Taha Toros Arşivi, Dosya No: 42-Cemal Reşit-Ahmet Reşit-Ekrem Reşit Re

Yener, Faruk

Istanbul Sehir University Repository

CEMAL REŞİT REY: ÇOK SESLİ MÜZİĞİN
ÜLKEMİZDEKİ İLK TEMSİLCİSİ
CEMAL REŞİT RET ¡t
1 so sa t mm ıııum
1« casm mı çarşamba
; r iM M O K T M IB fl iK iia  K S» SAM;«*c»»
: SEHER ÎEDST
Cumhuriyetin ilk elli yılı 
boyunca çok sesli sanat müzi­
ği alanında yetişmiş besteci - 
lerimizin verimi ve kişiliğiy­
le belki en ilginç, en renklisi -  
kuşkusuz Cemal Reşit Reydir 
İki ay önce 69 yaşını tamam - 
tayan değerli müzikçi Beşik­
taş semtinin ünlü,Serencebey 
yokuşundaki apartman daire - 
sinde yaşamının her çağında 
baş özellikleri olan coşkusu ve 
neş'esiyle çalışıyor, yazıyor, 
öğretiyor. Kapısını çaldığınız­
da onu ya çok sevdiği öğren - 
çilerinden biriyle Chopen' in 
bir eserini incelerken ^ a" Çe­
lebi" adlı operasının orkestra 
lamasını yazarken,ya da tele­
vizyonda yayınlanacak operet­
lerden birini sanatçılarla ça - 
lışırken bulursunuz. Bütün bu 
çabalar onun aynı zamanda çok 
sevdiği aile yakınlarının kay - 
bmdan tutun bazı tatsız hasta­
lıklar nedeniyle son on-onbeş 
yıl boyunca çektiği derin üzün 
tülerin devası,avuntusudur.
Cemal Reşit Rey müziğe 
çok küçük yaşlarda başlamış­
tır. Notalarla pek çabuk arka­
daş olmuş, sekiz yaşında bir 
vals besteleyerek çevresinde­
kileri şaşırtmıştır. Öğrenimi 
ne Galatasaray Lisesinin ilk 
bölümünde başlayan küçük sa­
natçı Paris'de Buffon Lisesin
Cemal Reşit Rey genç öğrencileri Seher Dosdoğru ve Vedat Kosal i le . ..
tün bu elli yıllık süre boyunca 
gerçek müziği tanıtıp sevdir - 
me yolunda her türlü hizmet 
ve işçiliği severek yapmış,ken­
disini kutsal bir görevle yü - 
kümlü görmüştür.İstanbul F i­
larmoni Derneği'nin Rey'in el­
linci sanat yılım kutlamak 
amacıyla düzenlediği tören ve 
konserler bu nedenlerle büyük 
anlam taşımakta, kutlama­
ya gene bu nedenlerle tümde - 
ğerbilir sanatseverlerimiz iç 
tenlikle katılmaktadır.
Cemal Reşit Rey'in İstan­
bul'a döndükten sonra günü­
müze dek geçen yıllar boyun­
ca sürdürdüğü çalışmalar tür­
lü alanlarda yoğunlaşmıştır...
Türk kültür ortamına ilk hiz - 
metleri 1926 yılında İstanbul 
Belediye Konservatuvarınadö 
nüşecek olan Darülelhan'daki 
öğretmenliğiyle başlar. Günü­
müzde "çok sesli müzik" ala­
nında yetişmiş,değerlerini kar 
bul ettirmiş başlıca sanatçılar 
rımız onuri öğrettiklerinden ya 
Tarlanmışlar, çoğu ondan öğ - 
rendiklerini daha sonraki ku­
şaklara aktarmışlardır. Rey 
öğretmenliği hiçbir zaman bı­
rakmamıştır. İlk kutlama kon­
serini iki genç öğrencisine a- 
daması onun bu alandaki içten 
eğiliminin kanıtıdır.
Sanatçımız öğretmenliğe 
paralel olarak piyano alanın­
daki yeteneğini de müziği ta­
nıtma ve sevdirme yolunda kul 
lanmaya koyulmuş,diğer öğ - 
retmen arkadaşlarıyla oda mü 
ziği toplulukları kurarak Da - 
rülelhan ve Union Française 
salonlarında düzenli konserler 
vermeye başlamıştır. Fırsat 
buldukça bu çalgının edebiya - 
tim sunmaktan geri kalmamış, 
radyolarımızda, özellikle İs­
tanbul Radyosunda yıllarda sür 
dürdüğü "Piyano Dünyasın - 
da Gezintiler" programı ilgiy­
le izlenmiştir. Yurt dışındayo 
rumlanan eserlerinde ise pi - 
yano partilerini daima kendi - 
si almış,övgü derlemiştir.
Cemal Reşit Rey besteci -
de sürdürmüş,çağın ünlübes^ 
temlerinden Gabriel Faure' - 
nin aracılığı ile Marguerite 
Long'un öğrenciliğine kabul e- 
dilmiştir. Bilgisini Birinci 
Dünya Savaşı boyunca Cenev - 
re Konservatuvarında geliştir 
miş, savaştan sonra Paris 
Konservatuvarını bitirerek yur 
da dönmüştür. Paris yılları bo­
yunca Raoul Laparra'mn bes - 
tecilik,Gabriel Faurö'ainmü - 
zik estetiği, Henri Defosse'un 
orkestra yöneticiliği dersle -  
rinden yararlanmıştır.
Onun yurdundaki müzik 
çalışmaları 1923 yılında Cura- Rey, piyanist Seher Dos - 
huriyetle başlar. Sanatçı bü - doğru 'yu tebrik ediyor. . .
Frumet Tektaş, piyanist Wilhelm Kempff re Cemal 
Reşit Rey bir davette...
0
lik alanında kendine özgü bir 
verim anlayış ve görüşüyle ay­
rılır  kendi kuşağındaki diğer 
sanatçılarımızdan.Sana tını be­
lirli bir çevrenin tekelin - 
de tutmayı hiç düşünmemiş 
"çok sesli müziği" halka yay - 
mak ve sevdirmek yolunda bü­
tün olanakları denemekten ka­
çınmamıştır. Bu amaçla yur­
dunun ezgi ve ritmlerindenbol 
bol yararlanmış, Anadoluya 
ve İstanbul'a özgü görüntü ve 
töreleri gene o çevrelerin in­
sanlarına duygulu ve süslü ses 
bileşimleriyle yansıtmış,hal­
kının kulağına hoş gelen,kolay 
bellenen ezgilerle operetler 
vermiş, revüler bestelemiş ,- 
marşlar yazmıştır. Bu neden - 
lerle de yurdumuzda bestele - 
ri en çok bilinen besteci ol - 
muştur.Onun elinden çıkmış 
bir "Onuncu Y ıl" ve " Yedek 
Subay" marşlarını söyleme - 
yen, bilmeyen, duymayan var 
mıdır?
Cumhuriyet çağının başla­
masıyla Anadolunun kapıları 
açılmış,bu tükenmez folklor 
hâzinesine ilk girenler arası­
na Rey de katılmıştır. Bu gi­
rişin ilk belli başlı ürünü de 
"12 Anadolu Şarkısı"dır. Ese­
rin Paris'deki yorumu büyük 
ilgiyle karşılanmış,onu "Scè­
nes Turque"-"Türk Sahnele - 
r i"  izlemiştir. Paris müzik çev 
relerinin övgüleri sanatçının 
çalışma gücünü arttırmış , 
"instantanée" adlı dizi ve "Ka­
ragöz" adlı süit doğmuş," Con­
certo Chromatique" adlı ese - 
rini Dimitri Mitropulos yönet­
miştir. Rey'in besteciliği gür 
esininin gücüyle sürecek, sa­
nat müziği alanındaki verimi­
ne daha sonraları senfoniler , 
"Çağrılış" ve "Fatih"gibi sen­
fonik ş iir ler, keman ve piya - 
no konçertoları,piyano ve or - 
kestra için "Eski Bir İstan - 
bul Türküsü Üzerine Çeşitle - 
meler"."Türkiye" adlı senfo­
nik rapsodiler .türlü oda mü - 
ziği eserleri,piyano parçala - 
rı,şarkılar ve başlıcaları"Sul 
tan Cem","Zeybek", " Köyde 
Bir Facia" ve "Çelebi" adla - 
rını taşıyan ve metinleri kar­
deşi Ekrem Reşit Rey tarafın 
dan yazılmış operalar eklene­
cektir.
Rey'in sanat müziği veri­
mi başlangıçta Fransız izle - 
ilimciliğinin kaçınılmaz etki - 
sini taşır. Sanatçının ilk genç­
lik ve oluşum yıllarım bu a -
kimin yurdunda geçirdiği u- 
nutulmamalı, bu sonucu doğal 
karşıtamalıdır. Olgunluk ça­
ğında ise onun tümüyle özgür 
ve lirik bir yola yöneldiği se - 
zilir kolayca. Güçlü bilgi ve 
kültürünün getirdiği güvene 
yaslanarak anlatmıştır duygu­
larını bu eserlerde. Gerek tür, 
gerekse biçim sorunları üze- 
rinde durmamış, içindeki kay­
nağı gene içinden geldiğince 
dökmüştür kâğıda. Son senfo­
nik şiirlerinden başlayarak 
Ankara Devlet Konservatu - 
arı için yazılmış "Prelüd ve 
Fuga" lara dek bu özellik - 
ler belirir durur.
Rodrigo ile birlikte. . .
Bestecimiz daha başlar­
da sanat miMği alanındaki 
çalışmalar —n halka inmesi, 
yaygınlaşması için nasıl bir 
kültür aşaması gerektiğini 
seziyor, bu tür müziğe tü­
müyle yabancı kalmış kulak - 
ları alıştırmak amacıyla işe 
daha hafif bir işçilikle giriş -
menin doğru olacağına inanı - 
yordu. Bu inanç ve düşünün
gerçekleşmesine yardımcı o- 
lay 1930 yıllarında başgöster- 
miş, o çağın İstanbul Valisi 
Muhittin Üstündağ'ın is te­
ği ve Muhsin Ertuğrul'unyö - 
netimiyle "Üç Saat" adlı ope - 
ret bestelenip sahnelenmiş - 
tir. Bu olayın yarattığı ola - 
ğanüstü ilgi Rey'in verim in­
de bir "operet bölümü "nün a- 
çılmasını sağlamış, birbi­
ri ardına "Lüküs Hayat", "De­
li Dolu", "Saz Caz", "Maska­
ra", "Hava Cıva" gibi müzik­
li güldürüler doğmuştur. Bu 
alandaki yeteneği son yıllar - 
da tekrar tazelenmiş, "Yay - 
gara 70", "Uyi Balon Dünya" 
ve "Bir İstanbul Masalı" adlı 
üç yeni oyunu 1970-1972 yıl - 
ları arasında başarıyla sah - 
nelenmiştir.
Rey'in radyolarımızdaki 
çabaları 1938 yılında Ankara 
Radyosu müzik yayınları yö­
neticiliği ile başlar. Sanat­
çı Başkent'de kaldığı iki yıl 
boyunca o zamanki adıyla Ri- 
yaseticumhur Filârmoni Or­
kestrası'na düzenli konser - 
ler verdirmiş, İkinci Dünya 
Savaşı'nın başlamasına karşı­
lık çağın bazı ünlü yorumcula­
rını dinletmek olanağını bul­
muştur. 1940 yılında İstanbulh 
dönüş yeni bir girişimin ha - 
zırlıklarıyla geçecek, İstanbul 
Belediye Konservatuvarı Mü­
dürü Hüseyin Sadettin A re l'le  
işbirliği bir yaylı çalgılar or­
kestrasının kurulmasına yol 
açacaktır. Üç yıllık olumlu de­
nemelerden sonra orkestra - 
ya nefes ve vurma çalgıları da 
katılmış, bugünkü İstanbul 
Devlet Senfoni Orkestrası' nın 
ana kaynağı olanistanbul Şe - 
hir Orkestrası düzenli konser­
lerine başlamıştır.
Rey müziğe hizmet yolun­
da bu çabalarıyla da yetinme - 
yecek, 1946 yılında İstanbul Fi­
lârmoni Derneği'nin kurulma­
sını sağlayacaktır. Dernek bü­
yük bir coşku, heves ve i - 
nançla çalışmalara koyulacak, 
yıllar boyu çağdaş ünlü yo - 
rumcuları çağırıp konserler 
verdirecek, resitaller, kon - 
feranslar düzenleyecek, ser­
giler hazırlayacak, yetenek­
li gençlere ödüller verecektir. 
Dernek bu çabalarla 1961 yılına 
ulaşacak, on yılı aşan bir sus­
kudan sonra 1972 yılında ça - 
lışmalarına tekrar başlaya - 
çaktır.
Sanatçımız dış ülkelerde de 
bir Türk müzikçisi olarak da­
ima ilgi ve sevgi derlemiştir. 
İkinci Dünya Savaşı'ndan son­
ra ilk yurtdışı konserini Ati - 
na Devlet Orkestrası'yla ver - 
miş, daha sonra Roma'da San­
ta Cecilia Orkestrası'nı, Pa­
ris'de "L'Orchestre National" 
i yöneterek eserlerini tanıt -
(Devamı II. Sayfada)
CEMAL REŞİT REY
(Devam)
mış, bunu Yugoslavya, Bulga­
ristan, Romanya,İspanya, İs­
rail, Polonya ve Avusturya tur­
neleri izlemiştir.
Cemal Reşit Rey'in öğret­
men, piyanist, besteci, o r ­
kestra yöneticisi, yönetmen 
ve kurucu olarak elli yıl bo­
yunca başardığı olağanüstü ça­
bayı ana çizgileriyle özetle - 
meye çalıştık. Bütün bunla - 
rın yanısıra türlü kültür ku- 
rumlarmın danışmanlığından, 
sahne ve film besteciliğine,u- 
luslararası müzik yarışmala­
rı jüri üyeliğine dek daha nice 
çabaları da sayarsak bu süre­
ye sığdırılması pek kolay gö - 
rülmeyen yoğun bir verim çi -
zelgesi çıkar ortaya. Böyle - 
sine bir hizmeti gerçekleşti - 
ren kişi yurdunun kültür tab - 
loşundaki onurlu yere hak ka - 
zanmıştır.
Değerli müzikçimizi ellin - 
ci sanat yılında hayranlık ve 
içtenlikle kutlar, sağlıklı ve 
verimli bir yaşam dileriz.
■FARUK YENER


Cemal Reşit Rey:Çok sesli müziğin ülkemizdeki ilk temsilcisi

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/132604/3/001584783010.pdf

Cemal Reşit Rey:Çok sesli müziğin ülkemizdeki ilk temsilcisi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository