Taha Toros Arşivi, Dosya No: 55-Adalet Ağaoğl

Uygun Aytemiz, Beyhan

Istanbul Sehir University Repository

Ywvtdr Nt <0 A 1ST
T 7 ^ 1 ^ i b KİTAP
Adalet Ağaoğlu’nım Roman Dünyasına Psikanalitik Bir Bakış
Edebiyat eleştirisi alanında kısırlıktan yakınılan bir ortamda, önemli bir yazar hakkında, üstelik bizde örneğine pek rastlanmayan bir kuramsal perspektifle 
kaleme alınmış bir incelemeyle karşılaşmak, gerek genel 
okur, gerek edebiyat araştırmacıları için sevindirici bir 
gelişme. Halûk Sunat, Hayal, Hakikat, Yaratı: Adalet
Beyhan Uygun-Aytemiz
Ağaoğlu ve Roman Dünyasına Psikanalitik Duyarlıklı Bir Bakış 
başlıklı incelemesinde (İstanbul: Bağlam Yayınlan, 2001), Adalet 
Ağaoğlu gibi üretken bir yazarın yazma edimiyle qlan ilişkisini 
psikanalitik açıdan çözümleme gibi önemli bir yükün altma giriyor.
Halûk Sunat, 1980 yılında Cerrahpaşa Tıp Fakültesi’nden 
mezun olduktan sonra İstanbul Tıp Fakültesi’nde psikiyatri alanın­
da uzmanlık eğitimi almış. Psikanalitik Kurama Giriş (İstanbul: 
Bağlam Yayınları, 2000) başlıklı kitabın hazırlanmasına katkıda 
bulunmuş. Yazarın Birey Sorunsalı-Psikanaliz ve Eleştirel Bir 
Bakışla Marksizm (İstanbul: Papirüs Yayınlan, 1999) başlıklı yapıtı 
2000 yılı Emin T. Elçin Bilim Ödühl’nü kazanmış.
Halûk Sunat’ın kitabı, “Önsöz”, “Gece Hayatı(m) ve Roman: 
Ölmeye Yatmak”, “Göç Temizliği / Anımsamalar ve Adalet 
Ağaoğlu’nun Mutfağı”, “Mutfaktan Sofraya: Dar Zamanlar”, “Bir 
İntiharın Hakikati, Hayali ve Yaratı (Dar Zamanlar)’da İntihar” ve 
“Roman / Yaratı” başlıklı beş ana bölüm ve “Soranına Notlar” kıs­
mından oluşuyor. Ana bölüm başlıklarından da anlaşılacağı gibi, 
inceleme, temelde, Ağaoğlu’nun düşlerini kaleme 
aldığı “rüya anlatısı” Gece Hayatım, anı-romanı 
Göç Temizliği ile Ölmeye Yatmak, Bir Düğün 
Gecesi ve Hayır'dm  oluşan “Dar Zamanlar” 
üçlemesine odaklanıyor. Sunat, yazarın ilk iki 
yapıtının ışığında, düş / yaşantı / yaratı arasındaki 
bağlantılara dikkat çekerek Ağaoğlu’nun üçlemede­
ki yazınsal pratiklerini çözümlemeyi hedefliyor.
Ağaoğlu’nun okura yalnız romanları aracılığıyla 
değil, kurmaca dışı yapıtlarıyla da kendi evrenini 
açıyor olması, Sunat’ın bu incelemeyi yapmasını 
olanaklı kılan temel etken. Sunat, tezini, yapıtın bi­
rinci bölümünde yer alan “rüya(nın görünen içe­
riği), nasıl, derinlikli ve temel -ruhsal / öznel- 
ihtiyaçlarla verili / nesnel koşulların çatışmasmdan 
doğan diyalektik bir bireşim ise; sanatsal yaratı da, 
aynı çatışmanın, sanatçının imgeleminde (hayal 
dünyasında), estetik / diyalektik bir bireşim kurulmak suretiyle aşıl­
masıdır]” (20) cümlesiyle özetliyor. Ağaoğlu’nun sanatsal 
yaratıcılığının kendi rüyalarından ve fantezilerinden beslendiğini 
belirttiğine dikkat çeken Sunat, Gece Hayatım ve Ölmeye Yatmak 
bağlamlarında “rüya / bilinçdışı süreçlerle sanatsal yaratma arasın­
daki ilinti (örtüşme) ve ayrımları (ayrışmaları)” (20) ele alıyor.
İncelemenin birinci bölümünde Ağaoğlu’nun düş dünyasını ir­
deleyen Sunat, bir sonraki aşamada bu dünyadan gerçeklik / anı 
dünyasına uzanmakta. Tıpkı düş dünyası gibi, anımsanan gerçeklik 
de yaratıcıya kaynaklık etmektedir. Ağaoğlu’nun anılarının ve iç 
dünyasının yaratıdaki izlerini süren incelemeci, Ölmeye Yatmak’tâki 
Aysel’de yazarın çocukluk dönemine ilişkin anımsayışlannın ve ilk 
nesne ilişkilerinin izdüşümlerini saptıyor. Sunat’a göre Ağaoğlu, 
nesnel dünya ile kendi iç dünyası arasındaki çatışmaları sanatsal 
yaratı aracılığıyla imgelem düzeyinde aşma çabasındadır.
Hayal, Hakikat, Yaratı’nm  ana gövdesini oluşturan “Mutfaktan 
Sofraya: Dar Zamanlar” başlıklı üçüncü bölümde Sunat, 
Ağaoğlu’nun üçlemesini ilk iki bölümde ileri sürdüğü tez ve 
görüşler çerçevesinde yorumlamayı deniyor. Yazarın iç dünyasında­
ki çatışma ve arzuların üçlemeye nasıl yansıdığını ve böylelikle 
sanatsal üretimin nasıl “çatışma ve arayışların yer aldığı bilinçdışı 
dünyamıza [...] bilince çıkma / aşkmlık yönünde [...] imgelenısel
bir kapı[yı] araladığını]” (89) irdeliyor. Ölmeye Yatmak'm 
Aysel’inin çocukluk ve genç kızlık yaşamı, Ağaoğlu’nun Göç 
Temizliğinde dile getirdiği kendi çocukluk ve genç kızlık 
dönemlerinden izler taşımaktadır. Bu bağlamda roman, bir 
çocuk olarak aile bireyleri tarafından koşulsuz sevgiyle 
kuşatılmayışın, dayatılan bir kimliği yaşamaya mahkûm olup-  j  —   f —) — j  — y  J  w  m u ı u v u ı ı ı  v / i t
kendiliğini kuramayışın Ağaoğlu’nun benliğinde açtığı yaraların 
sağaltılması işlevini yerine getirmektedir. Sunat, Bir Düğün 
Gecesinde Aysel’in anlatının odağına yerleştirilmediğini, ancak 
romanın “ölmelerden kalkan” Aysel’in romanı olmayı 
sürdürdüğünü belirtiyor (144). Roman, “aydın olma” çabasındaki 
Aysel’in kendi olamayışının ve kendi yaşayamadıklarını kızkardeşı 
Tezel’de yaşatma çabasının ifadesidir. Sunat’a göre, üçlemenin ilk 
iki kitabında bastırılmışlık, kuşatılmışlık nedeniyle ve hayata tutu- 
nabilme uğruna bireysel özgürlüğünü / kendiliğini kuramayan Aysel 
ve yaratıcısı, Hayır’da yeni bir bilinç düzeyine erişirler: “[S]iyası 
değişmeler (baskılar) ve teknolojik ilerlemelerin varoluşsal temel 
değerleri ihlal ettiği koşullarda hayat içre mücadeleleri benimse­
menin zavallı bir boyun eğişten ibaret; düşünsel faaliyeti derin, 
varoluş bilinci yüksek olana yaraşanınsa, yinelenemez ve o anlamda 
sonsuz özgürlüğü vaat eden edim olduğu tezini işledi: H a y ı r ! , . .  
(=intihar)” (178).
İncelemenin dördüncü bölümünü üçlemedeki intihar ızleği 
üzerinde odaklayan Sunat, Ağaoğlu’nun, intihan 
aynılaşmaya karşı özgürlüğün ifadesi olan bir 
başkaldırı edimi olarak ele aldığını belirtmekte. 
Yaşamı boyunca kendini verili nesnel koşullar 
uyarınca bir topluluğa katmaya çalışmış olan 
Aysel’in “birincil iç ihtiyaçları” aracılığıyla (204) 
benzersiz kendiliğini kurmasının yolunun “onlar 
gibi olmaya / yaşamaya Jıayır” demekten geçtiğim 
savunan bir Adalet Ağaoğlu vardır artık okurun 
karşısında.
Halûk Sunat, yapıtının “Roman / Yaratı” başlıklı 
son bölümünde sanatçıyı toplumun diğer birey­
lerinden farklı bir konuma yerleştiriyor. Ona göre 
sanatçı, “kendi iç çatışmalarım [...] okuma 
maharetinde olan” ve bu malzemeden imgeleminde 
“yeni bir kendi olma bireşimi / metni kur[mak]” 
(216) yoluyla çatışmalarının üstesinden gelmeyi 
deneyen bir bireydir.
Hayal, Hakikat, Yaratı, Sunat’ın bilgi birikimini ve emeğini 
yansıtan, okuru birçok açıdan düşünmeye sevkeden bir çalışma. 
Ancak kitap okurdan bunu aşan bir çaba da bekliyor. Sunat, incele­
meyi kaleme alırken zaman zaman yazarla diyaloga girdiği, 
anlatımım ünlemler ve seslenişlerle hareketlendirdiği kişisel bir 
üslûbu benimsemiş. Gereksiz uzunluktaki cümleler, bazen sayfalar­
ca süren dipnotlar, cümle arası “deyişler” ve incelemeyi genelde 
kuşatan çetrefil anlatım, metne odaklanmada okur için önemli 
güçlükler yaratıyor. Aktardığımız bölüm başlıkları ve yaptığımız 
alıntılara da kısmen yansıdığı gibi, metinde noktalı virgül, çift tır­
nak, parantez, çizgi ve bölme işaretlerinin ekonomik olmayan kul­
lanımı, kitabı birçok noktada okunmaz hâle getiriyor. Yazarın 
anlatım ve organizasyon konularında yalınlıktan uzaklaşması, 
söylemek istediklerinin okura ulaşmasını zorlaştırıyor.
Yoğun bir emeğin ürünü olan incelemesinde Sunat, edebiyat 
okuruna Ağaoğlu’nun roman dünyasının kapılarım aralamakla 
kalmıyor, benimsediği kuramsal çerçeveyle yazarın bilinçli yazma 
ediminin bilinçdışı süreçlerle olan ilişkisini de gözler önüne seriyor. 
Yazar, anlatımda yalınlıktan uzaklaşmasa, söylemek istedikleri belki 
de daha geniş bir okur kitlesine ulaşabilecekti.
uvgun@bilkent.edıı tr
-kanat @
Taha Toros Arşivi


Adalet Ağaoğlu'nun roman dünyasına psikanalitik bir bakış

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository