Taha Toros Arşivi, Dosya No: 10-Abdullah Cevde

Meriç, Cemil

Istanbul Sehir University Repository

UNUTULAN BİR HÜMANİST
Ebüzziya Tevfik, «velinimet!»i II. Abdülhamid’* in «hakipayi şahanesi» ne takdim ettiği bir 
arizede şöyle diyordu: «jön fesede namına el- 
yevm İsviçre'de bulunan hey’eti neşriyenin başına 
geçmiş olan doktor Cevdet söz anlar bir adamdır. 
Bunun neşriyatı küstahanesi hiç şüphe etmem ki sai- 
kai yeis iledir. Bu adama söz dinletebileceğim! ve ya- 
veri-i teveccühü şahaneleriyle- böyle neşriyatı saki- 
meye hatime çektirebileceğimi ümit ederim». Filha­
kika «jön fesedesi»nin naşiri efkârı doktor Cevdet’i 
hamiyyetli dostlarının hayırhah ikazlarıyla yumuşa­
mış görüyoruz. 30 Nisan î 900’de kaleme aldığı bir 
istirhamnâmeye şöyle bir ithafla başlıyor: «Şevketlti, 
kııdretlü velinimetimiz padişahı tslâmpenah hazretle 
ri».. Sonra, efendisine teşekkürlerini sunuyor: «İh­
san buyrulan yüzelli lirayı bâ kemali ihtiram ve nıu- 
bahat aldım» v.s. «Sefareti seniye sçrtabibi» Abdul­
lah Cevdet, Mabeyni Hümayun Baş Kitabetine yaz­
dığı bir başka tezkirede, «atabei felek mertebei haz-
Mazhar Aykut
CEMİL MERİÇ
reti zillullahı fil âlem» (Allah'ın dünyada gölgesi) 
olarak vasıflandırdığı padişahtan, «terakkisi olmayan 
sertabiblikten» alınarak Avusturya sefaretine ikinci 
kâtib tayin edilmesini istiyor.
Bir devrin vakur, yiğit ve dürüst diye tanıdığı 
bütün bir aydınlar zümresini pespaye bir hafiyeler 
güruhu olarak teşhir eden emekli bir binbaşı (Asaf 
Tugay), «bunlar Avrupa’ya ne diye kaçmışlar, sonra 
bu derece riyakârlığa neden lüzum görmüşler? File­
rinde doktorluk gibi bir sanatları varken dilenmişler 
durmuşlar. Sonra vatanperver, hamiyetperver, feda­
kâr, kahraman olarak ortaya çıkmışlar. Ne madrabaz. 
İlktir bu?» diyor (İbret, Abdülhamid'e verilen Jurnal­
ler ve Jurnalciler). Acaba haklı mı?
Tarihin dışına itilmiş bir halk; yabancılaşmış bir 
bürokrasi; zekâsının bütün gücüyle imparatorluğu bi­
raz daha yaşatmaya çalışan, nuızdarip, müvesvis bir 
hükümdar. Ve hasta adamın tabutu başında, kâh 
dişlerini gıcırdatarak, kâh şehvetle gülümseyerek nö­
bet bekleyen «dost» devletler.
Avrupa’nın bütün güzideleri taçlı soytarılar kar­
şısında asırlarca clpençc divan durmadılar mı? Ab­
dullah Cevdet, neden metbuuna «zillullahı fil âlem» 
diye hitap etmesin? Meşrutiyet aydını, halkı küçük 
görür. Bayrağını taşıyacağı İçtimaî bir sınıf yok. İr­
fanı «tebdil-i tabiiyet» eden o bedbaht zümrenin tek 
alkışçısı ekalliyetler ve Avrupa. Bir Mısır prensi, bir 
Fransız Îordu, veya bir İngiliz markisi. Yabancıya el 
açmak, kurtuluşu intiharda aramak demekti. Bütün 
bir intelijansya nasıl göremedi bu hakikati? Göreme­
di, çünkü gözleri bağlanmıştı. Mektepler, mürebbiye- 
ler, Tercüme Odası v. s,
Abdullah Cevdet, bu talihsiz kafilenin en dürüst, 
en samimi temsilcilerinden biri. Bir yangından kaçı­
yordu genç doktor. Trablustan Avrupa'ya kanatlanan 
gemide bir Namık Kemâl vardı; daha genç, daha kül­
türlü bir Namık Kemâl. Bavulunda Biichner, dudakla­
rında ateşin mısralar:
«Tariz edince hakka bidad-ı şehriyarî,
« Oldu bize Fransa mehfay-i ihtiyarî
«Düştük ciida vatandan, lâkin vatan yolunda
«Piir cuuştur gönülde sevday-ı cansiparî.»
Biichner bir uçurumdu, Paris bir Babil- Şairi 
politika bekliyordu Paris'te, ne istediğini bilmeyen, 
şuursuz ve hiyanete çok benzeyen bir politika. Mil-
lü
letler arası maceracılar aldı etrafını: Arap Mağmu- 
mî, Çerkeş Mehmed Reşid, Arnavut İbrahim Te- 
rho.. ve daha karanlıkları. Selim Faris, Halil Ga- 
nem... Cevdet, padişaha savaş açan bir gazetenin baş 
yazarı oldu: Osmanlı. Halka yayılamadı gazete. Halk 
halifeye bağlıydı. A. Cevdet, anlayamadığı bu mu­
halefet karşısında kitle psikolojisini tanımak ihtiya­
cım duydu. Felsefeden psikolojiye, Büchner'den Le 
Bon’a geçişi bundan. Gazete kapandı. Bu acı tecrü­
benin A. Cevdet'e öğrettiği şu: halkı terbiye etmek 
ve onu medeniyet akımına katmak lâzım. Politika 
sonraki iş. Namık Kemâl ve arkadaşlarına göre, ba- 
tılaşmak parlamenter bir rejim kurmaya çalışmaktı. 
A. Cevdet, kültür dâvası halledilmeden siyasetle uğ­
raşmanın manasızlığına inanır. Bu tarafıyla Ahmed 
Mithat’ın devamıdır. Her taassuba düşman, her ye­
niye açık bir tecessüs. Padişah, bu serazad fikir ada­
mım elbette ki yurduna kazandırmak isteyecekti. Tu- 
gay'm madrabazlık diye vasıflandırdığı hadiseyi bir 
kere de A. Cevdet’den dinleyelim: «anlamıştım ki, 
okuyucuları yüz adedini geçmeyen, kuru sözlerle, 
kuru kafalara ab-ii tab vermek» imkânsız. «O kadar 
güzide siyasî mahkûmların tahliyesine ve bir dereceye 
kadar terfihine muvaffak da olunca, hükümet-i sani­
yenin bir memuriyet kabulü hakkırıdaki teklifini red 
dedemcdim.» Bir madrabazlık mıydı bu? Bir avuç 
maceraperestin karanlık ve şüpheli emelleri uğruna, 
asaletine inanmadığı bir kavgaya devam mı etmeliy­
di? Bizce, kahramanlık hatada ısrar etmemektir. Cev­
det, hakkı olan bir memuriyeti kabul etmekle hem 
birçok insanı kurtarmış olurdu, hem Türk irfanına 
büyük bir hizmette bulunmak imkânına kavuşurdu. 
Filhakika, Içtihad bir parça da bu yumuşak başlı­
lığın meyvesidir. 1904'de kurulan derginin tek he­
defi, Türk okuyucusuna Batıyı tanıtmaktı. Batılaş- 
mak, Batı fikriyatım hazmetmekti, doktora göre. 
Islâm dini sade ve makûldü, İçtimaî bir terbiye va- 
sıtasıydı. Derginin adı bile gösteriyordu ki, doktor 
îslâmiyetten uzaklaşmak niyetinde değildir. «Sami­
mî emelimiz, gerek iç gerek dış boyunduruklardan 
kurtulmuş, vatandaşlarının hepsinin birlik halinde ve 
kardeş oldukları, ırk ve din farklarının yok edildiği 
bir Türkiye görmektir. En az tenevvür etmiş olan 
unsur müslüman unsurudur».. «Uzun tecrübeler neti­
cesinde gördüm ki, ışık hıristiyan dünyasından gelir­
se Müslüman ruhu ona bütün kapıları kapayacaktır. 
Biz ki Müslüman damarlarına yeni bîr kan akıtmak 
vazifesini üstümüze alıyoruz, «ilerici» prensipleri biz­
zat Islâm müesseslerinde aramalıyız» diyordu. İşe 
kendimizi tanımakla başlamalıydık.
Batıcılık şuursuz bir teslimiyet değil bir fetihdi., 
Cevdet'e göre, Lucrece’den Guyau’ya kadar bütün 
hâzinelerin fethi. Doğuyu Batı ile zenginleştirecektik, 
ama Doğunun büyük değerlerini tanıdıktan sonra. 
Şahaserleri okuyacaktı halk, kalbi de kafası da geniş­
leyecekti. ihtilâller faniydiler, kanla kazanılan zafer 
ler kanla silinirdi. O, ihtilâli zihinlerde yaratmak
YÎOLCULUK --------
«Aziz şair İlhan Geçer'e»
Şu tiren'in içindeki 
Uzağa giden yolcular :
Beni size çeken ne ki,
Bende de yolculuk hali var.
Kalbiniz daha duygulu,
Titreyip durur içiniz,
Bakışlarınız buğulu':
Üzüntünüz. .. sevinciniz!..
Kiminiz gurbete genç çıkmış,
Sılaya döner ihtiyar..
Kiminiz gurbet acısın 
ilk  defa can evinde duyar.
Gönlünüz gibi efkârlı 
Dağlar, vadiler, ovalar:
Bu tepenin önü karlı,
Şu tepenin ardı bahar!..
Ne olur, gelebilseydim ben de 
Sizinle son durağa kadar!?..
Şu kayıp geçen tirende 
Uzağa giden yolcular...
İ L H A N  S O N U Ç  -----------------------
istiyordu. Türkler. İslâm âleminde kültür öncüsü ol­
malıydılar: «Türkiye hükümeti umum müslüman 
hükümetlerin en kuvvetlisi ve nisbeten en müterakkî­
sidir. Müslümanlar Türkçeyi öğrenmelidirler ki., te- 
rakkiyat-ı maddiye ve maneviyelerinde müstefit ve 
müstefiz olabilsinler».. «Müslümanlar terakkiyat-i 
medeniyeyi ancak müslüman bir menbadan istinbat 
ve kabul ederler». Cevdet'in bu büyük rüyası ger­
çekleşse, Islâm âlemi bütün husumetlere karşı koya­
cak bir kale olmaz mıydı? Aynı mukaddeslere ina­
nan insanlar, dualarını aynı dilde yapsalar, şarkıla­
rım aynı dilde söyleseler, aynı kelimelerle düşünse­
ler, çözülürler miydi? Doğru söylüyordu Cevdet. 
Şarkın Cihangir ruhuydu Türk, milyonları zaferden 
zafere kanaflandırmıştı. Şimdi de manevî fetihlerin
11
serdarı olmalıydı. Çağataycaya, yakutçaya heveslen­
mek çocukça bir davranıştı. Batı türkçesi, bütün 
türkçeler içinde en gelişmişi, en aydınlığı, en mükem­
meliydi. Osmanlı, diliyle de öncülük etmeliydi öteki 
Tiirklere.
O hassas zekâ, o büyük tecessüs, o tedirgin rııh 
politikacı olamazdı, olamadı da. Bütün mabetleri do­
laştı, bütün resullere sordu yolunu. Büchner'in öldür­
düğü Tanrıyı kendi içinde buldu nihayet:
■ «Mabudum fazilet fikri, namazım 
«Sevmektir her canı, âciz, muktedir.
«Kıbiem nihayetsiz feza, yıldızlar 
«Teşbihimin altın taneleridir!»
«Her yaptığı hayır, her hayıra kadir» bir tanrı.
III
Elbet bir güıı demiştim 
Elbet bir giin geçecek bütün bunlar 
Geçeceğiz hepsini kirli san bir vitrin gibi 
Bu çok eski firavun günlerini
IV
Gün bir ay olur yıl bir ömür 
Çekilir çekilir bitmez günlerin teşbihi 
insan ansızın bir rüyaya gömülür 
Artık duyulan «desti tehî desti tehî»
«Hayatının sonuna doğru, Hüseyinzade Ali, A. Cev­
det'in bu temel panteizmine işaret ederek, onun «din­
siz bir dindar» veya «dindar bir dinsiz» olduğunu 
söyleyecek ve A. Cevdet de bu gibi bir tarifin doğ­
ruluğunu teyid edecekti» (Ş. Mardin). Büyük Celâ- 
leddin'i «Dilmesti-i Mevlâna»dan öğrendim. Hay- 
yam'ı A. Cevdet okuttu bana. Şüphenin acı zehrini 
onun sunduğu kadehte tattım. îçtihad olmasa ben de 
olmazdım. Ben yani bütün bir nesil. Her ışığa koş­
tu Cevdet. Arada bir mezarların «yakamoz»unu ha­
kikî nur, yalancı peygamberleri mürşid sanması mu­
kadderdi. Bir tarafiyle bir fikir donjuamyöı Cevdet 
bütün büyük tecessüsler gibi. Kimleri tatmadı ve ta­
nımadı. irfan has bahçesiydi onun. Bir promethe te­
cessüsü ve susuzluğu. Bu memlekete bir kütüphane 
kazandırdı. Hepimiz bir parça onun şakirdiyiz. Ziya 
Gökalp şöyle diyor üstad için: «İstanbul yangınları 
imar bakımından belediyeye ııe hizmet ediyorsa, A. 
Cevdet’in yazıları da fikir hayatımıza o türlü hizmet 
ediyor».. «Abdullah Cevdet de eline balta almış, yı­
kılması gerekli kanaatları yıkıyor, bu bir hizmettir» 
(Bkn. M.E. Erişirgil, Bir Fikir Adamının Romanı, 
s. 35). Yalnız o kadar mı? Türk düşüncesine tesa- 
muhu, hür-endişliği kim getirdi?
Doğru, Cevdet bir put kırıcıdır. Ojas'ın ahırını 
temizlerken ahırın bir duvarını da yıkar. Ne yapa 
lım: ateşpayı der geçeriz.
Cevdet’in fikir dünyası bir tezadlar mahşeridir. 
O çok defa kalbiyle düşünür ve kafasiyle hisseder. 
Bir yandan Goethe okutarak İçtimaî bünyeyi değiştir­
mek ümdi, bir yandan ırkların önceden çizilmiş bir 
kaderi olduğuna inanan Le Bon'a sarılış. Ama tezad 
tabiatın kanunu değil mi, tabiatın ve dehânın? Öy­
le sanıyorum ki, Cevdet'in gerçek «enis-i ruhu» şa­
ir Guyau'dur: sosyal’i biyolojik’e bağlayan, sanat 
felsefecisi ve filozof Guyau. Cevdet'in:
«Bin kalp olurum da okla mecruh 
«Bir kalbe nişan alan ok olmam 
«içmem su susuzların elinden 
«Açlar arasında ben tok olmam.»
Kıt’ası, «Bir Filozofun Şiirleri»ne bir ikiz hem 
şire kadar benzer. Cevdet, aradığı büyük ve hudut­
suz vatanı irfanda buldu. Bulabildi mi acaba? Büc- 
hner. Le Bon, d'Holbach. Dozy.. birer yol arkada­
şıydılar, çabuk ayrılman birer arkadaş. Cevdet, on­
lardan çok Byron’a, Hayyam’a, Mevlâna'ya yakın­
dır.
«Biz kâbeye sermest-i muhabbet gideriz 
«Bir saltanat-ı camia ü derbederiz 
«Bin râbita-i hak bizi halka bağlar 
«İncinmeyi incitmeye tercih ederiz.,.
diyen A. Cevdet, asrımızın en büyük Türk hü­
manistidir.
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 8 4 9 6 8 0 1 0
12


Unutulan bir hümanist

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository