Taha Toros Arşivi, Dosya No: 60-Tevfik Nevzat-Refik Nevzat- Beral Arıma

Toros, Taha

Istanbul Sehir University Repository

77' 641,91'
Paris’te 50 Yıl Doktorluk Yapan Bir Jöntürk
Refik Nevzad
T a h a  T o r o s
İzmir’in yetiştirdiği Nevzad kardeşler -düşünce, kalem ve 
söz hürriyetinin kısıtlandığı yıl­
ların kıyımına uğrayan- birer si­
yaset bilimcileri, fikir üreticileri 
olarak, yakın siyaset ve sosyal ya­
şantımızın tarihine geçmiş kişi­
lerdir.
Bu kardeşlerin büyüğü Tevfik 
Nevzad, İzmir’in ilk Türk gazete- 
cilerindendi. Bölgenin ilk gaze­
telerinden Hizmet’in kurucula­
rından olarak basın tarihinde yer 
alır.
Mithat Paşa’ların, Namık Ke­
mal’lerin etkileri altında -İzmir 
Maarif Müdürü- Emrullah Efen­
di ile,1 19’uncu asrın 80’li yılla­
rında, Paris’e kaçtılar. Oradan İs­
viçre’ye geçerek -taş baskısı— 
Hizmet gazetesini yayınladılar. 
Sultan Abdülhamid döneminin 
sert yönetimine karşı hürriyeti 
savunan bu iki genç, ne var ki 
gurbetteki ağır yaşam koşullarına da­
yanamayarak, padişahın -affı üzerine, 
yurda döndüler. Tevfik Nevzad, Hik­
met gazetesini İzmir’de yayınlamaya
1 1908 Meşrutiyet ilânından sonraki dönemde 
Maarif Nazırı olmuştur.
başladı. Gazetenin kurucuları arasın­
da Halit Ziya (Uşaklıgil) da bulunu­
yordu. Daha sonra Halit Ziya (Uşak- 
lıgil), İstanbul’a Reji İdaresinin Mü- 
dürlüğü’ne atandı. Burada, derin kül­
türü ve Batı edebiyatına eğilimiyle, 
servet-i fünun, ya da edebiyat-ı cedi­
de adını verdiğimiz, edebiyat 
akımının ünlü romancısı oldu.
Uşaklıgil’in kalem ve fikir ar­
kadaşı olan Tevfik Nevzad, pırıl 
pırıl düşünceleriyle gazeteciliği 
yanında, avukatlığa başladı. Mâ- 
sum insanların koruyucusu ola­
rak, hak ve adalet alanında, Ba­
tılı avukatların bile gıpta ettik­
leri ünlü bir avukat oldu.
Ne var ki çok okuyan ve hürri­
yet duygularını dile getiren, ka­
lemiyle işleyen bu ateşli genç, İz­
mir’in sosyal yaşamına hürriyet 
tohumları ekmekteyken, döne­
min hafiye jurnallarıyla iki defa 
tevfik edildi. Mahkumiyetinin 
ilkini Bitlis’e sürülerek, İkincisi­
ni Adana hapishanesinde boğ­
durulup kuyuya atılmak suretiyle, 
dramatik bir biçimde dünyamız­
dan uzaklaştırıldı. 17 Nisan 
1905’te, kalbleri paramparça e- 
den bu olay günlerinde, Tevfik 
Nevzad, 40 yaşına girmekteydi.
Bir “Hürriyet şehidi” olan Tevfik 
Nevzad’a dair bu kısa bilgileri ver­
dikten sonra, onun gibi, hatta ondan 
daha değişik, bir filozof gibi fikirler 
üreten. Fransızca eserleriyle, bir siya­
set bilimcisi olarak tanınan kardeşi
Tarih ve Toplum / HAZİRAN 1994 / SAVI 126 343 • 23
Refik Nevzad
Doktor Refik Nevzad ile kısa bir ta­
nışma yapalım:
1872 yılında doğan Refik Nevzad 
ağabeyinden 7-8 yaş küçüktür. İstan­
bul’da askeri tıbbiye idadisinde okur­
ken, kanına -ağabeyi gibi- hürriyet 
fikirleri aşılanmıştır. O da, daha önce 
Tevfik Nevzad’ın yaptığı gibi, 1894 
yılında Paris’e kaçar. Bu kaçışta, il­
ginç bir görev üstlenmiştir.
Kendisinden dinlediğimize göre, 
İstanbul’da Askerî Tıbbiy 
öğrencisiyken, o yıllarda 
gizli bir örgüt olan ittihat 
ve Terakki ile kucaklaşır.
Refik Nevzad’ın hür düşün­
cesi, atılganlığı ve yabancı 
dilde hayli kitap okumakta 
olduğu, bu gizli örgüt tara­
fından izlenmektedir. Bir 
gün, bu örgütün liderlerin­
den olan İbrahim Temo ile 
tanışır. İleride İttihat ve Te­
rakki Cemiyeti olarak su 
yüzüne çıkacak olan bu ör­
gütün ateşli bir partizanı 
olur. Bu gizli örgüt, Refik 
Nevzad’ı -Paris’te aynı 
amaçla kurulmuş bulunan- 
Osmanlı ittihat ve Terakki 
Partisi’nin liderlerinden 
Ahmet Rıza Bey’in yanına 
gönderir. Daha doğrusu Re­
fik Nevzad, Askeri Tıbbiye- 
yi terkederek, Paris’e kaçar.
Yıl: 1894...
Orada, Ahmet Rıza’nın 
lideri olduğu Osmanlı İtti­
hat ve Terakki Partisi’ne gi­
rer. Zaman zaman -aynı 
amaçla çalışan- Prens Sa­
bahattin’in yanında yer alır. Daha 
sonraki yıllarda, her ikisiyle de bozu­
şur. Sosyalist yönü ağırlık kazanır. Bu 
arada, siyasi bilgilerle ilgili eğitim ve 
öğrenim yapmak ister. Ne var ki, Pa­
ris’teki yaşamı için, kendisine İz­
mir’den gizlice para gönderen ağabeyi 
Tevfik Nevzad, onu bu eğiliminden 
engellemeye çalışır. Bu konuda ağa­
beyinin gönderdiği gizli mektupların 
özeti şöyledir:
-  Sakın ola ki, Tıp tahsilinden 
başka bir tahsil yapma! Tıp tahsilini 
yarım bırakma. Önce doktorluk dip­
loması al. Bu mesleği elde ettikten 
sonra, sosyal ve politik konularla da 
uğraşabilirsin, ama önce doktor ol.
Refik Nevzad bu öğütleri dinleye­
rek, güç koşullar içerisinde,.Tıbbiye- 
yi başarı ile bitirir. Paris’teki eğitimi
sırasında, ünlü Osmanlı Sefiri Salih 
Münir Paşa da onunla ilgilenir. Evra­
kı arasında gördüğümüz notlara göre, 
bir müddet yardımcı da olur. Refik 
Nevzad, Sultan Abdülhamid yöneti­
mine karşı fikirler taşıdığından, Sa­
lih Münir Paşa, ona yapılan maddî 
yardımı keser. Refik Nevzad T  ıp dip­
loması aldıktan sonra bir müddet,
Fransa’nın başka illerinde yardımcı 
doktor olarak hastahanelerde çalışır, 
daha sonra Paris’te doktorluğa başlar. 
50 yıl süren doktorluğu sırasında, 
hayli para kazanır. Fazla para kazan­
masının nedenleri arasında bir siya­
set bilimcisi olarak da hastalarıyla 
candan meşgul olması yanında, Bi­
rinci Dünya Harbi sırasında Paris’te­
ki Fransız doktorlarının askere alın­
maları sırasında doktorsuz kalan has­
taların çoğu Refik Nevzad’ın 
müşterileri arasında yer alır­
lar.
Refik Nevzad’ın temiz 
kalbine ve güçlü milliyetçi­
liğine burada kısaca değin­
mek gerekir. Refik Nevzad 
Paris’teki 50 yıllık doktorlu­
ğu sırasında Türk hastala­
rından beş para almaz. Hatta 
durumu elverişli olmayanla­
rın ilaçlarını bile kendisi 
sağlar.
Refik Nevzad o kadar iyi 
: kalpli ve hemşehri severdir 
ki, kendisi gibi kökeni asker 
bir doktor olan, kendisi gibi 
Paris’e kaçarak Jöntürkler’e 
karışan ve Prens Sabahad- 
din grubuna girdiğinden 
ötürü ittihatçıların gadrine 
uğrayan ve bir aralık Paris’te 
sıkıntıya düşen Dr. Nihat 
Reşad Belger’e bile elini 
uzatmıştır. Yaz aylarında se­
yahatlere çıkan Refik Nev­
zad, bu aylarda muayeneha­
nesini bu kader arkadaşına 
bırakmıştır.
Refik Nevzad kendine öz­
gü düşünceleri, bilgileri, görüşleri, 
yayınları ile bir siyaset bilimcisi, fi­
kirler üreten bir filozoftu. Öte yan­
dan Türklüğüyle iftihar eden bir va­
tanperverdi. Uzun yaşamının 60 yıl­
dan fazlası Fransa’da geçtiği ve bir 
Fransız’la evlendiği halde, bu ülke­
nin vatandaşı olmayı kabul etmedi. 
Bu konuda 1934 yılında, İstanbul’da
Dr. Refik Nevzad ile Fransız eşi. (Refik Nevzat ¡906 yılında 
evlendiği ilk eşiyle 40 yıl yaşamıştı.)
2 4  • 344 Tarih ve Toplum / HAZİRAN 1994 / SAYI 126
Refik Nevzad
bir gazetenin verdiği yanlış haber 
üzerine köpürmüş, yayınladığı sert 
tepkisinde şu satırlar yeralmıştı:
Kanım Türk kanıyla yoğrul­
muş, vücudum Türk kanıyla beslen­
miş, dimağım Türk hukukunun sa­
vunmasıyla savaş etmiş bir adamım. 
Eroğlu er, Türkoğlu Türk’üm. Hâlis 
Türk’üm. Hayatımın sonuna, ölüme 
kadar Türk kalacağım. Sanatım kâfi­
dir. Harp zamanında, I. Dünya Sava- 
şı’nda Paris’te yabancıların çektikle­
ri meşakkate rağmen yine Türk kal­
dım. Büyük bir mâziye, lekesiz bir 
hayata mâlik ve sahip olan ben, yine 
Türk’üm ve teb’a değiştirmedim ve 
değiştirmem de. Vakıa bir Fransız 
kadınla evlendim. Evleneli 28 sene 
oluyor. Aşkta milliyet yoktur..."
Refik Nevzad’ın, insanlarla doğay­
la sıcak ilişkileri yanında, özellikle 
fikir ayrılıklarında, ödünü olmayan 
bir kişiliği vardır. Gerek Paris’teki 
Jöntürkler gerekse Istanbul’dakiler 
o’nu hırçınlıkla nitelerler. Ama 
o’nun insancıl görüşlerine, pırıl pırıl 
kalbine toz kondurmazlar. Ancak 
1908 Meşrutiyet inkilabından sonra, 
yönetimi ele alan İttihatçılar, Dr. 
Nevzad’ı dışlarlar. İnkılaptan sonra 
Paris’ten İzmir’e gelen Refik Nevzad, 
o yıla kadar emsali görülmemiş bir 
tezahüratla karşılanır. Bundan etki­
lenen Refik Nevzad, Osmanlı parla­
mentosunda İzmir’i temsil etmek is­
ter. Ancak İttihat ve Terakki Parti- 
si’yle yolları ayrılmıştır. Nevzad, 
1908 inkılabının gerçekleşmesinde 
rol alan silahlı kişilerin karşısında- 
dır. Millet üzerinde onların hakimi­
yet kurmasının aleyhindedir. Hatta 
yayınladığı programında, Padişah’a 
bile fazla bir görev verilmesini -ka­
palı bir şekilde- istemez. “Millî haki­
miyet bir şahsın üzerinde olmamalı­
dır” görüşündedir.
İttihatçıların etkin muhalefetiyle 
Dr. Refik Nevzad’ın milletvekilliği 
engellenir. O da Paris’e dönerek mu­
ayenehanesine kapanır, bir taraftan
Sevr planını protesto için, Dr. 
Refik Nevzad’ın yayınladığı 
Türkiye Üzerinde Avrupalı 
Akbabalar kitabının kapağı.
Dr. Refik Nevzad’m, seri 
halinde yayınladığı kitapları' 
dan biri: Abdülhamit ve 
Gençtürk Bir Haremağası.
Tarih ve  Toplum / HAZİRAN 1994 / SAVI 1J6 345« 25
Refik Nevzad
van-ı harp, kendisini
I
ölüm cezasına çarptır- 
mıştır. Ama o Paris’te -var gücü ile— 
Türkiye’yi uçuruma sürükleyenlerin 
karşısında dimdik ayaktadır. Öte 
yandan 1. Dünya Savaşı sonunda, 
Türkiye’ye uygulanmak istenen Sevr 
planının da sert kalemiyle karşısın- 
dadır. Protesto niteliğindeki Fransız­
ca kitabının adı Türkiye Üzerinde 
Akbabalar’dır. Bu kitap toplatılır. 
Türkiye’yi parçalamak isteyenlere 
karşı olan bu kitap, o yıllarda Paris’in 
göbeğinde yayınlanmıştır.
Refik Nevzad bu türden olan Fran­
sızca eserlerini hep Paris’te ve Fran­
sızca olarak yayınladı. Filozof gibi 
ürettiği düşüncelerini bâzan Beşeri­
yet adlı broşüründe, bâzan bir piyes 
şekline sokarak, bir fikir savaşçısı 
olarak sürdürdü. Etkilediği fikir 
adamlarından, hatta büyük Türk 
dostu Pierre Loti’den bile destek gör­
dü. Kısacası emperyalistlere haddini 
bildirdi. Dr. Refik Nevzad, seksenine 
girerken, yurda kesin dönüş yaptı. 60
Refik Nevzad’m 
Paris’te son yıllan.
yıllık Paris’i terketti. İstanbul’a yer­
leşti. Hatta o yaşında, tanınmış bir 
ailenin kızıyla evlendi de...
Ne var ki, huylu huyundan ve 
inançlarından vazgeçmez. Kanına iş­
lediği sosyalizm kültürünün etkisin­
den yararlanmak isteyen bazı gençle­
rin dürtüsü ile bir gün -elinde Türk 
bayrağıyla- onların başına geçip Be- 
yoğlu’ndan, Taksim abidesine yürü­
dü! Alnından dane dane damlalar, 
göğsüne kadar sarkan uzun ve bem­
beyaz sakalına düşerken, bu izinsiz 
yürüyüş yüzünden takibata uğradı. 
Mâsûm bir yürüyüş olduğundan, suç 
sayılmadı. Beraatinden kısa bir müd­
det sonra İstanbul’da kapadı.
ı
da siyasî yayınlarına devam eder. Ne 
var ki damarlarındaki kana aşılanmış 
olan siyasî alanda millete hizmet ar­
zusu, Mütareke yıllarında tekrar 
alevlenir. Tarihimiz karanlık günleri­
ni yaşamaktadır. 1919’da İstanbul’da 
yapılmakta olan seçimde İstan­
bul’dan teklif edilen adaylığı kabul 
eder. Kazanamayacağını bile bile a- 
day olur. İdeolojik partisi, milletten 
destek görmez.
Dr. Refik Nevzad, mesleğinin öte­
sinde, Fransa’da bir düşünce adamı 
olarak tanınır. İşçilerin, emekçilerin, 
yüksek düzeyde bir savunucusu olma­
nın yanında Emperyalist ve kapita­
list Avrupa’ya karşı Türk milletini 
savunan bir fikir adamıdır. Yazıların­
da, 1908 inkılabının Türk toplu- 
munda bir duruluk yaratmadığı ve 
Batı karşısında, çalkantılı bir görü­
nümde olduğu izlenimlerini belirtir. 
Türkiye’nin I. Dünya Savaşı’na gir­
mesine karşıdır. Buna sebep olanları
26 • 346 Tarih ve Toplum / HAZİRAN 1994 / SAYI 126
Taha Toros Arşivi


Paris'te 50 yıl doktorluk yapan bir Jöntürk:Refik Nevzad

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository