Taha Toros Arşivi, Dosya No: 106-Midhat Paşa.



Not: Gazetenin "Hadiseler-Düşünceler" köşesinde yayımlanmıştır

Fındıkoğlu, [Ziyaeddin Fahri]

Istanbul Sehir University Repository

CUMHURİYET
——
I , .• _ r r  ___________________ .  . . . . ' - t
Mithat Paşa ve ruhu
Yazan
P rof. Fmdt Íi
Son günlerde kültür tarihimizin 
XIX uncu asrına ve şahsiyetlerine 
aid sevindirici bir alâkaya şahld 
oluyoruz. Bu.asrı, bizim on altıncı 
asrımız sayanlar pek haksız değil. 
Kendi ölçümüzde ümanizm, kendi 
ölçümüzde siyasî şuur ve iktisadı 
| zihniyet değişikliği bu asrın başlan­
gıcında başladı. XVIII inci asırda 
garbın teknik üstünlüğünü nihayet 
takdir eden imparatorluk, fikrî üs- 
j tünlüğün de garbda olduğunu anla­
mamış, yahud anlamak istememişti. 
Fakat XIX uncu asırda onu da is­
ter istemez kabullendik. Bu suretle 
teknikte ve kültürde garblılaşma ve 
bunu kolaylaştıracak vasıtaları elde 
etme hareketi başladı. Bazan kör ve 
topal, ekseriya yarım olan bu hare­
keti 1923 tarihine kadar uzatan, da- 
¡ha sonra 1923 ile 1949 tarihlerini 
birbirine bağlayarak muhakeme e- 
den kafaların işlemeye'başlamasını, 
bugünün gençliğine göz nuru taşı­
yan eserlerin verilmesini bekliyo­
ruz.
Mahsullerini pek göremediğimiz 
bu devamlı, sabır isteyen çalışma- 
; lan bekleyeduralım. Öbür taraftan 
i arasıra heyecanlı ve bir anlık ha- 
Ireketlere rastlıyoruz, işittiklerimize 
i ve gazetelerden öğrendiklerimize 
i göre Emniyet Sandığı, kendi kuru­
cusu ve müessesesi için müsabaka­
lar tertib ediyor. Sanat Mektebleri 
i Mezunları Cemiyeti, kendi organı 
1 olan «Teknisyenlerin Sesi» Mecmu­
asının bir nüshasını Mithat Paşaya 
tahsis edecek; Muallimler Birliği, 
yeni terbiye hareketlerinin fedâisi 
olan Mithat Paşanın büyük bir fo­
toğrafını toplantı salonuna asıyor 
ve nihayet Paşamız için bir büst di­
kiliyor! Bütün bu tezahürler, mü­
masillerde birleştirilirşo toptan ü- 
mid verici bir alâkaya delâlet et­
mektedir. Adeta XIX uncu asrımıza 
karşı bir iştiyak ,bir sevgi vakit va­
kit ışıklarını etrafa saçıyor. Artık 
Sümeroloji. Akadoloji veya Hitoto- 
loji sevdasile uzak ve yakın geç­
mişlerimizi ihmal hareketine karşı 
mukabil bir hareket doğuyor. Çok 
uzaklara gitmiyelim: Şu XIX uncu 
asır dediğimiz âlemi deşerek ve eşe­
rek onun meselelerini benimsemek 
ve bugüne kadar uzatmak şimdilik 
yeter. Eğer icab ederse bugünden 
vanalara, hattâ daha uzak yarınla­
ra gidebiliriz. Fakat önce, kültür ve 
medeniyet istihalemizin başlangıç­
larını aydınlatmalıyız. Hafızasını 
kaybeden ve uzak, dumanlı zaman- 
an  hayal meyalfarkeyleven has- 
a ferd, normalleşeceği sıralarda bü­
tünden geriye doğru olan zamanı 
lalka halka yoklar. Cemiyetler için 
le aynı. Bence XIX uncu asrın k i ­
liselerine ve şahsiyetlerine karşı 
ılâka, bu neviden İçtimaî bir ha- 
hza hastalığının sona ermesinin, 
düzelmesinin nişanesidir.
—  i l ­
mini değil, bilâkis onu kâfil oldu­
ğu yolundaki neşriyatları da bu te­
beddülün tesiri altında olmuştur. 
Tanzimatın bir iktisadcısı sayılan 
Namık Kemal, (Türkistan) m (Şir­
ket) ve (Sermaye) ye’ (Banka) ve 
(buharlı makine) ye olan ihtiya­
cından hararetle bahsetmişti. O sıra­
da (ilmi servet) ten, (Tasarrufatı 
mülkiye) den, (İlmi emvali milliyet 
den pek sık bahsedilişi de aynı 
İktisadî ruh değişikliğine alâmet­
tir (1).» Muharrir, bir isimden daha 
bahsetmeliydi: Mithat Paşa. Namık 
Kemalden çok evvel bu İktisadî ruh 
ve zihniyeti yalnız idrak etmek ve 
ettirmekle kalmıyan, bizzat teşki­
lâtlandıran Mithat Paşa, garblılaş- 
tnasına bugün de devam eden Tür­
kiye için fikirlerde, hareket tarzla- 
rile, tuttuğunu koparan iradesile bir 
rehber olabilir. Muhterem üstadımız 
İbnülemin Mahmud Kemal Beyin 
pek güzel ve veciz şekilde ifade et­
tiği gibi «Her türlü müşküllere kar­
şı durarak memleketi imara, idare­
yi ıslaha, nâfi eserler vticude ge­
tirmeye muktedir, azimkâr ve gay- 
yur idi. Onun fikrınee olmaz yok­
tu. Her şey olurdu. Giriştiği büyük 
işlerde ileriyi, geriyi düşünmez, ba­
husus zamanın hükmünü, muhitin 
muktazasmı nazarı dikkate almaz, 
her istediğini yapmak ve yaptırmak 
isterdi.»
Bu satırlardaki «ileriyi geriyi dü­
şünmez» hükmü tefsire muhtacdır. 
Mithat Paşa, Avrupaiı kafasile ya­
pacağı işlerin zemin ve zamanını 
çok iyi takdir etmiş, hattâ o işlerin 
bir nevi «efkârı umumiye» sini ha­
zırlamış, sonra aksiyonda, harekette 
bulunmak kabiliyetinden mahrum 
kimselerin ileri, geri konuşmaları­
na, dedikodularına arka çevirmiş 
ye adımlarını atmıştır. Zamanının 
İktisadî hareketlerle dolu, şirketçi, 
kooperatifçi, teşebbüsçü, kıymet ya- 
ı atıcı, tabiat kuvvetlerini teskilât- 
landırıcı Avrupasını anlayan tek 
Türkün Mithat Paşa olduğunu söy­
leyenler aldanmıyorlar. Avrupayı 
görenler çoktu, fakat onu okuma­
sını bilenler hemen hiç yoktu. Mit­
hat Paşa, o zamanlar Amerikaya 
da kol atmış olan bu yeni dünyayı 
Rusçuktan Bâğdada kadar uzatmak 
azmile dolup taştı. Bence siyasi 
şahsiyetinden ziyade onun bu İkti­
sadî tarafını bugün yalnız teessür­
le değil, aynı zamanda tahassürle 
ele almalı. Dünden itibaren önün­
de heykeli bulunan müessese, ne 
yaman bir İktisadî realizmin mah-
sulüdür! Öteki eserleri gibi bu 
eser de devlete veya vilâyete bir 
şey yüklemeden, sırf organizasyon 
kudretine dayanıyor. İçinde libe­
ralizmle sosyalizmin, «ferdî» ile 
«İçtimaî» nin kaynaştığı büyük bir 
organizatör ruhu karşısındayız: 
Köylülerin canla, başla «Menafi 
sandığı» nda biriktirdikleri para­
dan iki bin kuruşa kadar ikraz 
yapılabilecek, ayda yüzde bir faiz 
alınacak, sene sonundaki kazanc- 
dan her köyün imarına, bilhassa 
«Mekteb» ine 1/3 nispetinde bir 
paya ayrılacak, İlk temeli Rusçuk­
ta atılan bu «sandık», 1868 de İs- 
tanbulda, daha sonra Bağdadda açı­
lıyor. Bağdaddald ne oldu, bil­
miyoruz. Fakat Bulgaristandaki, 
Mithat Paşanın düşündüğü gibi, 
kazalara kadar yayıldı. «Sandık» 
ile «Mekteb» arasındaki bağlılık 
az zamanda semerelerini gösterdi. 
Bulgaristamn kalkınmasında bu 
«sandık» larm rolünü düşünenler, 
Mithat Paşayı bu yüzden itham 
ederlerse, faziletsizlik çukuruna 
düşerler. Mithat Paşa, yanlız 
«Türkistan» ı değil, aynı zamanda 
tedricî bir genişleme ile «Tüıkis- 
tam Kebir» i bile kurtaracak yolu 
gösterdi (2). İmparatorluğun iki 
uou ile ortasında, zamanının Avru- 
pasında fikirlerinden bahsedilen 
Raiffeisen’lerin, Fourier’lerin ikti­
sadi «coopération - işberaberliği» ni 
gerçekleştirdi. Atılan tohumun Tu­
na vilâyetinde, Bağdad ve İstanbul 
vilâyetlerindekinden daha çok mey- 
va vermesi, ancak kendinden son­
rakileri utandırmak. İstanbulda 
1868 de temeli atılan «Menafi San­
dığı» m, yani şimdiki Emniyet San- 
dığı’m ancak son seneler zarfında 
birkaç şubeye kavuşturabildik! Hal­
buki Sandık, ilk dayandığı liberal 
ve sosyalist prensiplerle, yani bir 
taraftan biriktirme, ödünç verme, 
faiz dağıtma diğer taraftan mekteb, 
fabrika ve köprü... yaptırma işle­
rini yaman bir sanatkâr ruhile bir­
leştiren Mithat Paşa zihniyetile bü­
tün Türkiyede serpilmeğe devam et­
seydi, bugün yurdumuzu ziyaret 
eden Amerikalıların ekseriya u- 
tandmcı olan basit nasihat­
lerde karşılaşmazdık. Bugünkü 
Türkiyeyi yüz sene evvelki Ame­
rika olarak gören Amerikalı müşa- 
hidlerin mütalealarını tamamlamak 
için şöyle düşünelim: Eğer Rusçuk­
ta atılan tohum, bütün İmparator­
luğa serpilseydi. durum büsbütün 
başka olurdu. Zira bir netice ha­
linde belirecek vaziyetin sebeb ve 
illetleri aynıdır. Yeni dünyaya göç 
edenler, eski dünyadan götürdük­
leri İktisadî zihniyetle tıpkı Mithat 
Paşanın tuttuğu yoldan yürüdüler. 
Hattâ Mithat Paşa, Avrupada akis­
ler yapan Amerika harikasından 
da ders almış olabilir. Gittiği yer­
lerin gelirini o yerlere hasreden 
ve «bir memleketin - ki maksad 
vilâyetlerdir - ahalisi, o memleke­
tin sahibi ve hukuku medeniyesinin 
mutasarrıfı» diyen, «memleket me­
nafimin muhafazası ve terakkisi 
buna bağlıdır» şeklinde davasını 
kuvvetlendiren Mithat Paşa, bugün 
dahi ehemmiyetini muhafaza eden 
vilâyetler idaresi için tek selâmet 
yolunu göstermişti. Bağdadın mek- 
teb işlerine ayrılmış 24,000 altınını 
hemen isteyen Babıâli, Mithat Pa-, 
şanın nazarnda memleketi parçala­
yan ve düşmana teslime hazırla­
nan bir iç dünşmandan başka bir 
şey değildi. Sonradan büyük Sos­
yologumuz Sabahaddin Beyin de­
rin bir imanla ele aldığı bu davayı, 
bugün bile etrafile anlamadığımızı 
söylemketen hiçbir zaman çekin­
memeliyiz.
— V. —
Dünden itibaren Cağaloğlundaki 
Mithat Paşa heykeli, yarü ağyara 
bir çok şeyler anlatacak. Bunlar 
arasında dirilerin işine yarayacak 
olanların başında memleket ekono­
misini, derlenip toparlanma ve teş­
kilatlanma yolile kalkındırmak, 
mucizevî bir* silkinişle millî itimad 
hissini beslemek, çocuklarımızın bi­
le kulaklarını dolduran yabancı 
öğüdlerini artık önleyecek bir yol 
tutmak meselesi gelir. Heykel dik­
me işinin arkası sıra İktisadî zihni­
yet itibarile âdeta «Mithat Pasa 
ruhu» diyeceğimiz bir ruh haleti 
yaratma terbiyesinin dizginlerini ele 
almak, iktisad politikamızla maarif 
siyasetini birbirile ahenktar şekilde 
yürütecek bir yol seçmek lâzım­
dır.
(1) Bk. Tanzimat, 1940. Sf. 647. 
Burada geçen «Türkistan» dan mak­
sad «Türkiye» dir. O zamanlar 
«Türkistan» a «Türkistan-ı Kebir - 
Büyük Türkistan* denirdi. İktisad 
ilminin bu tarzdaki adlanması hak­
kında İstanbul Üniversitesi tarafın­
dan neşredilen «Türkiyede iktisad 
tedrisatının tarihçesi» ne bakılabilir.
(2) Mithat Paşa, Tuna valiliğini, 
iktisadı ıslahat işlerine hasreder­
ken, Panislavist cereyan, büvük bir 
tehlike şuhrile hemeA harekete 
geçti. Bugünkü «sosyalist!» Rusya 
tarafından hâlâ birkaç misli kuv­
vetle beslenen bu şuurun, Tuna 
havalisinde çıkardığı engeller ve 
yaptığı tahrikler herkesin malûmu­
dur.
Emniyet Sandığı, hayli zaman ev­
vel bugün bulunduğu binaya taşın­
dıktan sonra önünde küçük bir 
park, bu park içinde de bir heykel 
veri hazırlamıştı. Müessesenin 
önünden geçenler, bir başka zaman 
geçtikleri zaman bu kaide üzerinde 
aerhangi bir büstü göreceklerini 
zannediyorlardı. Fakat senelerden 
sonra heykelsiz kaideyi öylece gör­
meye alışmıştık Dün, yıllardanberi 
ihmal edilen bir iş nihayet görül­
dü: Seksen bir sene evvel Fincancı­
larda «Emniyet Sandığı» nm nüve­
sini kuran Mithat Paşa, üç çeyek 
asır içinde gelişen müessesenin 
önünde sanatın tabiatten üstün olan 
yaşatıcı ve ebedileştirici elile aramı­
za katılmış, Küçük Park ismindeki 
kaidesine konulmuş bulunuyor. Be­
nim bildiğime göre Çapadaki Cev­
det Paşadan, Dolmabahçeye hâkim 
tepedeki Şinasiden^ Galatasaray Li­
sesi bahçesindeki Fikretten sonra 
İstanbul şehrinin kültür şahsiyet- 
erine aid dördüncü büstü, Mithat 
Paşaya hasredilmişür. Hakikatte 
1908 ferdasında yapılması lâzım bir 
işi, kırk sene sonra da olsa gör­
memize rehberlik eden Emniyet 
Sandığını tebrik edelim.
— III —
Cemiyetlerin dinamik devirlerinde 
yetişen büyük adamlar ekseriya çok 
cephelidirler. Hangi cepheden o bü­
yük adama bakacağımızı tayin ede­
meyiz, dikeceğimiz büstü, yapaca­
ğımız heykeli, asacağımız resmi, 
okuyacağımız şiiri hangi cepheye 
tevcih edeceğimizi bilemeyiz. Mit­
hat Paşa, bu tip büyük adamlardan 
biridir. Onun adının geçmediği 
hangi cemiyet müessesesi var? Eğer 
kadirşinaslık tamamile hükmünü 
icra etse, eğer bu samimî his taştan 
ve tunçtan ifadelere teslim edilse 
heykel heykel üstüne dikilmeli. Kim 
bilir, belki de Ankarada yeni ya­
pılan B.M.M. binasının bahçesine 
bir Mithat Paşa heykeli konacak, 
belki de müzakere salonlarından bi­
rine Mithat Paşanın adı verilecek 
ve şüphesiz her ikisi de yapılacak- 
Ziraat Bankası ile alâkası pek ma­
lûm olduğu için bir tarafa bıraka­
lım. Son senelerde hızını arttıran 
teknik öğretimin geçen asırda ilk 
nüvesini kuran Mithat Paşa için sa­
natkârlarımız ve zanaatkarlarımız 
ne yapsalar az gelir! Şarkı garbdan 
ayıran İktisadî zihniyeti artık tarihe 
malederek ziraî ve sınaî kıymet ya­
ratma yollarını müstesna bir Avru­
pa terbiyecisi tavıile gösteren Mit­
hat Paşayı butinı bir Türkiye, hattâ 
bütün bir İslâm âlemi olarak nasıl 
anmamak? Sözün kısası, Rönesans 
zamanlarının, çok taraflı, üniversal 
j bir şalısiyetile karşı karşıya bulunu- 
ı yoruz.
— rv —
Maarif Vekâleti‘tarafından 1940 ta 
neşredilen kollektif bir eserde şöyle 
deniyor: «Tanzimata kadarki gayri- 
iktisadi c'lvın görüşü, yerini İktisadî 
ve dünyevî bir âlem telâkkisine bı­
rakıyor. Hattâ bazı İslamcı müte­
fekkirlerin, İslâmiyetin terakkiye
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 8 4 7 5 6 0  1 0 *


Mithat Paşa ve ruhu

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository