Taha Toros Arşivi, Dosya No: 476-Şevket Süreyya Aydemi

Onaran, Mustafa Şerif

Istanbul Sehir University Repository

u -= f~ h
C U M H U R ÎY E T  DERGİ
Evi bir dergâh gibiydi
MUSTAFA ŞERİF ONARAN
E
skiden Bahçelievler’de bütün so­
kaklar, bütün caddeler numaralıydı. 
Giderek kimi caddelere, kimi so­
kaklara birtakım başkentlerin, bir­
takım ünlü kişilerin adlan verilmeye başlan­
dı.
Karakol Durağı’nın arkasındaki sokakta 
Şevket Süreyya Aydemir otururdu. 1 Ihan Ta- 
rus’la onu görmeye gittiğimiz yıllarda bahçe 
içinde küçük bir evleri vardı. Sonraki yıllar­
da o evin bul unduğu yere bir apartman di kil­
di. Yapsatçılar kim bilir kaç daire verdiler 
Şevket Süreyya’ya? Birinci katta konukları­
nı kabul ettiği birçalışmayeri, onun üstünde­
ki dairede evi vardı. Ölümünden sonra o 
apartmanın bulunduğu sokağa Şevket Sü­
reyya Aydemir Sokağı adı verildi.
Sokaklara, alanlara birtakım ünlülerin 
adının verilmesi doğaldır. Edebiyatımıza, 
kültürümüze emeği geçen, unutulmaması 
gereken kişilerdir onlar. Üstelik yıllar yılı o 
sokakta oturmuş bir ünlünün ölümünden 
sonra oraya adını vermek, yalnızca değerbi- 
lirlikleölçülmemeli. Hak etmiştik payı göz 
önünde bulundurularak gerekli görülmeli.
Ne var ki yerel yönetimlerde bir değişiklik 
olur da gerici, tutucu kişiler iş başına gelirse, 
q sokağın adı gene değişebilir.
-Ha, şu malum kişi. Tarihimizde o kadar 
ünlü kişi dururken ona mı kalmış bu sokak! 
anlayışında olan tutucu yöneticiler az değil.
Birtakım sudan nedenlerle nice ünlü yaza­
rın adı silinmedi mi sokaklardan? Umanm
ŞEVKET SÜREYYA AYDEMİR
İlk gençlik yıllarında Turancı, daha 
sonra komünist oldu. Gizli T K P ’ye 
katıldı. Mahkûm oldu. Siyasi eğilimi 
değişti. Türkiye için tek geçerli 
düşüncenin Kemalizm olduğuna inandı.. 
Kadro Dergisinin kurucu ve yöneticileri 
arasına katıldı. (1932-34) Araştırma ve 
kitaplarıyla Kemalizmin bir ideoloji 
olarak temellendirilmesine katkıda 
bulundu. Memuriyetten emekli olunca 
yakın geçmişin önde gelen devlet 
adamlarının yaşam öykülerini araştırdı 
ve yazdı. Enver Paşa, Tek Adam, İkinci 
Adam, Suyu Arayan Adam çok satan 
kitapları arasında yer aldı. 25 Nisan 
1976’da 79 yaşında öldü.
~ ' ■'¿'U 'T  Ti?
Şevket Süreyya’nın adı silinmez.
Karakol Durağı’nın arkasında o küçük ev­
de oturdukları zaman İlhan Tarus’la gittiği­
mizde bir yaz günüydü. Gene de gölgeli bir 
evdi orası. llhanTarus’layazarolarak arka­
daştılar. AyrıcaTarus’uneşi Aliye Hanım’m 
Ankara Ticaret Lisesi’nden öğretmeniydi 
Şevket Süreyya. ‘
İlhan Tarus, o kendine özgü rahat, babacan 
davranışıyla içki istedi. İçki kullanmazmış 
Aydemir. Eskilerden kalma bir şarabı var­
mış. Koyubirşarap. Pek hoşunagitmişti Ta­
rus’un.
O ilk tanıştığımız günün anısı böyle...
Araya zaman girdi. Ikinci kez Ahmet Tev- 
fik Küflü tanıştırınca, İlhan Tarus’la kendi­
sine geldiğimizi anlattım. O da anımsadı bu 
ilk tanışmayı. Sağlam bir belleği vardı. Ta­
nıştığı insanları unutuvermezdi.
Sonraları Bahçelievler’deki o küçük evin 
yerine bir apartman dikilince birinci kattaki 
çalışma yerine sıkça gider oldum. Yandaki 
odada semaver kaynar, her zaman beş çayına 
konukları olurdu. Konuşmalarsürüpgider- 
ken masaya geçilirdi. Kimi zaman çayları 
ben koyardım.
Konuşmayı severdi Şevket Süreyya. Daha
çok onu dinlemeye giderdik zaten. Bir yerde 
kendisi de çok konuştuğunun farkına varır.
- Yahu çocuklar, ben çok konuşuyorum, 
yaşlılığıma verin, derdi.
Mavi gözleri vardı. Yüzlerimizde, kitap­
larda biraz dalgın, biraz dağınıktı bakışları; 
az dinliyormuş izlenimi verirdi. Oysaki iyi 
dinler, sözün nereye varacağını hemen kav­
rardı.
inceydi, titizdi sesi. Anlatışı duyguluydu, 
heyecanlıydı. Sorunlara kendine özgü bakı­
şı, değişik çözümler getirişi ilgi çekerdi.
Şevket Süreyya Aydemir 1979 yılında öl­
düğü zaman 79 yaşındaydı. Bu 79 yıllık ya­
şam nice deneyimlerden geçmiş, katı bir öğ­
retiden gelmiş, sonra duygusal bir sevecen­
likle dünya görüşü, insan anlayışı yumuşa­
mış, dolu bir yaşamdı.
Enver Paşa’dan 27 Mayıs Devrimi’ne uza­
nan dönemi öykülü bir dille yazmasının özel 
bir nedeni vardı: Günümüzü anlamak için 
son yüz yıllık tarihimizi iyi bilmek gerektiği­
ne inanırdı.
Çoğu yaşlılar gibi erken uyanırdı. Günün 
bu sessiz saatlerinde çalışmayı severdi. Bir­
kaç kitabı bir arada okurdu. Evine girdiğiniz 
zaman gözünüze ilk çarpan kitaplar olurdu 
hep. Bütün odalar, belki odaların bütün du­
yarlan sıra sıra kitaplar dizilmiş raflarla kap­
lıydı. Köşelerde, kıyılarda da öbek öbek yı­
ğılmış kitaplar vardı. Yaprakları kıvrılmış, 
tersine çevrilmiş nice kitaplar yeni okunuyor 
izlenimi bırakırdı.
Kapı mı çalınıyor? Bir koşu hemen kapı­
daydı. Alo der demez tanırdı telefondaki se­
si. Sözü edilen kitabı ya rafın bir yerinden, ya 
da köşedeki öbekten bul up çıkarır, i lgil i bö­
lümün sayfasını açardı.
Böylesine canlı, böylesine kıpır kıpır bir 
insandı Şevket Süreyya Aydemir. Ölümüne 
dek bu coşkulu durumunu korudu. Üstelik 
karaciğeri bozuktu, şekeri vardı. Yaşlı sayı­
lırdı. Gene de yaşından umulmayan bir can­
lılık içindeydi, çalışkandı. Hiç kimse böyle 
birdenbire öleceğini düşünemezdi.
Bu nedenle erken öldü, diye düşünüyo­
rum.
Toprakla uğraşmayı severdi. Ayağında kü­
lot pantolon, çizmeler, ata binmeyi, Kayaş’ta 
bir çiftliği vardı. Hafta sonları çiftliğine git­
mek, oradaki çiftlik evinde dinlenmek ister­
di. Çiftlik üzerinde bazı işletmelerkurmayı 
denedi, iyi gitmedi işler. Birsürü borca girdi.
Ama hep toprakla uğraştığı günlerin özle­
mi vardı gözlerinde. O günleri anlatırken bir 
başka türlü duygulanırdı.
Ülkücü bir köy öğretmeninin köy kalkın­
masındaki yerini düşündüren “Toprak Uya­
nırsa” adındaki romanı, Kayaş’taki çiftliğin­
de gerçekleştiremediği özlemlerini yansıt­
mış olabilir.
Yaşamöyküsünü yazdığı “Suyu Arayan 
Adam”dabiranı-roman.
Neden özen göstermezdi diline? Birkaç 
kez karışacak oldum, anlamak istemedi. An­
latımı sürükleyiciydi, rahattı. Kolay izleni­
yordu yazıları. Öyle sanıyorum ki bu yeti­
yordu ona.
Daha yalın bir dile varmak için anlatımını 
değiştirmesi gerekecekti. Oysa kolay değil­
di bu işi yapmak. Belki de bu nedenle kimi 
sözcükler biraz iğreti dururdu yazılarında. 
Bu nedenle biraz dağınıktı yazıları.
Sonra kitaplarındaki gereksizdiye yorum­
lanabilecek yinelemelerle daha kolay okun­
duğuna, daha iyi anlaşıldığına inanıyor, bile­
rek kaçıyordu yoğun anlatımdan.
Bu nedenle son yüzyıllık tarihimizi, öykü 
tadı duyarak onun kaleminden izlemek, 
okurlara çok şey kazandırmıştır.
Milli Birlikçiler arasında yakından tanıdı­
ğım Mucip Ataklı’yı, Osman Köksal’ı, 1 lay- 
darTunçkanat’ı Şevket Süreyya Aydemir’le 
tanıştırmıştım, “ ihtilalin Mantığf’nı yazar-
18 NİSAN 1999. SAYI 682
ken onlardan çok yararlan­
mıştı.
Beni düşündüren bir olay 
var:
Cevdet Sunay’m süresi 
dolunca, 1973’te bir sivil 
cumhurbaşkanı aranışı baş­
ladı. O zamanlar Anayasa 
Mahkemesi Başkanı Muhit­
tin Taylan’ın da adaylar ara­
sında adı geçiyordu.
Muhittin Taylan demokra­
sinin çiğnendiği dönemlerde 
anayasanın onurunu koru­
yan tek kişilik bir ordu gibiy­
di. Eşi Nemide Hanım’ı 
ameliyat ettikten sonra aile- 
cekgörüşürolduk.
Şevket Süreyya ile olan 
yakınlığımı bildiği için,
- Beni Şevket Süreyya 
Bey’e götürür müsün? de­
mişti.
- Bir konuşayım, haberle­
şiriz, dedim.
Şevket Süreyya ile görüş­
tüm.
- O bana gelmesin, lekele­
nir. Ben ona gideyim, dedi.
Bu lekeleneceği kuşkusu­
nun ne anlama geleceğini 
kestirmek zor değildi. Ne o 
başka bir şey söyledi, ne de 
ben sordum. Sessizce anlaş­
tık.
Baki Kurtuluş’un anlattığı 
bir olayı anımsıyorum:
Y öneticisi olduğu basıme- 
vinde “Suyu Arayan Adam” 
basılırken Şevket Süreyya 
Aydemir düzeltiler için bası­
mevine gelir, Baki Kurtu- 
luş’la da söyleşirlermiş.
Emniyetten arayıp sigaya 
çekmişler Baki Kurtuluş’u.
- Bu Şevket Süreyya ile 
uzunuzun neler konuşuyor­
sunuz böyle? Konuşurken 
bizden biri de yanınızda ola­
cak, demişler.
Baki Kurtuluş yadırgamış bu durumu. 
Şevket Süreyya’ya danışmış.
- Hiçbir sakıncası yok, demiş Şevket Sü­
reyya. Yalnız ben onun sivil polis olduğunu 
bilmiyor görüneyim.
Şevket Süreyya’ya kimler gelirdi?
Şevket Süreyya herne kadar kendini Ata­
türk devrimlerine adamış sayılsa da, bir za­
manların eski tüfeklerinden olması, sürekli 
izlenmesi için yeterli neden sayılırdı.
Nitekim bu kuşkuyu doğrulayan bir başka 
olay daha var.
12 Mart döneminde bakanlık yapan bir 
doktor arkadaşım, önemsemiyormuş gibi 
sordu:
- Muhittin Bey Şevket Süreyya’ya gider 
miydi?
- Yooo! dedim, ilgisi bile 
yok.
Cumhurbaşkanlığı seçimi 
öncesinde öylesine yakın za­
manlarda, öylesine iç içe ge­
lişen olaylardı ki bunlar, 
içimde bir şey cız etti.
Demek ki daha şimdiden 
bir insanı nasıl yıpratmak ge­
rektiğinin tezgâhı kuruluyor­
du. Demek birazcık bile se­
çilme şansı varsa, o şansın 
nasıl yok edileceğinin hesap­
ları yapılıyordu.
Daha çok akşam çayı za­
manında uğrardım ona. Hiç 
yoksa on-on beş kadar konu­
ğu olurdu. Bunları tekerteker 
yalandan tanır mıydı? Kuşku 
duyduklarını kabul etmeye- 
bilirmiydi?
Aslında eski tüfeklerin; 
deneyimlerinden, birikimle­
rinden gelen sezgi gücü, ki­
min kim olduğunu anlaması­
na yeterdi.
Baki Kurtuluş’a,
- Ben görevli olduğunu bil­
miyor görüneyim, deyişinde­
ki ölçülü davranıştan yola çı­
karak, Şevket Süreyya gibi 
zeki bir yazarın kendisine ge­
lenlerin içini ayna gibi gördü­
ğünü anlamak gerekir.
Şevket Süreyya’nın evi bir 
dergâh gibiydi: Hiç kimsenin 
yasal olmayan işlerle ilgisi­
nin bulunmadığı, gene de her 
şeyin rahatlıkla konuşulabil- 
diği bir evdi. Aslında oraya 
konuk gibi gelen gizli görev­
liler varsa kendisini eğitmiş 
olurdu.
Şevket Süreyya kışkırtıcı 
bir davranış içinde olabile­
ceklere de olanak bırakma­
yacak kadar sağduyusu olan 
bir yazardı. Dostlarını koru­
masını bilirdi.
O sıralar İlhan Selçuk kim 
bilir hangi sıkıntıların baskı­
sı alünda bir kalp rahatsızlığı 
geçiriyordu.
- Buçocuğa sahip çıkmak, 
bu çocuğu korumak gerekir, 
derdi.
Gene de Şevket Sürey­
ya’nın Muhittin Taylan için 
“lekelenir” demesi doğruy­
du. Kimin ne yaptığına bakıl­
maz, kapalı kapılar ardında 
defteri dürülüverirdi insanın.
Nice yakın bildiği kimse­
ler kim bilir nasıl kötüledi 
Muhittin Taylan T. Sonra da 
hiçbir şey olmamış gibi ona 
dost göründüler.
Bahçelievler’de Karakol Durağı’nın arka­
sındaki o evde semaverde demlenen çayın 
kokusu sarardı ortalığı.
İşi, oraya gelenleri fişlemek olan gizli is­
tihbarat görevlileri kim bilir kimlerin başına 
ne çoraplar ördü! Ama Şevket Süreyya’ya 
gelenler bunları göze alması gereken kimse- 
lerolmalıydı.
Hele “ İhtilalin Mantığı”nı yazacağı gün­
lerde benden tanıdığım Milli Birlikçileri sor­
duğu zaman o ihtilalci askerlerin böyle sa­
kıncalara aldırış etmeyeceklerini iyi biliyor­
dum. Ne Mucip Paşa, ne Haydar Tunçkanat, 
ne de Beşinci Zırhlı Tugay’dan komutanım 
olan Osman Koksal! Onlar kelle koltukta ih­
tilalcilerdi.
Merak ettiğim bir başka konu daha var: 
Evindeki bunca yoğun kala­
balığa yetişirken, Şevket Sü­
reyya,nasıl vakit bulurduça- 
lışmaya? Sabahları erken 
kalkması yeterli olurmuydu? 
Demek ki kullanmasını bilen 
için zaman tükenmez.
Asıl merak edilecek konu 
şuolmalr. Konuklar arasında­
ki gizli görevli bu tadına do­
yulmaz söyleşilerden yarar­
lanabiliyor muydu? Yoksa 
sözcükler derisine çarpıp dö­
külüyor m uydu? Fişlenmede 
benim payıma neler düştü? 
Beni kimler, nasıl izledi?
Bunları bilemem. Bilme­
nin de biryaran yok.
Bahçelievler’de 
Karakol 
Durağı’nın 
arkasındaki o 
evde semaverde 
demlenen çayın 
kokusu sarardı 
ortalığı. İşi, 
oraya gelenleri 
fişlemek olan 
gizli istihbarat 
görevlileri kim 
bilir kimlerin 
başına ne çoraplar 
ördü! Ama Şevket 
Süreyya’ya 
gelenler bunlan 
göze alması 
gereken kimseler 
olmalıydı. 
Ölümünün 20. 
yılında Şevket 
Süreyya Aydemir.
Şevket Süreyya Aydemir.
Taha Toros Arşivi


Evi bir dergah gibiydi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository