Taha Toros Arşivi, Dosya No: 154-İsmail Habib Sevü

Sevük, İsmail Habib

Istanbul Sehir University Repository

CUMHURİYET
$ fiteI
1 Yurdun enerjilendirilmesi vesilesile |
Bilinmiyen nehir
Antalyada çeyrek asır önce Maa­
rif Emini iken işitmiştim. Mütare­
kenin kara günlerinde o havaliyi 
işgal eden İtalyanlar en çok sular­
dan elektrik enerjisi çıkarmak işile 
uğraşmışlar. İtalyan mühendisleri­
nin yaptıkları hesaba göre Toros- 
lardan Akdenize dökülen sularm 
enerjisi sayesinde bütün o havali­
de yapılacak trenleri elektrikle iş­
letmek mümkünmüş. Gene işittim 
ki en kuvvetli şelâle Manavgat ça­
yında bulunuyor. Bu çayın ismine 
rahmetli Faik Sabrinin «Büyük 
Atlas» inda bile rastlıyamazsınız. 
Haritalarda o sadece bir çizgile gös­
terilir.
Heyecanlı bir yolculuk:
1927 mayısında Alanyadan bir 
yelkenliye binerek Manavgata gi­
diyorum. «Boğaz» denen çayın 
ağzı hemen hemen her yıl değiş­
tiği için gemile girmenin teklikeli 
olduğunu söylemişlerdi. Tath su­
yun sürüklediği kumlarla tuzlu su­
yun çarptığı dalgaların ezelî sava­
şı. Dalgalar galebe çalınca akar su 
kendine başka bir ağız yaratıyor. 
Bu cümbüşler neticesinde değiş­
meleri iyi bilmiyenler yüzünden 
gemiler alabora olarak bir çok kur­
banlar verirlermiş. Bereket versin 
bizim yelkenlinin kaptanı oraya sık 
gidip geldiği için bu işte en çok 
maharet sahibi olandır. Onun ma­
haretine güvenerek pupayelken de­
nize açıldık. Bilmem ne kadar saat 
sonra kaptan yelkenleri indirtti. 
Tayfalar küreğe sarıldılar. Karaya 
doğru ileride beyaz köpüklü dal­
galardan bir çizgi var. Tuzlu suy­
la tatlı suyun kavuşma yeri. Kap­
tan geminin burnunda. Onun dü­
menciye verdiği işaretlerle gemi 
yılankavi bükülüşler yaparak iler­
liyor. Bir kumanda. Kürekler du­
rup yelkenler fayrab edildi. Ya­
nıma gelen kaptan «Geçmiş olsun 
beyim» diye gülmektedir. «Bo­
ğaz» ı geçip selâmete kavuşmuştuk.
Çay dedikleri bu mu?
Allah, Allah, yüz, yüz elli metre 
genişliğinde, on beş yirmi kulaç 
derinliğinde, alımlı salimli bir ne­
hir. Eğer ağzı iyice taransa değil 
bizim yelkenli, buraya zırhlı büe gi­
rebilir. Vatan nehirlerini hep bili­
rim. Ne Meriçle Seyhan, ne Sa­
karya ile Kızılırmak; hiç bir ne­
hirde şu bizim yelkenli ile yaptığı­
mız seyranı yapamayız. Yelkenle­
rini şişirmiş gemi, dönemeçlere gö­
re, sağa sola saparken, sanki rıh­
tım kıyısındaymış gibi emniyetle 
yüzmektedir. Kendimi küçülmüş 
bir Tunada sanıyorum. Suyun ce­
reyanı hafif, yatağı dolgun, kıvrım­
ları tatlı, her iki kıyısı ağaçlı, man­
zara hârika, bütün bu meziyetleri 
yetmiyor gibi başka nehirlerde bu- 
lunmıyan bir mazhariyeti daha: Su­
yu buz gibi soğuk, billûr gibi te­
r /azan
L İsmail Habib Sevük
1
J
miz. Kaptan maşrapayı daldırıp üc­
ram ediyor, «Çekinmeyin beyim, 
şehirlere uğramadığı için kirlen­
mez.» Nehrin asıl şaşılacak diğer 
bir hususiyeti, bunu da kaptandan 
öğreniyoruntı Nehrin çıktığı yer 
kaynak olduğp için suyu yazm da 
azalmazmış. Şöyle böyle hep bu 
hacmini muhafaza ediyor. Halbuki 
diğer nehirlerimiz, Meriçten Sey- 
hana, Kızdırmaktan Sakaryaya, Ge- 
dizden Menderese kadar diğer ün­
lü nehirlerimiz, yaz aylarmda, top­
rak kısımlarım göstere göstere kü- 
lüstürleştikleri halde... Hey gidi 
hey onlar nehir de bu çay öyle 
mi?
Tek kusuru:
Yarım düzinelik eşsiz meziyetle­
rine rağmen buna «nehir» denme­
mesinin sebebi, belli, boyunun kı­
salığıdır. Bir kolu Beyşehir gölü­
nün altlarından çıkıyor, diğer kolu 
2400 küsurluk Şeytan dağlarının 
doğu mailelerinden. Bu melek yüzlü 
güzel suyun o isimdeki bir dağdan 
çıkması da tuhafıma gitti; hem a- 
sıl mühim olan o kol dağın sathın­
dan değil, böğründen çıkmaktadır. 
«Delikağzı» denen yerden çok gür­
büz bir kaynak halinde fışkıran 
kol. Nehrin yazm bile hacmini boz- 
mayışı hep o «Delikağız» m saye­
sinde. Boyu kısa diye ona nehir 
demek şöyle dursun, çay bile den- 
miyerek, haritalarda ismini bile söy 
lemeğe tenezzül etmemek. Sanki a- 
kar suların bütün meziyeti boyun­
da mıdır? Cılız uzunlara bedel böy­
le kısaya can kurban. Nehirler ki 
coğrafyanın en canlı mahlûklarıdır, 
İnsanlarda meziyet sadece boyla 
mı ölçülüyor ki insanlar nehirleri 
yalnız boylarına göre kıymetlen­
dirmekte haklı alabilsinler? Ma- 
navgatı görünce bu haksızlığın bir 
günah pâyesine yükseldiğini anla­
dım.
Bereket enerji devrine:
Türkiye Cumhuriyeti akar sula­
rımızın «hidro-elektrik» bakımın­
dan etüdlerine başladığı zaman bi­
zim tombul nehre de gün doğdu. 
O zamana kadar coğrafyalarda ismi, 
haritalarda cismi geçmiyen Manav­
gat ön saflarda bir ehemmiyet ka­
zanıyor. İşte yüksek mühendis Şev 
ket Aydınellinin 1940 da neşredi­
len «Türkiyenin enerji ekonomisi 
ve elektriklendirilmesi» isimli bü­
yük çapta 175 sahifelik kitabı ö- 
nümde duruyor. Gediz nehri yaz 
zamanlan dört metre mikâba, Bü­
yük Menderes de altı metreye in­
diği halde Manavgatm yalnız «De­
likağzı» ndan çıkan kolu en azal­
dığı zaman bile kırk metre mikâb 
su akıtmaktadır. Ve yalnız bu kay­
nak kendi başına altı yedi bin ki­
lovattık bir enerjiye sahib bulunu­
yor. Güzelim Manavgat nehri bir 
gün bütün o havaliyi nura ve ener­
jiye kavuşturacak. Gerçek kıymetler 
ilânihaye saklı kalabilir mi? Yolsuz 
luktan ve sapalıktan kimsenin uğ- 
nyamadığı için meçhul kalan Ma­
navgat nehri işte esas meziyetle- 
rile kitaba aksediverdi. Yarın da 
bütün Türkiyeyi ve turistleri ken­
dine çeken bir cazibe mihrakı ola­
cağına şüphe yok.
Kale ve tarih:
Bunun böyle olacağım anlamak 
için nehirdeki seyranımıza devam 
edelim. Eni yüzle iki yüz arasında 
genişliyen nehrin ilerledikçe hem 
güzelliği, hem iki taraflı ormanla- 
fının koyu yeşilliği, hem de kadın
beli gibi bükülüşlerinin kıvraklığı 
artıyor. Yalnız dönemeçlerin vazi­
yetine göre rüzgâr bazan gelip ba- 
zan kaybolduğu için bizim gemi 
de bazan yelkenleri açıp bazan kü­
reklere başvurmaktadır. Yolun u- 
zunluğundan değil bu tarz gidiş ne­
ticesi bir kaç saat geçti. Birden do­
ğu kıyısında eski bir kale bedeninin 
yükseldiğini gördük. Kale etekle­
rinde bir kaç ev var. Adı Hisar 
köymüş. Ellerinde bakraçlarla üç 
beş çocuk güle oynıya nehre ini­
yor. Demek Cevdet Paşa tarihinin 
ehemmiyetle hikâye ettiği Yılanlı 
Musa ve oğulları Kör Haşanla Deli 
İsmail, birinci Hamid zamanların­
da, bu kaleden kuvvet alarak, o 
kadar uzun zaman devlete kafa tu­
tup bu havalide fermanferma ola­
bilmişler. Yılanlı Musa ki İspartayı 
bile kasıp kavurmuş tu. iki oğlu 
daha azılı çıktılar. Nihayet iki vi­
lâyetle Karaman veziri Makdad 
Paşanın kuvvetleri tarafından mu­
hasara edilen kalede haftalarca ya­
man cenkler oldu. Kör Haşanla 
Deli İsmail defalarla huruç hareketi 
yapıp... Bereket nehrin kıvrımını 
dönünce kale gözümüzden kaybol­
muştu.
Köy halinde kaza merkezi:
İki dönemeç dafya ilerleyince 
kaptan: «İşte Manavgat kasabası» 
dedi. Ne kasabası? Nehrin doğu 
kıyısında bir minare, belirsiz bir 
tümsek üstünde beş on ev, kıyı­
da üç dört asırlık heybetli bir çı­
nar, betondan geniş bir sed üstün­
de bir köy kahvesi. Nehrin diğer 
tarafında gene beş on ev. Kocaman 
kârgir gövdesi bu cılız evler ya­
nında daha büyük görünen bir ilk­
okul. İşte o zamanki kaza merkezi. 
Köy yalnız nehirle ikiye ayrılmış 
değil, iktisaden de ikiye bölünmüş. 
Doğu tarafındaki bütün arazî bil­
mem ne oğullarının, batıdaki bütün 
arazi de bilmem ne zadelerin, iki 
taraftan hiç biri diğer tarafa arazi 
satamazmış. Kasabanm adım bile 
ikiye bölmüşler. Manavgat yalnız 
batıdakine deniyor, doğudak.'nin a- 
dı Düşenbih. Kendi kendime gü­
lümsüyorum. Zaten nehrin kendi 
de bu havaliyi birbirine zıd iki 
kısma bölmektedir: İki kıt’ayı ayı­
ran nehrin doğu tarafı dağlık Ki- 
likya, hep ormanlık; batı tarafı es­
kiden Pamfilya dene mümbit An­
talya ovaları. Demek ki beldeyle 
nehir birbirine uymuş.
Şelâleye gidiş:
Diliere destan şelâle kaza mer­
kezinden yarım saat daha yukarı­
da. Yazık ki oraya kayıkla gidi­
lemiyor. Manavgattan biraz ileride 
bir mânia varmış. Belki eski bir 
köprünün temel bakiyesi, belki de 
şelâle eskiden oradaydı da kendini 
yiye yiye daha gerilere çekildi. E- 
vet kitablardan öğrenmiştim. Şe­
lâleler hep ric’at halindeymiş. Her 
şelâle kendi yatağmı kemiriyor. Bu 
kemiriş üstten değil; su, yatağın 
üstünden tabiatile kayıb gider, dö­
külen su döküldüğü yerde, sinsi bir 
güreşçi gibi, kendi yatağına alttan 
birteviye çelmeler taka taka, niha­
yet güreşlerdeki veçhile yatağm 
muvazenesini bozup üst kısmım 
küf diye alta seriverince... Şelâleler 
başbuğu Niyagara bu suretle yal­
nız yarım asırda elli metre ric’at 
yapmış. Bindiğimiz atlar üstünde 
bunları düşünüp giderken yarım 
saat geçmişti ki «geldik» dediler. 
Henüz bir şey görülmüyor, yalnız
sağır, koyuj yeri ve göğü doldum 
yormuş gibi bir uğultu işitilmek' 
tedir.
Manzaranın hârikalığı: 
Atlarımızdan inip bir iki funda 
lıkla bir kaç kayalığı dolandıkta: 
sonra birdenbire karşımıza çıka: 
manzara karşısında hayretti bi 
vecidle mıhlanmış gibiydim: iki ta 
raflı ağaçlıkların nefti gölgeleri! 
bir zeberced peltesi halinde akmı 
yor gibi, sanki biraz sonra başm 
gelecek bâdireyi anladığından du 
raklamış gibi görünen nehir bir 
denbire beş altı metrelik bir irti 
fadan bütün endamile dökülün« 
suyun fazlalığı bu beş altı metrelil 
irtifaa sığmadığı ve dökülen aka 
madan gerisi akmak istediği içir 
düşen sular sekiz on metrelik bi 
irtifa ile şahlanarak, şeffaf pamul 
yığınları ve bulutlaşmış kar kü 
meleri hafifliğile dumanlı buğula 
içinde haşimeşir olurken, kar v 
pamuk emsinden en sessiz iki hü 
viyetin manzarasile görünmesin 
rağmen, kulakların almıyacağı ka 
dar heybetli uğultusu karşısmd 
insanı şaşkına döndürüp, aynı za 
manda gözlere de ziyafet çekme, 
istercesine, bütün o hercümerç ara 
sından, esatiri kadınların Tekev 
vün zamanındaki cazibelerinden ni 
şan verir gibi, şurada bir oyluk, c 
rada bir kalça, beride bir bel kır 
rımı, ötede bir gerdan cümbüş 
resmederek; nihayet yirmi otuz m 
relik bir mesafeyi çılgın bir hız 
geçtikten sonra aşağıda tekrar ts 
biî halini bulduğu zaman, ihtişE 
mmı irtifamdan değil kendindel 
suyun bereketinden aldığım bile 
bir vakar içinde nazlım nazlım si 
zülüp gidiyor. İlâhî Manavgat, yal 
nız kendi yatağında değil çeyrek e 
sırdır benim içimde de akıyorsu
Taha Toros Arşivi
0 0 1 6 4 0 1 8 3 0 1 0 *


Yurdun enerjilendirilmesi vesilesiyle:Bilinmeyen nehir

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/137366/3/001640183010.pdf

Yurdun enerjilendirilmesi vesilesiyle:Bilinmeyen nehir

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository