Taha Toros Arşivi, Dosya No: 34-Nahit Sırrı Örikİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

[Örik], Nahit Sırrı

Istanbul Sehir University Repository

Edebiyat Mes’eleleri
Edebiyat Tarihleri Hakkında
Bir Makale Vesilesile...
1908 den beri Türk edebi­
yatını geçirdiği safahatı ka­
lınca bir ciltte anlatmak husu­
sundaki arzum, ve bu arzuyu 
yakın bir istikbalde kuvveden 
fiile çıkarabilmek için sarfettiğim 
gayret, beni edebiyat tarihlerinin 
nasıl yazılması icap ettiğini, ve 
hatta edebiyat tarihlerinin mahi­
yet ve hikmetlerini sık sık düşün­
meğe sevkediyor. Fakat, her 
şeyden evvel, Şekip beyfendiye 
verilmiş bir cevap esnasında da 
söylemiş olduğum bu arzu ve bu 
hazırlıklardan eğer bir gün bir 
mahsul meydana gelirse, acaba 
buna edebiyat tarihi sıfatını ver­
mek caiz midir, işte bunu düşü­
nüyorum. Ehliyetsizliğim daha 
güç kabili isbat bir keyfiyet 
olsaydı bile, kendi kendime sor­
duğum suale bir çok kimse 
muhakkak ki gene ( hayır ! ) ceva­
bını verirdi. Çünkü, her kesin 
ittifak ettiği bir esas olarak dene­
bilir ki, bir edebiyat tarihi kat’î 
hükümleri ihtiva eder, ve gerek 
muharrirler ve gerek eserler 
hakkında hiç olmazsa yirmi otuz 
seneden beri artık değişmemiş 
fikirleri, İlmî malûmat, şeklinde 
verir. Meselâ bir Alman edebiyatı 
tarihi yazan adam, bu edebiyat 
içinde Goethe’ye en mühim mevkii 
vermekle mükelleftir, ve böyle 
yaparken artık bir asırdır kabul 
edilmiş bir şeye riayet eder. Hal­
buki, o müverrih, henüz berhayat 
veyahut öleli âz olmuş Alman 
sanatkârlarından çok az bahsede­
bilir veya hiç bahsedemez, çünkü 
hem bizzat kendisi hükümlerinin 
değişmeyeceğinden emin değildir, 
hem de fikrileri zamanın tasvibine 
iktiram edememiş indî düşünce­
lerdir. Nitekim geçenlerd • ölen 
Siidermann, bir zamanlar o kadar 
beğenildiği halde bilâlıara hiç 
beğenilmez olmuştu. İhtiyar nine­
lerimizin, gözlerinde korku ışıkları 
parlıyarak anlattıkları gibi, nasıl 
cehennemlerin malıuf ateşleri 
üzerinde kurulmuş bir sırat köp­
rüsü varsa, ve nasıl müminler 
ancak bu pek dar köprüyü hayât­
larının ve yüreklerinin temizliği 
sayesinde ayakları dolaşmadan 
geçerek cennete kavuşacaklarsa, 
işte zaman da kalem sali pleri için 
böyle bir köprüdür, ve bu köp­
rünün hiç tükenmek bilmeyen 
yolunda hemen her gün birinin 
daha başı dönerek yokluk uçuru­
muna yuvarlandığını görürsünüz. 
Uzun zamanlardan ve başka mem­
leketlerden misal düşünmeyerek 
sade dünkü fecri atinin doğum 
ilmühaberi altında bulunan imza­
lara baksak, bu imzaların hemen 
yarısı şimdi bize meçhul isimler 
tesirini verecektir. Çocukluğumda 
bazı ellerde, son ellerde, gördü­
ğüm Vecihiye artık okka kâğıdın­
da da rasgelmek imkânı yoktur, 
ve bu günün böbürlenen isimle­
rinden kimbilir kaçını aynı istikbalin 
beklemediği nasıl iddia olunabilir? 
Ve elbette bu son seneler edebi­
yatının tarihini yazacak kalem, 
belki şahsî mahabbet ve infialle­
-  493 -
rine mağlup olacak, kat’î bir 
bitaraflığı muhafazaya muvaffak 
olsa bile belki gene ıııedihlerinde 
ve tenkitlerinde şahsî sebepler 
aranılacaktır. Halbu ki, Nedime 
hayranlığını söyleyen vejm Bağ­
datlı Ruhiyi tahlil eden bir 
edebiyat müverrihinin fikir ve 
nıütalealarında, şahsî hesaplar 
nasıl nıevzuubahs olabilir?.. Şu 
halde muasır edebiyatı tetkik 
eden adamın uzun uzun anlatacağı 
bir çok isimlerin yarın yok olması 
bir zaruretken, yazmak için sar- 
fettiği emekler yazık değil midir, 
ve bu adamın müverrih sıfatını 
alması da pek meşkûk görün­
mez mi ?
İşte bütün bu düşünceler, 
Fransız edebiyatı tarihinde ger­
çekten mütebalıhir olan Profesör 
Daniel Mornet’nin geçen (Les- 
nouvelles littéraires) lerdeıı birinde 
çikan bir makalesini hususî bir 
dikkatle okumağa beni şevketti. 
(Hakikî bir Fransız edebiyatı 
tarihine ma ik miyiz ?) serlavhâ- 
sını taşıyan bu makalede, Daniel 
Mornet edebiyat tarihleri hakkında 
çok şayanı dikkat bir nazariyeyi 
teşrih etmektedir. Fransız âlimi 
hulâsaten diyor ki: (bir edebiyat 
tarihine malik olduğumuz pek te 
kabili iddia değildir. Çünkü ede­
biyat tarihleri bahsettikleri zaman­
ların bütün üdebasını ve tekmil 
asarı edebiyesini değil, o üdeba. 
ve o âsar arasından seneleri veya 
asırları geçebilmiş olanları anla­
tıyorlar. Halbuki tarih, mazinin
sadık bir aynası olmak itibarile, 
iyi ile beraber fenayı, iktidarll 
ile beraber âcizi gösterir, bununla 
mükelleftir. Edebiyat müverrihinin' 
hayran kaldığı Corneille, zama­
nının en hayran olduğu değildi, 
ve mevcut edebiyat tarihlerine, 
[edebiyat tarihinde ahlâf tarafın­
dan yapılmış intihapların hey’eti 
mecmuası] demek daha doğrudur.)
Mornet’nin bu fikrini kendi 
tarihimizden ve kendi edebiyatı­
mızın tarihinden alınmış birer 
misalle anlatalım: Trakyada yaşa­
yarak av peşinde dolaşmağı fazla 
sevdiği için kendisine avcı lakabı 
verilmiş olan dördüncü Mehmet, 
tahta çıktığı vakit yedi yaşında 
bir çocuktu. Büyük annesi kösem 
Mahpeyker ve onun katlinden 
sonra annesi Turhan, göya mülkü 
idare ettiler. Fakat fesat ve belânın 
ardı gelmiyor, derdin biri bitme­
den biri başlıyordu. Sonra bir 
gün, o vakte kadar hiç bir mu­
vaffakiyeti bilinmemiş olan bir 
ihtiyar vezir, Köprülü Mehmet 
paşa, sadrazam oldu, ve gerek 
kendisinin ve gerek oğlu ve halefi 
Fazıl Ahmet paşanın zamanlarin* 
da, memlekette her şey hayret 
verecek bir şekilde düzeliverdi; 
lâkin Fazıl Ahmet paşa öldükten 
sonra işler gene bozuldu, ve bir 
gün zuhur eden bir isyan netice­
sinde avcı Mehmet tahtından 
indirildi. Fakat müverrih, dör­
düncü Mehmedin devrini anlâtır- 
ken, sade iki büyük vezirin devrei 
sedaretlerini değil, ondan evvelki 
kadınlar ve zorbalar devrini ve 
Fazıl Ahmedin vefatından hüküm­
darın iskatma kadar ki zamanları 
da aynı itina ile tetkik mecbu­
riyetindedir, ve çünkü tarih sade 
büyük adamların eserlerini anlat­
makla meşgul olunca, ancak tari­
hin bir nev’i ve şubesi ve bazan 
da felsefesi olur, lâkin tarihin 
kendisi olmaz. Diğer taraftan, 
kimsenin inkâr etmeyeceği gibi, 
Fuzuli bizim edebiyatımızda en 
büyük şahikadır, tâ Hamide gelin­
ceye kadar o yükseklikte hiç bir 
şeye rast gelmiyor, Nef’i ile 
Nedimi ve Namık Kemali bile 
o irtifaa erişememiş görüyoruz.
Halbuki Fuzuli betbaht hayatını 
bir köşede geçirirken, o zaman 
acaba kaç kişi bir dahinin muasırı 
olduklarından haberdardılar ? Ve 
o zaman şairliklerinin şöhretile 
belki Fuzuliyi ezenlerden bugün 
acaba kaç kişinin, bu şöhretlerine 
vücut vermiş eserlerini değil hatta 
sadece isimlerini biliyoruz? Yani, 
Daniel Mormet’nin ;çtihadmâ 
göre, mademki müverrih dördüncü 
Mehmet devrinden bahsederken 
iki Köprülü ile beraber onların 
selef ve haleflerinden de ve iyi 
işleri yoksa fena işleri sebebile 
bahsediyor, edebiyat müverrihi de 
Fuzuli ile beraber onun devrinde 
yaşamış bütün ediplerden de 
bahsetmekle mükelleftir, ve bunlar 
Fuzulinin devliği yanında bir 
cüce de olsalar, hiç ehemmiyeti 
yoktur, eğer zamanlarının zevkine, 
velevki bu zevki dalale sürük­
leyerek, hakim olmuşlarsa, bahse­
dilmek ve tetkik olunmak mutlak 
surette, hatta zamanının tanimadı- 
ğı, sevmediği, nufuzuna tabi olma­
dığı Fuzulideıı fazla haklarıdır.
Buraya söz gelince, mevzu- 
bahs eylediğim makaleyi okurken 
de hatırlamış olduğum bir fıkrayı 
zikredeceğim. Fransız tarihinde 
zekâsı ve meclisinin lezzetile 
meşhur olan Madam du Deffand, 
tarihten, her gün yaptığı işlerin 
de bir gün tarih olacağını düşü­
nüp nefret ettiğini söylüyor. 
Müverrih hemen her fiil ve 
hareketi bir vesikai tarihiye 
yapıyor, ve hemen hiç bir şeyi 
ihmal edemeyerek bin bir tafsilât 
içinde boğulup kalıyor. Halbuki 
bu kadar tafsilât ve teferrüat, 
pek büyük şahsiyetlöre taallûk 
ettiği zamanda bile bazan insanı 
sıkmıyor mu? Frédéric Masson, 
birinci Napoléon’la ailesi arasın­
daki münasebata tahsis ettiği 
ciltleri, o kadar derin ve engin 
tetkikler neticesinde yazmıştır ki, 
karı bu bilgi zenginliğinden 
yorgun, bitap düşer. Bizzat ben, 
mazi kahramanları arasında 
Napoléon’a karşı duyduğum derin 
zafa rağmen, Masson pek cazibeli 
bir muharrir olmasaydı eserlerini 
belki okumak tahammülünü bula­
-  494 -
mazdım. Ve binaenaleyh Daniel 
Mornet’ye karşı denebilir ki, 
tarih olmuş şeylerin, edebiyat 
tarihi ise tahayyül edilmiş güzel­
liklerin hikâyesidir. Ve san’at 
hayattan güzel olmakla mükellef 
bulunduğuna göre, bunun tarihini 
anlatan belki de hakik atın 
tarihini anla tanın itaatile mü­
kellef bulunduğu şartlara inkiyat 
mecburiyetinde değil dir. Alel- 
h u su s , edebiyatla uğraşmış 
olmakla beraber kabiliyetsiz­
likleri ve güzel hiç bir şey vere­
memiş oldukları sabit bulunanlar, 
hakikatte edebî eser yazmamış 
ve edebiyata girmemişlerdir ki, 
edebiyatın tarihini yazan müverrih 
onlardan bahsetmeğe mecbur 
bulunsun! Bundan dolayı, müver­
rih âciz siyasileri ve mağlup 
kumandanları da uzun uzun anlat­
makla beraber, edebiyat tarihi 
müverrihi edebiyat sarayına soku- 
luvermiş ve sonra yakalanıp dişarı 
atılmışlardan bahse mecbur değil* 
dir. Ve şu halde, içinde bulun­
dukları devrei edebiyeyı butun 
edipleri ve bütün eserleril? >akı­
tanlar, edebiyat tarihi yazmış 
değil, müstakbel müverrih için 
malzeme hazırlamış olurlar. Ve 
eğer böyle bir eseri yazan adam 
hislerine fazla mağlup veyahut 
görüşleri pek hatalı değilse, 
müverrihe rehberlik eder ve aksi 
taktirde onu tamamen şaşırtır.
İlâve edeyim ki, zamanında 
Fuzuli daha da meçhul ve met­
ruk olsaydı bile, onun yaşadığı 
devirle meşgul müverrih, gene 
en çok ondan bahsetmeğe, ve 
muasırlarının o zamanki mevkii 
ve şöhretleri ne olursa olsun gene 
Fuzuliye nisbetle hakikî derece­
lerine göre kendilerini anlatmağa 
mecbur olacaktı. Ve hatta, dene­
bilir ki, çok kere dahiler yanında 
zamanlarında yaşamış cücelerden 
bahsedilmesi, sırf muazzam çehre­
nin azametini daha aşikâr kılmak 
için etrafa gölğeler yığmaktan 
ibarettir.
Bu hususta üstadımız Köprü- 
lüzade Fuat Beyin fikirlerini 
bilmek bizim için ne büyük bir 
kazanç olurdu!
NAHİT SIRRI
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Edebiyat meseleleri:Edebiyat tarihleri hakkında bir makale vesilesile...

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository