Taha Toros Arşivi, Dosya No: 87-Refik Halit Karay.



Not: Gazetenin "Fakir ve Sanat" köşesinde yayımlanmıştır

[Devrim], İzzet Melih

Istanbul Sehir University Repository

Fikir ve Sau’at
V\ v.  ^ o »
REFtK HALİD
“ Sürgün,, romanı (*) —  Muharririn 
tekâmülü —  Edebî eserlerde üslûp 
meselesi —  Romanda aranan 
başlıca meziyetler
Refik Halid’in birkaç hafta evvel 
çıkan Sürgün romanını zevk ve mem­
nuniyetle okudum. Zevkle, diyorum; 
zira bu kitap, aşağıda göstereceğim 
bazı kusurlara rağmen, canlı şahıslar 
ve nefis tasvirlerle doludur. Mem­
nuniyet kelimesini kullandım; çünkü 
yazı âlemine keskin ve zehirli hiciv­
lerle giren Refik Halid’in san’at İsti­
dadı, görgü, mütalâa ve ıztırapla yo- 
ğurularak olgunlaşmış, veçhe değiş­
tirmiştir. Bugün tereddüd etmeden 
diyebiliriz ki, Refik Halld, Yezid’in kı­
zı, Çete ve bilhassa Sürgün ile edebi­
yatımızın roman faslına değerler ka­
tan ve bu yolda devam ederse, ilk sı­
rada yerleşecek olan bir müelliftir. 
Sanki «Kirpi», oklarını atmış ve tü­
ketmiş; insanların biçareliklerine ve 
acılarına nısfetle bakan bir be- 
şeıiliğe dönmüştür. Artık Refik Halid, 
kadim lâtin şairi Terence’in meşhur 
mısraını benimseyebilir:
Homo Sum: Humani nihil a me
alienum pulo.
(Ben insanım:- beşeri olan hiç birşey 
bana yabancı değildir. (Yahut) Ben 
insanım: beşeri olan hiç birşeye kar­
şı bigâne değilim.)
* * *
Tahlilimize «Sürgün» lâfzından baş- 
lıyalım. Kamusa ve şimdiye kadar 
bildiğimize göre sürgün, nefyetmek 
veya nefiy mahalli, menfa demektir. 
Refik Halid ise kelimeyi menfi, yani 
süı-güııe gitmiş adam mânasına alı­
yor ve kendisine sorulunca anlatıyor: 
«Kullanışta böyle olmuştur: sürgün,
sürgünler, diyoruz.» Şüphesiz lisanda, 
teamülün çok ehemmiyeti vardır. Lâ­
kin halk dilinde dolaşan veya mâna­
sı değişen kelimeleri kabul ve tescil 
edecek makam akademidir ve bu, he­
nüz bizde yoktur. O halde, mülâha­
zamı kaydile iktifa ederek romanın 
mevzuuna geçiyorum:
Alaylı yüzbaşı Hilmi Efendi, Sıvasta 
iken, dine aid bir mübahase üzerine 
polis komiserini tokatlamış ve ileri 
gelen yerlilerin himayesile evvelâ bir 
belâya uğramamıştı. Fakat sonraları, 
komiser, mevki ve nüfuz sahibi olun­
ca hıncını almak için Hilmi efendiyi 
sürgün ettirmiş. (Vak’anın tarihi açık­
ça gösterilmemişse de, Mütarekenin 
ilk senelerinde olduğu seziliyor.) Hil­
mi Efendi yakışıklı, dinç, dürüst, yan 
ünımi bir adamdır. Beyrutta sefalet 
çekiyor, seyyar satıcılık ve rençberlik 
ederek geçiniyor. Birkaç ay Lübnan’­
da, şehzade Keramettin efendinin köş­
künde kâhyalık ediyor ve orada, hisli 
ve cazibeli Suzidil kalfayı seviyor; pa­
rasız, borç içinde kalan prens, kızla­
rından birini zengin bir yerliye ver­
mek iimidile Mısır’a kaçarken Suzidil, 
Hilmi ile kalmak istiyor. Fakat her 
hareketinde iradesiz görünen Hilmi 
kabul etmiyor, bedbaht ve perişan Şa­
ma gidiyor. Bu şehirde bir takım Türk 
ihtilâlcilerde tanışıyor, İstanbul’daki 
ailesinin ne olduğunu onlara tahkik 
ettiriyor, hareminin Anadoluya gitti­
ğini ve kızı Seher’in Kâni isminde bir 
aktörle yaşadığını öğreniyor. İane 
toplamak için mahracelere baş vuran 
bir şehzadenin maiyetinde Hindistan- 
da dolaşıyor; sonra gene Şam... Suri­
ye devlet reisile Halebe seyahat... Çal­
gılı bir bahçede, bir akşam, 
meşhur «Şantöz Sitti Nevber» l 
sahnede görüyor; kötü talihin 
en feci darbesi: O boyalı yüz­
lü fettan, kıvrak aşifte, Hilmi’nin 
kızı Seheridir. Zavallı baba oraya yı­
kılıyor; zaten kalbi sağlam değildi; 
gece, hastanede ölüyor... «Morg»da 
«Hilmi Efendinin cesedi üstünde ka­
natları mor yaldızlı iri sinekler uçar­
ken» sefih ve mütereddi oyuncu kız, 
sebeb olduğu faciadan habersiz, koka­
in, süs ve şehvet hayatına devam edi­
yor: «... Hilmi efendinin kızı, gümüş 
zillerini olanca kuvvetile dövdü ve 
uzun etekleri şemsiye gibi açılarak 
çıplak bacakları arasından bir değir­
mi ipek donu görünürcesine ortada 
fırıl fırıl dönmeğe başladı...»
* * *
Birkaç satırla hülâsa ettiğim hikâ­
yenin güzelliği, cazibesi anlatış tar­
zında ve teferruatmdadır. Evvelâ Bey­
rut, Lübnan, Şam ve Haleb’in İklimi, 
havası, sokakları ve halkı o kadar iyi 
tasvir edilmiş ki, okuyucu kendisini 
tamamile o muhitin içinde hissediyor. 
Tabiat levhaları da şair bir ressamın 
fırçasından çıkmış, denebilir. Birkaç 
misal vereyim:
«Salkım salkım sarı çiçek vermiş 
hurma dalları etrafında anların vızıl­
tısı duyuluyor, arasıra dülgerlerin 
vurduğu keser sesleri, kaı-şıki bina­
lardan tok, hoş, tatlı akisler toplu­
yordu. Bütün renklerin, taşın ve top­
rağın, canlı cansız herşeyin var ol­
maktan memnun göründükleri güzel, 
temiz, sakin bir kuşluk zamanı...»
«Halebin gecesi başlıyordu. Loşluk­
la beraber havayı ürperten serin bir 
rüzgâr... Karanlık arttıkça rüzgâr so­
ğuyor, okşayıcı koşuşmalarla etrafa 
sokuluyor, sürünüyor, geri kaçıyor, 
gene geliyor, çocuk gibi oynuyor... 
Hoppa, şakacı bir rüzgâr... Boğaziçi 
anaforları gibi... Yüzünüze, pınarda
Yazan.- İZZET MELİH
henüz yıkanmış bir tülbend gibi nazlı 
ve nçmlt çarpıyor, gözlerinizin ve al- 
nmızın ateşini alıyor. Aman gitmesin, 
biraz çehremde kalsın! diye sizi yal­
vartan bir ferahlatıcı stirtülüş, çöl 
gecesi rüzgârı...»
«çöl sabahını bir küçük: su ve bir­
kaç dal altında geçirmiş olanlar, ve­
lev ki dünyanın en güzel yerlerinde 
dolaşmış ve en feyizli seherleri seyret­
miş bulunsunlar, gene hepsinden faz 
la o manzaranın zevkini ve hâtırasını 
taşırlar; yalnız hayalini değil, âdeta 
tadını, kokusunu, musikisini de ömür­
lerince duyarlar.»
Sürgün’dekl şahıslar canlıdır, de­
dim. Hakikaten hemen hepsi göz 
önünde tecessüm ediyor. Hele şair 
Kenan, Çopur Abdi, Boğos Ağa, «gül­
mediği halde bile, daima sırıtıyor gö -: 
rünen yüzile» şehzade Keramettin, 
«çok İri, çok siyah, ayni zamanda faz- ■ 
la parıltılı, dibinde suya ay vurmuş 
bir kuyu gibi derin gözlü» Seher...
Sürgün, romanda aranılan diğer 
mühim bir vasfı da taşıyor, kariin 
dikkat ve merakını, meharetle tertib 
olunmuş gerilemeler ve atlamalarla 
uyanık tutuyor. (Kitabın ilk yetmiş 
sahifesi biraz sıkıcı ve bazı tesadüfler 
biraz sunî olmakla beraber...)
Edebî bir eserin kıymetine ve yaşa­
masına hiç olmazsa yüzde seksen 
müessir olan şekîb gelince; Refik Ha­
lid’in üslûbu umumiyetle renkli, 
ahenkli ve mütekâmildir. Lisanını 
zenginleştirmek için en doğru kay­
naklarda malzeme arıyor ve buluyor: 
Halk dilinde ve bilhassa asırlarca re­
fahlı ve İrfanlı, geniş bir ömür süre­
rek her fikre ve her duyguya bir 
karşılık bulmuş olan — bulmuş olma­
sı tabii bulunan — İstanbul orta sı­
nıflarında ve güzidelerinde... Ağırsa­
mak, duraksamak, dilek, canı sıkkın, 
vaziyeti eşelemek, kanıksamak, ku­
rumsuz, havadaki yüklülük, gelişmek, 
gönüldeki çöküntü, yatık, pörsük ruh, 
kalbin hafif hafif aksaması, filizlerin 
yeşermesi, akçıl saçlar, çocuksu sevda,; 
ya nişi klik, yalazlanmak... gibi sözle x . 
pek manalı ve munis. Ancak, bunların 
yanında, hikâyeyi anlatan edib’in 
diline yaraşmıyan müptezel ve bayağı 
tabirler var: «Güçbelâ, bambaşka, el­
de avuçta, pıtrak gibi yaşlar, haşır ne­
şir, bamteline bastı, dımdızlak, ayan- j 
beyan, ömür şey, çoğu defa, İstifini j 
bozmak, şıkır şıkır, küplere binmek ve 
saire... (Bunlar muhaverelerde, yani 
şahısların seviyelerine göre konuşma­
larında olsaydı, tabiî İtiraz etmezdim.)j
Nihayet, lejand, dejenere, proje, en- j 
direkt, antre, kriz, normalleşmek, pre-; 
zante, enteresan, iskandal, monoton, i 
kapris, sükse... tarzında frenkçe ke­
limeler bir Türk muharririnin kale­
minden dökülmeli mi? Bir memleket­
te, lisanaı yerli ve millî temizliğini, 
geçici heveslerden korumakla mü­
kellef bulunan, şair ve edip değil 
midir? Bu ufak şeyleri İtina ile sayı­
yorum, zira Refik Halid üslûbunu 
gönlüm pürüzsüz görmek istiyor. Asıl 
romanın özündeki kusur da, başlı- 
lıca şahsın, yani Hilmi Efendinin 
hüviyetidir. Bu adam öyle basit, öyle 
fikirsiz ve ruhsuzdur ki, bizi pek az 
alâkadar ediyor; sürgüne gidişinin se­
bebi de mânâsız, anlaşılmaz, hattâ 
cali... Kanaati, düşüncesi bellisiz; sev­
dası zaif, baba muhabbeti ve namus 
telâkkisi bile sathî ve alevsiz!
[Biliyorum; Hilmi Efendi, tekmil bu 
acizlerde beraber, pek cazip bir «tip» 
olabilirdi. Meselâ Dostoievsky’nin ro­
manlarında bir takım biçareler vardır 
ki bize heyecanlar verirler. Fakat Re­
fik Halid, Hilmi’nin mânevi resmini 
kuvvetli renklerle boyamamış ve iyice 
kabartmamıştır.]
♦  * *
Sürgün’ün esaslı meziyetlerini ve 
zayıf noktalarını, görüp anladığım 
gibi, teşrihe çalıştım. Vardığım netice 
şudur: Sürgün, son otuz senelik ro­
man neşriyatımız içinde Türk ede­
biyatına girmeğe lâyık görülebilen 
dört, beş kitaptan biridir. Sürgün mu­
harriri hu san’at şubesinde sebat eder­
se, muhakkak, büyük bir kabiliyete 
varabilir. Buna kani olduğum için, 
Refik Halid’in günlük sohbetlerle, iz 
bırakmıyacak yazılarla uğraşmasına 
üzülüyorum. Evet, amma yaşamak, 
geçinmek lâzım! İşte ezelî derd: san’- 
atkârın, şair ve edibin yurdda mevkii 
ve maişet vasıtaları: Başka bir bahis, 
başka bir makale mevzuu...
________________ İ2zct Melih
(*) Semih Lûtfi Kitabevi — 1941.
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5  1 4 7 7 2 0 0 6 *


Refik Halid

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository