dönüşleri:
Semantik çark, yabancı dillerden alıp 
övüttüğü kelimelerin yalnız manala­
rını değiştirmekle kalmıyor, bu işi büs­
bütün koyulaştırarak, sanki o dillerden 
öo almak ister gibi, kelimelerin mana­
larını büsbütün zıddına çeviriyor. A - 
rabcadan aldığımız «şafak» ı, fesahatçi- 
lerin o kadar yaygaralarına rağmen, bu 
millet hep «fecir» manasına-kullandı ve 
onu bir türlü sabahtan alıp akşama ver­
medi. Farsçada «ön» manasına gelen 
«piş» i biz «peşimden gel» diye arka 
manasına kullanırız. Arablar «hala» yı 
teyze manasına kullandıkları halde biz 
onu ananın' kızkardeşliğinden çıkarıp 
babanın kardeşi yaptık. «Muzahrafat» a 
rabcada tezyinat ve mücevherat mana­
sına geldiği halde bizde süprüntü ma­
nasına gelir. Farsça «serbest» in «başı 
bağlı» demek olduğu meydanda iken 
tiz onu tanı tersine «başıboş» hale ge­
tirdik. Ali Seydinin kamusu bile yazar 
ki bizim «güzel ve lâtif» manasma kul­
landığımız «ra’na» mn aslı arabcada 
«ahmak» demekmiş ve bizim gene küfür 
isnad etmek manasına kullandığımız 
«tekfir» arabcada «günahı ortadan kal­
dırmak» manasına gelirmiş! .
Kaideler ve tasarruf:
Mana değiştirmekte onların kaidele­
rine de karışarak istediğimiz gibi ta­
sarruflar yaptık. Arabcada «talebe» is­
teyen manasına «talib» in cem’i idi, biz­
de okuyan manasma müfred oldu. «Ha­
deme» hizmet eden manasına «hadim»in 
cem’i iken onun çokluk manasını da 
teke indirdik. Bunun aksine «ev- 
iâd» onlarda cemi iken bizde müfred 
oldu. Onun müfredi olan «veled» i ise 
öfkelendiğimiz zaman hakaret kelimesi 
gibi kullanıyoruz. Bazan da arabca cemi 
olan «büdelâ» yi müfred olarak tam 
Türk hançeresile «budala» diye aldık da 
onun müfredi olan «bedii» i semtimize 
bile uğratmadık. Bazılarının müfredle- 
rini kullandığımız halde cemilerini de 
ayrıca müfred yaptık: »Veli» ve «evli­
ya», «asıl» ve «usul» gibi. Bazılarının 
cem’ini gene müfred gibi kullanmakla 
beraber müfredini de başka manada 
kullandık, «akraba» ve «karıp»; «kibar» 
ve «kebir» gibi.
Hem ses, hem mana değişmesi:
«Fonetik» ve «semantik» çarklarının 
ikisi birden işleyince kelimelerin hem 
lâfzı, yani dışı; hem manası, yani içi de­
ğişiyor. Arablarm halef ve vekil mana­
sma kullandıkları «halife» bizde «kalfa» 
oldu, huy ve mahlûk manasma «halika» 
nm cem'i olan «halâik» ten «halayık» ı 
çıkardık. Farsçada efendi, zengin ve hü­
kümdar manasma gelen «hâce» bizde 
«hoca» dır. Ayışığı manasına «mâhtâb« 
«maytab» a çevirip alaya aldık. «Kına» 
yı «hina» dan, «aktar» ı «attar» dan, «be­
kâr» ı «bikâr» dan, «muşamba» yı «mü- 
şammâ’» dan, «ibrik» i «âb-riz» den 
«revani» yi «rügâanî» den, «beygir» 
«bârgir» den, «hekim» i «hakim» deı 
çıkardık ve Acemin yaya manasma «pi­
yade» si yürüye yürüye Aıabistana gi 
dip «beydak» şekline girip oradan d 
tıpış tıpış Türkiyeye gelerek «paytak 
oldu!
—  Arkası Sa. 4. Sü. 3 de —
Taha Toros Arşivi
* 0 0  1 6 4 0 2 0 0 0  1 0


Dil davasında kati karara doğru:Türkçe'deki tasarrufun tatbikat tablosu

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository