Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Ahmet Cevat Paşa-Cevat Şakir Kabaağaçl

Onaran, Mustafa Şerif

Istanbul Sehir University Repository

Anadolu’nun inanç merkezleri İsa’nın 2000. doğum gününe hazırlanıyor
D  BUZ KOKULU MERHABA!
Halikamas Balıkçısı ’nı yitirmemizin 
üzerinden yirmi beş yıl geçti. Kimse 
onun kadar gönül vermedi denize ve 
Anadolu’ya... Bir sürgünden yeni bir 
hayatı kimse yaratamadı. Geriye yirmi 
bir kitap kaldı, bir de denizin dili.
m  2. SAYFADA
C
J  INIF KAVGASI DEĞİL DE NE?
Terry Eagleton: “Entelektüellerin 
proletaryadan ayrılışı, sadece Batıcı 
bakış için birşey ifade eder. Dünya 
çapında konsemler söz konusuyken 
sınıf kavramı neden terkedilsin ki?”
m  8. SAYFADA
Ç
U  OYUT RESMİN 50 YILI...
Türk resim tarihinde ilk soyut tablo 
Nejad Melih Devrim ’in eseri. 12 
Kasım - 4 Aralık tarihleri arasında 
Türkiye den 61 sanatçının soyut 
resimleri İstanbul da Atatürk Kültür 
Merkezi ’nde sergilenecek.
M  12. SAYFADA
ORA1, ÇALIŞLAR_______________________________
urizm Bakanlığı’nın “İnanç Turizmi II” adı altında 
" |  düzenlediği uzun geziye başlarken, ne Nemrut’a bü­
tün ömrünü adamış arkeolog Therasa’yı biliyordum, 
ne de Diyarbakır’da artık 15 aileye düşmüş Kelda- 
ni cemaatinin, hâlâ yok olmaya direnen kilisesini.
Tarsus’tan başlayıp Diyarbakır’da noktaladığımız gezide, 
Tarsus, Adana, Antakya, Gaziantep, Adıyaman, Şanlıurfa, 
Mardin ve Diyarbakır çevresinde değişik dinlerden, kültür­
lerden arta kalan bir tarihsel zenginliğe tanıklık ettik. Tela-
viv’de yayınlanan ERETZ Coğrafi Dergisinin Genel Yayın 
Yönetmeni Deborah Camiel’le Yeşilköy havaalanında ve­
dalaşırken, duygularını sordum. Türkiye’ye ilk gelişiydi: 
“Çarpılmış gibiyim. Böylesine büyük bir tarihsel zenginlik­
le karşılaşacağımı beklemiyordum. Çok geçmez birkaç ay 
sonra mutlaka Türkiye’ye yeniden gelirim.”
Hz.lsa’nın doğumunun 2000. yılına çok az bir süre kal­
dı. Hristiyan dünyası, Hz.lsa’nın 2000 yaşını görkemli tö­
renlerle kutlamaya hazırlanıyor. Kudüs ve Roma, bu tören­
lerde önemli merkezler haline gelecek. Turizm Bakanlığı ye­
rinde bir kararla, 2000. yıl Devamı 8. sayfada
CUMHURİYET DERGİ
Deniz kokulu merhaba!
YAZI: MUSTAFA ŞERİF ONARAN 
FOTOĞRAFLAR: ARA GÜLER
( yıllarda kendini taşralı duyumsa- f yanlar, çevresindeki birkaç kişi- J p  nin de işitmesini istergibi, İstan­bul anılarından söz açarlardı. İs­
tanbul'dan İzmir’e gelecek gemiyi karşıla­
mak üzere İzmir rıhtımında bekleşenlerin de
değişik özlemleri vardı.
Kırklı yılların sonu olmalı: Tıbbiye’ye ye­
ni başladığım, yaz izlencesi için İstanbul’dan 
döndüğüm temmuz ortalan... Birdenbire is­
keledeki kalabalık arasında onu gördüm. “O 
başında lacivert beresi”, pamuksu bulutlara 
bakan alnı, ince uzun boyuyla kalabalık ara­
sında göze çarpan, düşler içinden geçmiş bir 
insan gibi duruyordu. Yolcu bekliyor olma­
lıydı.
Bakışlarımdaki gülümseyen coşkuyu yü­
zümde tutarak,
- Merhaba, dedim usulca.
Yürekten gelen bir “Merhaba! ” ile karşı lık 
verdi.
Halikamas Balıkçısı’nı daha önce de gör­
müş olmalıyım. Ama bu karşılaşma resim 
nihi durur bellenimde.
Bir başka resimde, belki de on 
yıl sonra, gezginci bir toplulukla, 
Prien’i, Milet’i dolaşırken, bize 
rehberlik edişiyle ilgiliydi. Dalga­
lı saçları dağınık, söylencelerden 
gelen bir sesle bu ölü kentleri an­
latan Halikamas Balıkçısı, sanki 
Heraklit’in, Tales’in yakın arka­
daşıymış gibi bir coşku içindeydi.
Ahmet T üzün ’ ün yumuşak se­
sinde eski Anadolu uygarlıklarına 
dalarken ölü bir kentin çarşısında, 
ayağında sandaletler, Halikamas 
Balıkçısı’nm dolaştığını düşlerdi­
niz.
Elinizin altında bir “Söylence- 
bilim Sözlüğü” olmadan Halikar- 
nas Balıkçısı’nı okumanız kolay 
olmaz. Knidosneresi? Datça yarı­
madasının hemen ucundaki eski 
çağların bu ölü kenti neden önem­
li Balıkçı için? Çünkü Knidos Af- 
roditi’nin heykeli vardı orada. Mi- 
lo Afroditi dişiliğiyle ünlü olabi­
lir. Ama Halikamas Balıkçısı’na 
göre etinin sıcaklığıyla anımsa­
nan o güzellik tanrıçası ölümlüy­
dü. Knidos Afroditi ’ydi asıl ölüm­
süz olan. Güzelliğin eskimezliği- 
ni, sevginin yenilenmesini taşırdı. 
Günümüzün bir genç kızında; Ak­
deniz güneşinin yaldızlı gölgesi, 
okumuş insanlara özgü bir ince­
likle gövdesini ışıldattığı, Knidos 
Afroditi’nden izler taşıdığı için, 
aşkın ölümsüzlüğü yaşar.
Halikamas Balıkçısı, söylence­
leri güncelleştirirken şiirsel bir an­
lam katmayı sever.
Hüseyin Yurttaş yazılarında, 
Ali Cengizkan yaşamında arıyor 
bu şiirselliği.
Önce yaşamına bakmalı, nasıl 
bir değişim geçirdiğini anlamalı.
Bodrum ’da bir sürgün...
Cevat Şakir Kabaağaçlı Hali­
kamas Balıkçısı olmazdan önce, 
babasını öldürmekle suçlanmış, 
Afyon’da yargılanmış, 15 yıl kale­
bentliğe hüküm giymişti. Vereme 
tutuluncaya kadar yedi yıl yatmış, 
geri kalan cezası bağışlanmıştı.
İkinci kez, asker kaçaklarıyla il­
gili bir öykü yüzünden İstiklal 
Mahkemesi’ne çıkarıldığı zaman 
Mahkeme Başkanı Ali Çetinkaya 
Afyon duruşmasından onu tanı­
mıştı. Büyük Millet Meclisi’nde 
Halit Paşa’yı öldüren acımasız bir 
milletvekili olarak tanınıyordu 
Ali Çetinkaya. Cevat Şakir, İstik­
lal Mahkemesi Başkanı olarak 
onun önyargılı olduğuna mı inanı­
yordu?
Asker kaçaklarının “kahra­
man” olarak nitelenmesi sözünü 
Zekeriya Sertel mi eklemişti? 
Cevdet Kudret’in yorumuna göre 
kahramanlık ölüme bir başına yü­
rümeyi göze almak mıydı?
Bir bezginlik çökmüştü Cevat 
Şakir’in üstüne: İstiklal Mahke­
mesi terazisinin suçunu doğru tar- 
tamayacağı bezginliği, yaşamın 
anlamsızlığını sezmenin bezginli­
ğiydi belki bu! Afyon duruşmasından onu 
tanıyan Ali Çetinkaya’ya güven duymuyor­
du. Bırakı vermişti kendini, ne olacaksa ol­
sundu artık.
Cevat Şakir’ i Bodrum ’ a sürgün etti 1er. Es­
ki bir Rum evini kiraladı. Girişteki taşlığabı­
raktı eşyalarını. Kapıyı ardına kadar açıp dı­
şarıya bakınca; genç bir güneş, cam gibi ma­
vi bir gökyüzü, Arşipel’in menekşe derinli-
8 KASIM 1998. SAYI 659
ğindeki sularının ışıltısı doldu taşlığa.
İlk yargılanmasından sonra ‘ ‘Rifailik riya­
zetinden geçen, ArşipePin menekşe derin­
liğini içine çeken, o tutacakmış gibi yakının­
da duran adaların gizemli çağrısını duyan 
Cevat Şakir’in içinde ışıklı bir pencere açıl­
mıştı özgürlüğe. Geçirdiği değişim Halikar- 
nas Balıkçısı ’na dönüştürmüştü onu.
Böylece doğayı, deniz insanlannı, Anado- 
lu’yu özümsediği şiirsel bir yaşamın içinde 
bulmuştu kendini.
O süıgün yaşamından İstanbul’a döndüğü 
zaman, asıl yaşamak istediği yerin Bodrum 
olduğunu anlamış, bu kez kendinin sürgünü 
olarak, yeniden Bodrum’a gelmiş, bu kentle 
bütünleşmişti.
Yaşamındaki şiirsellik doğayı yakından 
tanıması, insanları sevmesinden kaynaklanı­
yordu.
Eskilerin “Üslûb-u beyan ayniyle insan” 
dedikleri söz boşuna değildir. Kişiliğinden 
gelen o coşkuyu yazgısına geçirirken içten­
likli bir davranışı vardı. Doğal olarak, dili cı­
vıklaştıran abartılara düşmeden yazıyordu. 
Yapaylıktan uzak, ama zengin imgelerle 
yüklü bir dille, doğayla bütünleşen insanlan 
anlatıyordu.
Halikamas Balıkçısı için,
- Hiçbirimiz lirik anlamıyla onun gibi şair 
olamadık...
diyordu Nâzım Hikmet.
İçinden geldiği gibi yazarken deniz canlı 
bir varlık haline geliyor; imgeler, değişme- 
celer, eğreltilemeler çocuksu bir abartıyla 
doluşuyor yazdıklarına. Bu söz oyunlarının 
ayrımında değildi Halikarnas Ba­
lıkçısı. Azra Erhat’ayazdığı mek­
tuplarda,
- insan bu söz oyunlarını düşün­
meye kalksa yazı yazamayacak 
duruma düşer, diyordu.
Bir öykücü mü o, bir romancı 
mı? Alışı İmiş bir kurgu yok öykü­
lerinde. Ne “klasik” öykü anlayışı­
na uyuyor yazdıkları, ne de “mo­
dem” öyküye. Öyküyü yazmaya 
iten nedenlerden yola çıkıyor gö­
rünse bile, bir denemeci özgürlüğü 
içinde alıp götürüyor bizi.
Feyza Hepçilingirler “Bir ya­
şam ustası!” diyor ona. Edebiyatta 
söz boyacılığına karşı çıkan, dobra 
dobra yaşayan bir insan. Hep ken­
di var öykülerinde. Üçüncü kişi 
olarak anlatsa bile öykü kişilerin­
den biriyle özdeşleşiyor. Söylen­
celerin etkisiyle yazdığı için mi 
öykü kişilerine biraz bilgelik aşılı­
yor?
Feyza Hepçilingirler gibi dil 
yanlışlarını bağışlamayan bir ya­
zar, Halikarnas Balıkçısı karşısın­
da önünü ilikler gibi. Çapakları 
olan, o dilin doğal akışını, yanlışla­
rı göze batmayan bir düzen içinde 
görür. Yaşam da yanlışlarla dolu 
değil mi? Duygularını gizlemeden 
anlatması, apaçık yansıtması ya­
zarın dürüstlüğünü göstermez mi ?
Dil yanlışlan biçem özelliği ha­
line gelmişti Balıkçı ’da.
O doğal akış daha bir özgürdü 
romanlarında. Belli ilkelere, belli 
kurallara uymak gereksinmesini 
duymazdı. Belki de o kuralları 
aşan bir tutum içindeydi.
Mehmet H. Doğan insanı, doğa­
yı kendi yaşamında özümserken 
şiirli bir dile ulaştığına bakarak, 
bunları, Balıkçı’ya yaraşan bir 
özellik olarak görür.
“Aganta Burina Burinata”da,
“Ötelerin Çocukları”nda, “Deniz 
Gurbetçileri”nde üçüncü kişi ağ­
zıyla anlatırken bile, o söylenceler “Mais, il
Halikarnas Balıkçısı’m
yitirmemizin üzerinden 
yirmi beş yıl geçti.
Kimse onun kadar gönül 
vermedi Anadolu’ya ve 
denize... Kimse, kimseye 
onun kadar yürekten 
“merhaba” demedi. Bir 
sürgünden yeni bir 
hayatı kimse yaratamadı. 
Geriye yirmi bir kitap 
kaldı, bir de denizin dili.
içinden gelen yazarın destansı sesini duyar­
sınız. Deniiin Sesine karışır o ses, sıradan in­
sanlara bile gizemli bir anlam kazandınr.
M ilo  A frod it’i ya da...
Denizlerin dibindeki keşfedilmeyen dün­
ya, toprak örtüsünün altındaki ölü kentler, 
Halikamas Balıkçısı’nın düşlem gücünde 
yaşayan öykülerle gün ışığına çıkmaya baş­
ladı. Yaşar Aksoy’un söylediği gibi, Balıkçı, 
öykü aramak için bakıyordu kentlere. Eski 
çağlardaki ölü kentlerle günümüz kentleri 
arasında ilişki kuruyordu. Kafası aydınlık, 
yaşama katkısı olan, üretken kızlarımız Kni- 
dos Affodit’i gibi ölümsüzdü. Yaşamı çoğal­
tan davranışlardaydı ölümsüzlük. Cinselliği­
nin öne çıktığı Milo Affodit’i gibi, alınır sa­
tılır bir mal değildi onlar. Kültürle kazanıl­
mış kişiliğin incelikleriyle, güzelliği silini- 
vermeyen özgür insanlardı.
Kentlerin önemli yeri vardı Balıkçı’nm 
yaşamında. Kendini Bodrum’a adayan bir 
başka ozan, İlhan Berk de, inşam kentlerin 
yetiştirdiğine inanır. Ona sevinç veren bu gi­
zi Balıkçı’danöğreıîmişti.
Bitkilere, börtü böceğe bile, Halikamas 
Balıkçısı ’ndan aldığı elle, şiirsel bir incelik­
le yaklaşır İlhan Berk.
Halikamas Balıkçısı’nı uzaktan tanımak 
neye yarar! Şadan Gökovalı’dan dinlemelisi­
niz onu, kızı İsmet Noonan ’dan dinlemelisi- 
' niz. Yaşam felsefesini; insanlann doğması, 
savaşması, ölmesi diye özetleyen o eski bil­
ge yerine; Halikamas Balıkçısı ’nın “insan­
lar doğdular, sevdiler, öldüler” diye yorum­
layan sözlerine kulak vermeli.
Rehberlik yaptığı günlerde bir an için öl­
düğünü sanmıştı. O gürül gürül sesiyle İyon 
uygarlığının Helen uygarlığına benzemeyen 
özelliklerini anlatıyordu. Millet’li Tales gibi 
bilimsel düşünceye yol açan İyon uygarlığı 
döneminde, boş inançların izini sürüyordu 
Helen uygarlığı. Efes’te, Hadriyanus tapma­
ğı diye bilinen bir yerde, yanlış bilgileri-
est bon homme ” dedi iki turist, rehber Batıkçı bayılıp yere düştüğünde, “Ne güzel adam...”
CUMHURİYET DERGİ
Halikarnas Balıkçısı, İzmir’deki ilk evinin penceresinde Samim Kocagöz ve Hüsamettin Bozok’la...
durağındaki o evde, ışığının yandığını görür, 
“Balıkçı çalışıyor!” diye sevinçle bakardı 
pencereye.
Bu Bodrum tutkunu yazar neden gelmişti 
İzmir’e? “Birbit yeniği olmalı bu işte” diye 
düşünürdü eski polisler. Ellili yılların bu po­
P* mizi düzeltmeye çalışıyordu. Birden yü­
reği sıkıştı, gözleri karardı, yere düşüp bayıl­
dı. Sözlerinin yarım kalmasına yanıyordu.
Öte dünyaya göçmüş olmalıydı, iki melek 
eğildi üstüne:
- Mais, il est bon homme, dediler, “Ne gü­
zel adam!”
“Tamam, ben öbür dünyaya göçmüş 
olmalıyım” diye düşündü. “Ama bu me- 
leklernedenFransızcakonuşuyorlar?”
Oysa o iki melek, yıkıları gezdirdiği 
topluluktan bir hekimle hemşireydi. On­
lar iyileştirmişlerdi Balıkçı ’yı.
Yaşı ilerliyordu artık Halikarnas Ba­
lıkçısının, rehberlik yapacak gücü de 
azalıyordu.
Ben Cevat Şakir olduğu, Halikarnas 
Balıkçısı’na dönüştüğü yorumunu ya­
parken edebiyatçı kimliğini öne çıkar­
mak istemiştim. Kızı İsmet Noonan üç 
evrede düşünüyor yaşamını: İstanbul 
dönemi, Bodrum dönemi, İzmir döne­
mi. Biz hep onu Bodrum’la özdeş kılı­
yorduk ama 1947’den başlayarak öldüğü 
1973 yılına dek İzmir’de yaşadı. Masa 
başı alışkanlığı yoktu, “ferah feza” giyi­
miyle yere uzanarak yazardı yazılarını.
Gecenin ilerlemiş saatlerinde, ortalık­
tan el ayak çekilince, sabahlara dek çalı­
şırdı. Şadan Gökovalı, İzmir’de, Nokta “Ötelerin Çocuklarını”dayazdu
lis anlayışı onu hiç rahat bırakmıyordu, iki de 
bir aranıyordu evi. Kitapları alınıp götürülü­
yordu. Bir de dört ay tutuklu kalmasını ekle­
yin buna.
Sahi, Halikarnas Balıkçısı neden gelmişti 
İzmir’e? Yaşamı Bodrum’la özdeş olan bir 
yazardı. Bitkilerin dilini anlayan, onlar­
la konuşan bir yazar. Geniş cepleri to­
humlarla doluydu. Yol boylarında mi­
mozalar. Biryoksul kızın saçlarına takıl­
mış bir sap mimoza sevinç verirdi ona. 
“Yaşayın bre yaşayanlar!” demek gere­
ğini duyardı. Bodrum Belediyesi’nde 
bahçıvandı. Birtekneye“nevale”yi dol­
durup Arşipel’in menekşe maviliğine 
açılan balıkçıydı. Gökova’yı yeniden 
keşfeden gönül insanı.
C oşku  ve özlem...
Bir gün Bodrum’a yolunuz düşerse, 
Müze’nin serin avlusunda bir gölgeye 
çeki lin. Oğuz Alp Özen ’in denizlerden 
gelen sesinde Balıkçı’yı dinleyin. Bir 
amforaya şarap doldurduğunu düşleyin. 
Tutun ki Haluk Elbe’yle Balıkçı yanı­
nızdadır. Denizden çıkarılmış eskil bar­
daklarla şarap yudumluyor, keyifli bir 
söyleşinin tadını çıkarıyorsunuz.
Bir okulun bodrumuna kapatıldıktan 
sonra Müze’nin girişine yerleştirilen Şa-
di Çalık’ın Balıkçı büstü, çoğu kimselerin 
duyamayacağı dargın bir sesle,
-Merhaba! diyor.
Neler gizli değil ki o “merhaba”da: Hoş­
görü, sevgi, coşku, özlem, bağışlar.
Bodrum’un deniziyle, deniz insanlarıyla, 
bitkileri, börtü böceğiyle böylesine bütünle­
şen Balıkçı, çocuklarının öğrenimi için İz­
mir’e göçmek zorunda kalmıştı.
Gene de Bodrum’a getirilmesi gerekti 
ölünce.
Binlerce Bodrum’lu elden ele geçirdi ta­
butunu. Omuzlar üzerinde yürüyen tabut 
sonsuza dek bir tepeden Bodrum ’ a bakacak­
tı.
Binlerce el, binlerce omuz onu, dinlenece­
ği tepeye taşırken Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın 
şiirinden sesleniyor gibidir Balıkçı:
“Beyaz kefenler giydirmesinler
Sızlamasın karanlığım havada.
Omuzlardan omuzlara geçerken sallan­
mayayım
Ki bütün azalanm hülyada.”
Orada, “Bella Sombra” ağaçlarının “güzel 
gölge”si altında dinlenirken bize söyleye­
cekleri daha bitmedi.
Kirli bir toplumda yaşıyoruz. Ege’nin gi­
rinti çıkıntılarına sokulan Arşipel bütün kir­
leri köpüklerinde eritir. Deniz gibidir Hali- 
kamas Balıkçısı. O da Şükrü Erbaş gibi “Hiç 
kimse temizim demesin!” diyor önce. Sonra 
da sayısı yirmi biri bulan toplu yapıtlarıyla 
yaşamının sürmekte olduğunu gösteriyor.
1890-1973. Demek ki o fırtınalı yaşama 
83 yıl dayanabildi yüreği.
İnmeli sağ elini sol eliyle tutup o titrek ya­
zısıyla şunları söylüyordu Şadan Gökova- 
lı’ya:
“En sevdiğim ve beni temadi ettireceğin­
den çok umutlu olduğum Şadan’cığadır bu 
kitap. Gençliğimin denizlerinin anısı.”
Bu satırları yazmasından elli gün kadar 
sonra, 13 Ekim 1973’te öldü. Yirmi beş yıl 
geçmişölümü üzerinden. Ne çabuk geçmiş 
yirmi beş yıl!
Şadan Gökovalı tek tek elden geçirdi ya­
pıtlarını. Kimi sözcükleri günümüz Türkçe- 
sine yaklaştırırken onunla birlikte çalıştı.
Bilgi Yayınevi basıyor bütün kitaplannı. 
Ahmet Tevfik Küflü ileriyi gören bir yayıncı 
olarak, okurların ilgisine sunmak üzere “Bü­
tün Eserleri”ni hazır bulunduruyor. “Bütün 
Eserleri”nin 25 kitapta tamamlanacağı umu­
luyor.
Kitaplarında yaşıyor Halikarnas Balıkçı­
sı. O gürül gürül sesiyle, söylenceler içinden 
“Merhaba!” diyorbize.
O sestir bu kirli toplumu arıtacak olan. 
Bodrum’a sürgün edildiği ilk gün, o eski 
Rum evinin kapısını güneşe, göğe, denize 
açmıştı. Yeniden doğmuştu o zaman. Gerçek 
özgürlüğün ne anlama geldiğini öğrenme- 
siydi o yeniden doğuş.
Ne var ki onun kitaplarda yaşamış olması 
yetmez. Kitaplarının sayfaları açılmadıkça, 
kitaplara gömülmüş sayılır o!
Okumak gerekir Balıkçı’yı. Bukirli toplu­
mun arınmasını istiyorsak, o yeşil karanlığın 
bastıracağı kuşkularından kurtulmak, kendi­
mizi yeniden keşfetmek istiyorsak okumak 
gerekirHalikamas Balıkçısı’nı.
Artık “Boş Zamanlar”ın işi değildir oku­
mak. Elinizin altında bir “Söylencebilim 
Sözlüğü”, satırların altını çizerek, notlar çı­
kararak okumak gerekecektir.
Eski uygarlıkların yurdu Anadolu’da ya­
şamayı “hak etmek” için Halikarnas Balıkçı­
sı ’nı tanımak zamanıdır. Halikarnas Balikçı- 
sı yaşamın anlamını da öğretecektir bize.
Fotoğraflar A ra G üler’in “Bir Devir Böyle Geçti 
K alanlara S elam  O lsun" (Ana Yayıncılık) k ita ­
bından alınmıştır.
Taha Toros Arşivi


Deniz kokulu merhaba!

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/172613/3/001512340006.pdf

Deniz kokulu merhaba!

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository