Taha Toros Arşivi, Dosya No: 42-Hamdullah Suphi Tanrıöve

İrdem, Muzaffer

Istanbul Sehir University Repository

Türk UlusıTnun seçkin hatibi
Hamdullah Suphi 
T A N R I Ö V E R
O il­
li. Suphi TANRIÖVER
Muzaffer İRDEM Müteaddit konuşmalarında şür yazmayı terketmiş sebe­
bini Tannöver, «Ahmet Haşim ve Yahya Kemâl gibi devrin 
İki üstadı varken bana edebiyatın hitabet dalı kalıyor» di­
yerek izah etmiştir. Türkocaklannm tertiplediği, merhum
1886 yılı içinde bir gece vakti, İstanbul’un Fatih Semtin­
deki Horhor caddesi üzerinde, Nazırlar, Paşalar, Edebiyatçı­
lar, Şairler yetiştiren bir konaktı, Suphi Paşa’nın kırka yakla­
şan müteaddit hanımları içinde birisi kollarmı havaya açm.ş 
Cenabı Hakka valyanyordu:
— Yarabbi biliyorum; Büyük günah işliyorum, doğura- 
*Yuvucağ:m beni affet.
Genç kadının daha evvelki müteaddit çocuklarının ölü­
mü, çektiği sıkıntılar', üzüntüler, kendisinde gebeliğin zorluk­
larına, daha sonra çekilecek ve üzerinde durulması icap eden 
gayretlerine tahammül imkân ve kudretini kendisinde göre- 
meyişi onu böyle bir yola sürüklemiş, bu korku ve telâş içe­
risinde eline aldığı ilâç şişesini içmek üzere dudağına götü­
rürken ani bir titreme ile elinden şişe yere düşmüştür. Mute­
kit anne bu hali Allah’ın bir ihtarı saym ş ve ilâcı içmekten 
vazgeçmiştir. Böylece Türk Hitabet hayatının en mühim sima­
larından biri, Millî mücadelemizin dağınık ve karanlık gün­
lerinde ateşli konuşmaları ile karanlıkları aydınlat cı, Türk 
Milletini birliğe davet edici ve toplayıcı ses, Türk Milletinin 
tarihinde senelerce duyulacak ölmez bir şada ana rahminde 
bü' cenin olarak hayata veda etmekten kurtulur.
Yukarıdaki ifademiz Tanrıöver’in şiirle meşgul olduğu 
z:maçlarda «ANNEMİN DERDİ» isimli Türkçe ve Fransızca 
yazıp neşrettiği hayat hikâyesinden bir safhadır ki; merhu­
mun fevkalâde hassıs olan ruhunda bu hâdisenin de etkisi 
çok olsa gerektir.
Ölümünün beşinci yıl dönümünde, sevgi hürmet ve şük­
ranla and ğ mız Tanrıöver, veraset yolu ile kendisine intikal 
eden bir çok meziyetler yanında, eski devirlerin bütün hu­
susiyetlerinin senelerce devam edip geldiği, kalabal k bir 
ailenin en küçük çocuğu olaı'ak, aile halkının özere bezene 
yetiştirdikleri, o devirlerin bütün terbiyevî esaslarını verdik­
leri tam bir İstanbul Efendisi olarak yetiştirilmiştir. Edebi ça- 
1 şmalarma Nazımla başlayan Tannöver, henüz onaltı yaş nda 
yazdığı şiirlerini o zamanlar Paris’de çıkan «Şurayı Ümmet» 
Gazetesinde yayınlamıştır. Daha sonraları, Edebiyatımızda 
Fecriaticiler diye ün salan bir ekol’ün kurucuları ve yazarlan 
arasında bulunmuş ise de, bir müddet sonra şiir yazmayı 
terketmiştir.
Yahya Kemal Beyatlı’nın da bulunduğu bir toplantıda Ham­
dullah Suphinin Yahya Kemal’den bahsederken şöyle konuş­
masını hatırlarım:
— «Aziz arkadaşlanm, babamdan mevrus uykusuz bir ge­
cede, Hamdullah senin şiirdeki mevkiin nedir? diye kendime 
bir sual sordum ve düşündüm. Uzun muhakemelerden sonra 
(mademki Yahya Kemal vard.r; şiirde sen yoksun, dedim ve 
hitabetle alâkalandım.»
Bulunduğu sahaların dalma ön plânında yer işgal eden 
Tannöver, şiiri terk ettikten sonra, ömrünün son günlerine ka­
dar hitabet dal'nın mümtaz ve tek insanı olarak fikri, ilmi, 
politik sahalarda vakur tavrı, dik başı, jest’eri, sesindeki tatlı 
ahengi ile dinleyiciler nezdüıde daima makul bir hatip olmuş­
tur.
Resmî vazifesine hoca olarak başlayan Tanrıöver, ömrü­
nün büyük kısmam bu mesleğe hasretmiş, Ayasofya Rüştiye­
sinde, Darülmualliminde, Bahriye Mektebinde ve Darülfü- 
nun’da hocalık yapmıştır. Hamdullah Suphi’nin bu mesleğe 
karşı olan muhabbeti ve sebil gibi akan hitabeti, mekteplerin 
dört duvar arasındaki darlıkta kalmamış, fikriyatının hakim 
olduğu, muhitinin çerçevelendiği, ikliminin sardığı, sevdas nın 
ısıttığı, hayatını vakfettiği TÜRKOCAKLARI kanalı ile bü­
tün vatan sathında yayılmıştır.
Tanrıöver mütareke yıllarının karanlık ve meş’um gün­
lerinde; kısa bir müddet Osmanlı Meclisi Mebusanındı bu­
lunmuş, bu Meclisin gizli ve alenî toplantılarında yapt ğı ce- 
surane konuşmaları, bilhassa Meclisin ilk açılışında söylediği
— «Siz Meclis değüsiniz, bir milleti temsil edemezsiniz, 
zira paranız yok, Hükümetiniz yok, ordunuz yok. Şayet Ana­
dolu’da başlayan son kurtuluş ümidinin mümessili olan Milli 
Harekâtı benimsediğinizi ilân ederseniz o zaman Milleti temsil 
eder ve Millet Meclisi olursunuz. Yoksa şu kapıdan gelecek 
bir Ingiliz Çavuşu sizi buradan götürmeğe yeterlidir.» diyen
-  18 ~
pervasız sözleri, meydan mitinklerlndeki halkı coşturan he* Anadolu’da ilk Matbuat ve İstihbarat Müdürü olarak va 
yeıanlı konuşmaları, Ingiliz’lerin ilk kapattıkları müessesenin zife gördüğü, Adalar Denizinden Kafkaslara, K.radenızden 
Hamdullah Suphi’nin Başk: nı olduğu Türkocaklart’nı Şark Akdemze kader bütün sahilleri ve bütün İç, Orta
kundakçıları diye vısıflandırdıklan yer oluşu, Tanrıöver’in Anadolu’yu dolaştı, oralarda halkı irşat ve milli birliğe 
İstanbul’da kalabilmek ümidini tamamen suya düşürmüş ve davet maksıdı ile camilerde, meydanlarda hütbeler, vaaziar 
kendisi takibata tabi tutulmuş, olduğundan, Millî harekata iş' verdi. Hocal k zamanlarında yaptığı irşat vazifesine bura]m 
tırak etmek üzere Anadolu’ya geçmiştir. da da devam etti. Bu gayret ve çalışmalarının müsbet netice
Bu durumu merhumdan şöyle dinlemiştim:
— Benim İstanbul’da millî Mücadele lehine ve işgal 
kuvvetleri aleyhine çal şmalarım, Osmanlı Meclisindeki ko' 
nuşmalarım işgal kuvvetlerini kızdırmış beni Rodos’a kaçır­
mak veya öldürmek için emir vermişler, gece yarısı, geceni'-» 
karanlığ-ndan istifade ederek gelecek olan İngiliz müstemle­
ke askerlerine de (ki, bunlar gayet vahşi Hint askerleri idiler.) 
bulunduğum yerin bilinmesi için kapı önüne büyük bir kü­
tük koymuşlar, bu kütüğün bulunduğu eve girilecek ve be­
nim kaçırılma veya öldürülmem işini tarnaml yacaklar. Fa­
kat çocuklar evin önünde oynarlarken kütüğün yerini değiş­
tirmişler, bizim evin karşıs-ndaki binan n önüne koymuşkr. 
Gece yarısı gelen müstemleke askerleri kütüğün olduğu b:na- 
ya yaptıkları baskınla zavallı Müdür Boştırk Ahmet Beyi, beni 
zannederek sille tokat alıp götürmüşler, reden sonra benim 
olmad ğımı anlayan İngiliz Kumandanı, Ahmet Beyi salıver­
miş ama ,-damcağız yediği dayaklarm tesiri ile üç gün sonra 
vefat etmiş Millî mücadeleden sonra bir hanımın beni ara­
dığını söylediler, hanım yanıma geldi ve «Hamdullah Bey; 
Ben sizin yerinize vekâleten öldürülen Müdür Ahmet Beyin 
hanımıyım,» diye kend’ni takdim etti. Sözlerine ilâveten «va- 
k a ben:m kocamdir, üzüntüm sonsuzdur, fakat ya siz öldü­
rülmüş olsa idiniz memleket re kadar ziyan ederdi. Sizi gör­
dükten sonra bayağı ferahladım» dedi.
Hamdullah Suphi TamrıÖver Anadolu’ya geçişini Dağ Yo­
lu isimli eserinde şöyle ani: tır.
— Süleymaniye, aşkla dolu bir göğüsten çıkan «ah» gibi, 
İstanbul tepelerinin üstünde, dalga dalga kabarmış duruyordu, 
ona doğru yürüdüm, yere yavaş yavaş basar,: k, direkleri, kub­
beleri, sessiz derinlikleri seyrediyordum. Bilmem nasıl oldu? 
Ben istemeksizin, haberim olmadan, ağz-mdan bir «of» sesi 
çıktı, bütün mabet birdenbire ürperdi. Sesim direklerden ke- 
me-lere, kemerlerden duvarlara çarparak, ysrım kubbelere 
ve büyük kubbeye yüksldi; mabet bana cevap verdi, oda be­
nim yerime haykırdı : «Off... Off...» işte bu ziyaretimden beş 
gün sonra idi ki yola çıktım. Tannöver bu falcılığa şöyle de­
vam ediyor :
— Şam-ndıraya yaklaşırken arabam bir noktada durdu. 
Bundan faydalanarak yakın bir sırtın üstüne çıkt m ve İstan­
bul’u gözlerimle arad m. Uzakta, ta derinlerde, gökten daha 
koyu bir mavilik görünüyordu. Ufkun üstünde, m.narelerle 
ürperen, kubbelerde dalgalanan bir masmavi şekil. O, seslen 
bana gelemiyecek kadar uzaktaydı, renk farkları belli olama­
yacak kadar uzakta... Bu bakış bir veda idi. Bir son vedr. 
Kendi kendime sordum? Tekrar avdet edebilecekmiyim? Yok 
sa... Yoksa... bu ayrılış geri dönülmiyen bir yolculuğun baş­
langıcı olmas n? Bu ne yaman bir talihti. Bab:m Miiradan 
hicret etmişti; ben, Istanbuldan hicret ediyordum.
işte Tanrıöver böyle bir düşünce ve hissin tesiri altında 
Anadolu’ya vardı. Anadolu onu öz evlâdı olarak bağrma bas­
tı. O güzel sesi, coşkun hit.besiyle Türk Milletini bir araya 
toplayan, Millî şuurun uyanmasında, büyük bir kuvvet oldu.
leridir ki, Atatürk’e
— Hcmdullah doğuştan Maarif Vekilidir, dedirtmiştir.
Millî kuvvetlere iştirak ettiği için İstanbul Hükümeti ta­
rafından idama mahkûm edilen Tanrıöver Ankara’da top ses­
leri arasında Maarif Vekili olarak vrzife görüyordu. İşte, bu 
vazifesi esnasında yaptığı en büyük hizmetlerden biri de bü­
yük şair Mehmet Akif’i ikna ederek istiklâl Marşım yazma­
sın: temin etmiş olmasıdır, istiklâl Marşı şiirini T.B.M.M. ilk 
defa Bımdullah Suphi’nin sesinden dinlemiştir.
Bu ses insanların kendi eserlerini okudukları, dâvasına 
inananların içlerinden gelen sestir ki, bu sesle İstiklâl Marşı 
Şürini Meclis dört defa ayakta dinlemiştir. Şiirin istiklâl Mar­
şı olarak alkışlar crasmda kabülünden sonra, T.anrıöver’in 
tebrikine karşı Akif şöyle söyleyecektir.
— Ben biraz güzel yazdım m:? bilmem. Fakat sen çok 
güzel okudun, onu bilirim.
Kanaat ve düşüncelerine bağlı bir fikir namusu içinde, 
ömrünün sonuna kadar Türk Milletinin selâmet ve saadeti 
için çalışan Tannöver; T.B.MM.’deki faaliyetlerinde de kana­
atlerinden hiç bir taviz vermiyerek gayret göstermiş Mustafa 
Kemal’in Başkumandan olması iç'n yapılar, kanun müzake­
resinde en ikna edici en sürükleyici konuşmayı yaparak mü- 
d:faa ettiği fikirde müessir olurken, diğer taraftan istiklâl 
muhakemeler'nin kurulması için getirilen kanun teklifinin 
müzakeresinde
— Bir milleti yaşatmak için savaşanların kendi içlerin­
den kuracakları mahkemelerle ölüm saçmaya hakkı yoktur, 
diyerek en sert çıkışını yapmıştır.
1931 yUnda Türkocakları’nm kapatılması ile büyük bir 
sarsıntı geçiren Tanrıöver, Bütün ömrünü vakfettiği, hayatı­
nı verdiği, aşk nı ve muhabbetini bağladığı bir varlığın yıkı­
lışını gören insan haleti ruhiyesi içinde Türkiye’den ayrıldı. 
Romanya’ya Büyük Elçi olarak gitti. Bükreş’teki çalışmaların­
da da fikirlerine bağlı insan okrak, oradaki Türk Toplumu 
ile uğraştı. Onlara bir çok imkânkr sağladı, mekteplerine 
Türkçe tedrisat koydurdu. Romen Hükümeti nezdindeki işleri­
ni hallederek onlara faideli oldu. Çalışmalar m takdir eden 
Romen Hükümeti ve Üniversitesi tarafından Fahr'i Bükreş Uni 
veı'sitesi Doktoru oldu. Onüç yıl muvaffak bir elçi olarak bu­
lunduğu Bükreş’ten ayrı'Bp yurda döndüğünde, T.B.MM. 
de müteaddit devreler mebus oldu. Tüı'kocaklar.’nı yeniden 
kurdu, bir babanın evlâdına kavuşmasının şevk ve heyecanı 
içinde 10/6/1966 günü rahmeti İlâhiye kavuştu. Ruhunda sevgi 
ve iman gibi büyüleyici iki büyük kuvvete sahip okn Tanrı - 
över, ince duygulu bir tarih anlayışı içinde izah ettiği fikir­
leri ile dinleyicileri adeta teshir ederdi. Üstün Millî izzeti 
nefsi, ateşli uslûbu, işlek ve cevval zekâsı, ikna ve irşad edi­
ci canlı belâgati, şefkat ve sevgi neşreden tannan sesi, ken­
disini görüp dinliyenlerin kulaklarındı daima ömürleri bo­
yunca çınlayacak, Türk Milliyetçileri ve Türk Hatipleri ata­
sında hatırası nesilden nesile, dalga dalga ebediyete kadar 
akıp gidecektir.
—  19 _
Taha Toros Arşivi


Türk ulusunun seçkin hatibi Hamdullah Suphi Tanrıöver

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository