Taha Toros Arşivi, Dosya No: 106-Midhat Paşa.



Not: Gazetenin "Hadiseler Karşısında" köşesinde yayımlanmıştır

Sevük, İsmail Habib

Istanbul Sehir University Repository

) y ûx \
I HÂDtSELE R , KARŞISINDA |
Mukaddes kemikler
Kalın, dolu, aynı zamanda per­
desi yüksek tannan sesile, ilk Bü­
yük Millet Meclisinden sonuncusu­
na kadar süren uzun mebusluk 
hayatında Rasih Kaplan, Meclis sa­
lonunu kendine mahsus şada ile 
dolduran ve gene kendine mahsus 
meziyetler sahibi, fakat bazan da 
küheylân hamleli sesine dizgin tut- 
turamıyarak mübalâğanın kusva- 
sma sıçrıyan bir zattı. Yedinci Bü­
yük Millet Meclisinin gizli bir grup 
içtimaında, Meclisin çok kıymetli 
mebuslarla dolu olduğunu anlat­
mak gibi pek doğru bir fikrini kuv­
vetlendireyim diye bir misal ge­
tirmek isterken, sesini bir boy da­
ha kaldırtıp, hitabet kürsüsünden 
alile, bütün salonu kucakhyacak 
şekilde bir daire de çizdikten son­
ra: «Eğer istenirse şu Meclisten 
Mithat Paşa gibi bir kaç yüz tane 
vali çıkabilir» demişti. O an içim­
de bir şey kırıldı. Demek o büyük­
ler büyüğü devlet adamını bu de- 
unutmuştuk öyle mi?
M Yazan:
Ism aiİ H abib Sevük
* * *
Otuz dokuz yaşında vezaret rüt- 
besile Niş eyaletine tayin edildiği 
zaman, eyaletin hali facialar facia- 
sıydı: Halk fakir, memleket yol­
suz, İslâmlar silâhsız sokağa çıka­
maz, mahsuller nakladilemediğin- 
den vergiler hep terakümde kal­
mış, eşkıyalık alabildiğine tuğyan 
halinde, Bulgarlar boyuna Sırbista- 
na kaçıyor. Bu kaçışı önlemek için 
hudud köylerine yirmişer, otuzar 
kişilik askerî müfrezeler göndermi­
şiz. Beylik hiç bir bina olmadığı 
için bunlar tabiatile köylerdeki ev­
lere yerleşirler. Ev sahihleri sokak­
ta kaldılar. Sırbistana kaçsalar ar­
dalarından askerin kurşununu yi­
yecekler, kalsalar evlerinde asker 
var. Niş eyaleti hem çıkılamıyan, 
hem barınılamıyan bir cehennem­
dir.
Mithat Paşa vali olarak Nişe ge­
lir gelmez, İslâm Bulgar, beldenin 
bütün ileri gelenlerini topladı. Derd 
Veri de, devaları da olduğu gibi or­
taya koyuyor. Her şeyi devletle 
halkın elbirliği yapmasile düzelecek. 
Kendi, devlet namına işte namus 
sözü veriyor,.İslâmî Bulgari, halk 
da ona yeminlerle söz verdi. Gene 
vezir daha ilk hamlede devleti hal­
ka götürüp halkı devlete getirme­
nin tılsımını bulmiıştu. Derhal 
hudud müfrezeleri kaldırılarak ev­
ler sahihlerine verildi. Nişte yap­
tırdığı yeni kışlalar sayesinde bin­
lerce piyade ve süvari askerleri 
de işgal ettikleri evleri boşaltmış­
lardı. Az zamanda eşkıyalık ortadan 
kalkar. Her tarafta hummalı bir 
gayretle şoseler yapılıyor. Biriken 
vergi borçlan taksitlere bağlanmış­
tır. Yeni yollarda işlemek için bir 
araba şirketi kuruldu. Bütün eya­
lette bir hareket, bir kımıldanış; 
ambarlara zahire, keselere para dol­
makta. Sadece iki yıl. Herkesin 
Sırbistana ve Bulgaristana serbest­
çe gidebileceği resmen ilân edil­
diği halde kimse gitmediği gibi bü­
tün gidenler de geri dönüyor. E- 
vet iki yılda cehennem eyalet cen­
net oluvermişti.
* * *
nın yaratıcı zekâsı en pratik yolu 
keşfetti: Baktı ki «kokoroz» denen
mahsul herşeyden fazla yetişiyor 
ve kıymetli de. Derhal köylerde boş 
araziyi bu işe ayırdı. İslâmlann ta­
til günleri cuma, hıristiyanlarm 
pazar. Köylüler her iki tatil gü­
nünde bu araziyi imece usulile e. 
kerler. Hasılat kaza merkezinde a- 
lenî müzayede ile satılıyor. Para- 
lar, «Menafi Sandığı» ismile kuru­
lan bankamsı müesseseye yatırıl­
mıştır. Köylülere yüzde bir faizle 
İki büı kuruşa kadar ikraz yapılır. 
Faizle toplanan kârın üçte biri kö­
yün imarına, ikisi sermayeye zam- 
molunmak şart. Üç senede sandık­
ların sermayesi üç yüz bin altını 
buldu.
Diğer hayırlı bir iş: Rusçukta 
bir araba fabrikası kurmak için 
teşkil edilen şirket. Beheri 20 lira­
dan 250 hisse çıkarıldı. Yani beş 
bin altın. Her hisse iki lira kâr ge­
tirmektedir. Üç yıllık valilikten 
sonra ayrılırken şirketin 300 ara­
bası, 500 beygiri, esas şoselerde 
menzilleri vardı. Kıymetleri ser­
mayenin bir kaç misli üstünde. Di­
ğer büyük bir hamle. Tunada va­
pur işletmek için «İdarei Nehriye 
Şirketi» ni kurdu. Ortada hiç para 
yok ama paşa yoktan kaynak bul­
makta meharetli: Panayır yerleri, 
depolar, münazaalı korular, beylik 
arazi satışları gibi vasıtalarla arka 
arkaya dört tane vapur temin e- 
dildi: İlkine ilk gözağnsı olan
«Niş» ismini verdi, İkincisinin adı 
«Seyyare», üçüncüsü «Sofya». 
Dördüncüsü... Artık halkın ısrarile 
bunun adına «Mithat Paşa» denir 
* * *
Diğer taraftan her beldede hum­
malı imar işleri: Koskoca impora- 
torlukta Beyoğlundaki Altıncı Da­
ireden başka belediye binası yok­
ken «Tuna Vilâyeti» nin her yerin­
de belediye binaları yapılmağa baş 
ladı. Ayrıca hükümet daireleri, ha- 
pisaneler... Bütün bunlar servet 
sahihlerinin ianelerde meydana
gelmektedir. Devlet halkı zengin­
leştirdikçe halk da seve seve kese­
sini açmıştı. Artık iki taraf da va­
zifelerini biliyor. Devlet eskiden 
tahsilât için zaptiye kullanır, on­
lar el yazmasile birer sened verir­
di. Senede atacağı rakam zaptiye­
nin insafına kalmış. Paşa zaptiye 
yerine tahsildarı icad etti, ellerine 
de matbu makbuzlar vermişti. Er­
tesi sene bir akçelik bile «bakaya» 
kalmamıştır.
n  on yıl vergiden muaf kıldı. Kö­
leliği hükümetin «ıtıkname» lerile 
ortadan kaldırdı. İlk defa Mithat 
Paşanın kurduğu bu nümunelik 
vilâyete Babıâll o kadar hayran 
oldu ki orada yapılan şeyleri ve ta- 
kib edilen usulleri bütün memle­
kete kanun mahiyetinde tamim et­
mişti. Orası örnek tutularak yeni
vilâyetler teşkiline de başlandı, 
ilk üç tanesi şunlardır: Edime,
Haleb, İzmir. Paşanın eserine yal­
nız kendi devleti değil Rumanya 
ve Sırbistan gibi komşu devletler 
de gıpta ediyorlardı. Ulahlarla 
Sırblar kendi memleketlerinin de
Paşa halka faydalı olmayı kö- 
kiinden yakalamak için işe çocuk­
tan başlamayı da unutmamıştı. 
Daha Nişte iken açtığı «Islahhane» 
ye müslüman ve hıristiyanlardan 
kimsesiz çocukları alarak o mües- 
seseyi bir sanat mektebi haline 
koyduğu gibi ondan daha mükem­
mellerini de Sofya ile Rusçukta 
açtı. Bu çocuklar araba fabrikasın­
da çalışıyorlar, «Tuna» gazetesinin 
çıktığı matbaada mürettiblik ya. 
pıyorlar: hem onlar yetişiyor, hem 
kurulan müesseseler faydalanıyor. 
Çiftçileri kalkındırmak için de Zi­
raat Bankaları açtı, nümune çift, 
likleri kurdu, ziraati asrileştirmek 
için çiftçilere Avrupadan orak ve 
harman makineleri getirtir.
* * *
Paşanın 350 binlik muhacir me­
selesini halli de heybetli bir him­
metti. Hep Kafkasya taraflarından 
gelen muhacirleri yerleştirdi, onla-
«Tuna Vilâyeti» gibi olmasını İs­
teyip özlüyorlar. Paşaya karşı 
diş bileyen yalnız bir can düşman 
var: İstanbuldaki Rus sefiri İgna- 
tiyev. Artık Bulgarları Slav entri­
kalarına alet etmeğe imkân kal­
mamıştı. Rus sefiri Mithat Paşayı 
oradan kaldırtmak için sarayda fı­
rıldaklar çevirdi, Âli ve Fuad Pa­
şaların metaneti sayesinde sökme­
di. Mithat Paşaya iki defa suikasd 
yaptırttı, para etmedi. Bulgaris- 
tanda ihtilâl çıkarttı, Paşa derhal 
bastırıverdiği için o da suya düştü. 
Nihayet saraya yağdırılan büyük 
rüşvetlerle emeline ermiş, Mithat 
Paşa Şûrayı Devlet Reisliğine ge­
tirtilerek Tunadan kaldırılmıştır.
Şimdi Suudi Arabistan Kralile 
yapılan dostane andlaşma sayesinde 
Mithat Paşanın Taif metfenindeki 
kemikleri vatana getirileceği habe­
ri üzerine Rasih Kaplanın sözü ku­
laklarımda çınladı: «Şu Meclisten 
bir iki yüz tane Mithat Paşa gibi 
vali çıkabilir.» Mithat Paşa yalnız 
hiç eşi olmıyan bir vali değil, o 
bütün Rumelinin son fatihiydi. O- 
nun Taif metfeninden gelecek Ke­
mikleri mukaddestir. O büyük a- 
dam aynı zamanda milletin hürri­
yet ideali uğruna can veren bir şe- 
hid olduğu için.
Komşu Prezrin eyaleti Arnavud- 
lar diyarı. Orası daha feci bir kay­
nayış içinde. Yakovalılar hükümet 
memurlarını kovmuşlar, ayaklanan 
İpek halkı askerî hastaneyi bas­
mış. Memlekette ihtilâl var. Dev­
let bu işin çaresini Prezrin eyale­
tinin de Nişe ilhakında buldu. İsa­
bet olmuş. Mithat Paşanın elinde 
sanki bir sihirbaz değneği var. Ne­
reye dokunursa orası bambaşka bir 
hale geliveriyor. Prezrin eyale­
tinin ana derdi kan davasıdır. Pa­
şa, kan davalarını diyet karşıliğile 
halletmenin yolunu buldu. Devletle 
halk gene karşılıklı yeminler ve 
canlı rehinelerle sözleştiler. Dört 
ayda dört bin kan. davası diyetle 
ortadan kaldırılmıştı. Kimse silâh­
sız gezemezken şimdi silâhlı kimse 
yok. Cehennem Prezrin Nişe ilhak 
edilmekle o da cennete dönüverdi. 
* * *
Tuna kıyısındaki Vidin ve Si- 
listire eyaletleri de berbad. Ruslar, 
Bulgarların mağduriyetini parmak­
larına dolayıp Avrupayı kışkırt­
makla uğraşmaktadırlar. Ne yap­
malı? Devlet bu iki eyaletin de 
Mithat Paşanın idaresine verilme­
sini uygun bulur. Paşanın teklifile 
İstanbul, eyaletler yerine vilâyet­
ler teşkilâtını kabul etti. Paşa, dört 
eyaletten meydana gelen yeni te­
şekküle «Tuna Vilâyeti» adını ve­
rir. Bir de «Vilâyetler nizamname­
si» vücude getirdi. Yedi sancaklı, 
kırk sekiz kazalı, altı bin köylü bu 
koskoca ülkeye AvrupalIlar «Bul­
garistan vilâyeti» dediler. Vilâye­
tin merkezi Rusçuktur. Paşa, ileri­
deki «Kanunu Esasi» ve «Meclisi 
Mebusan» a bir hazırlık olmak ü- 
ızere yeni nizamname mucibince 
teşkilâta girişiyor. Köylerde ihtiyar 
meclisleri, kazalarda idare ve dea- 
vi meclisleri, bunların üstünde san­
caklardaki meclisler, ve hepsinin 
üstünde vilâyet merkezinde yılda 
bir toplanan umumî meclis. Bu 
meclislerin hepsi halkın intihabile 
meydana gelmektedir. Bir devlet 
kadar büyük Tuna vilâyetinde Mit­
hat Paşa da valiliğin çok üstünde 
bir hükümdar, ve hükümdarlığın 
da kat kat üstünde bütün halkı 
kendine bağlamış bir baba gibi.
Paşa bu devlet cesametli vilâye­
ti kendi kendine kalkındırmanın 
yolunu buldu. Herşeyden önce 
şose lâzım. Pars yok. Fakat bilek 
ve emek var. Vali bütün halka e- 
meğin ne kıymetli bir para olduğu 
nu anlatır. Şevke gelen halk, harıl 
harıl çalışıyor. Üç yılda iiç bin ki­
lometrelik şose ve 1420 köprü ya­
pıldı. Diğer büyük hamle: Çiftçi, 
murabahacının esiridir. Derhal ban 
kalar kurmağa imkân yok. Paşa-
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 8 4 7 4 9 0  1 0 *


Mukaddes kemikler

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository