Taha Toros Arşivi, Dosya No: 70-Halit Fahri Ozansoy. Not: Gazetenin "Hafta İçinden Notlar" köşesinde yayımlanmıştır

Ozansoy, Halit Fahri

Istanbul Sehir University Repository

I$ Sayfa mquseaa
Hafta içinden notlar:
Edebiyat ve söz sanatı 
terimleri sözlüğü hakkında
(Baştarafı 4 üncü sayfada) 
yalnız kendi hiç şaşmaz sandıjt 
lan arama ve araştırma usulle 
findeki ifratları ve bu işe yazı 
Jianatk&rlarmı yaklaştırmamak 
hususundaki gayret veya menfa 
etleridir ki, aslında çok güzel ve 
;ok doğru olan bir hareketi za 
man zaman gülünç etmekten 
kurtaramamıştır. Bu hakika - 
tin, sen Türk Dil Korultayın- 
fi a, evvelki Kurultaylardan, ta 
jnamile başka ve tamamile hür 
Mr hava içinde münakaşa edil­
diği de inkâr edilemez. Nasıl ki 
Türkiye türkçesinin kabulü bu 
serbest münakaşanın doğurdu­
ğu güzel bir netice ve 30 kişilik 
ilim heyeti de bu neticenin ne­
ticesidir.
Yalnız şuna esef edilebilir ki, 
bizim bu sütunlarda seneler - 
dir müdafaasını yaptığımız ve 
lüzumuna işaret ettiğimiz yazı 
sanatkârları bu heyetin içinde 
de iki. üç kişiyi geçmemektedir.
Her nedense korultaym son 
gününde, siyaset, bu işe de ka­
rışmıştı.
Haşan Reşid Tankut, Büyük 
Millet Meclisindeki son Türk 
Dil Kurumu müdafaasında, uy­
durma diye hücuma uğrayan 
gedmelerin ayrı ayrı üniversite 
mütehassısları tarafından bu - 
Umduğunu, bunların kuruma 
yollandığını ve kurumca da dil 
kurallar1 esasına göre incelen­
dikten sonra kabul edilmiş o l­
duklarını uzun uzadıya anlat­
tı. İşte asıl illet burada başlı­
yor. Çünkü herhangi ilim te­
rimlerini ele alsak, bu inceleme 
Ierin pek öyle iddia edildiği ka­
dar sıhhat ve isabetle yapılma 
dığını görüyoruz ve bunu, bu 
haftaki yazımızda, «Edebiyat 
ve söz sanati terimleri sözlüğü 
nün rast gelen ötesinden beri - 
sinden aldığımız misallerle ko­
layca ispat edebileceğimizi de 
sanıyoruz.
«Edebiyat ve söz sanati terim 
leri sözlüğü» içinde, zevke uy­
gun kelimeler kadar uygun ol- 
mıyaıılan da var. İyi buluşlar 
kadar iyi olduklarında tered - 
diid uyandıranlar da bir hayli 
göze çarpıyor. Bazı buluşlara 
fena değil diyoruz, bazıları için 
de hayret veya istihza ile du­
dak büküyoruz. Sonra görüyo­
ruz ki, ecnebi edebiyatlarının 
ve ecnebi dillerinin bazı tek ve 
ya çift kelimeli terimlerine kar 
şılık ararken de garabetlere dü 
şiilmekten kurtulunmamıştır.. 
Aşağıdaki misallerle bunları be 
lirtebiliriz.
Önce şu zevksizliklere bakın!
Bir kelimenin ailesi yerine 
«ayle» si!
Mısra yerine Dizge..
Fransızca «harangue» in ve 
bizim şimdiye kadar «hitabe » 
yahud «hitabet» diye kullandı 
ğımız kelimenin öz türkçesi ne 
imiş biliyor musunuz? işte: 
Ayta. Hitabetmek anlamına 
<ia (bakın, anlamı, manâ yeri­
ne. ne güzel, zevkimiz incinme­
den kullanabiliyoruz), evet, bu 
anlamada şu karşılığı bulmuş­
lar: Ayıtmak.
Nazire, Divan Edebiyatının 
özel kelimelerinden biridir. Söz 
lüğün «Önsöz» ünde, Divan E- 
debiyatı terimlerinin oldukları 
gibi bırakılacakları yazılıdır., 
Çünkü bunlar tarihe mal olmuş 
İarmış. Fakat buna bir de, ge­
nel edebiyat terimleri kavra­
mı iddiası ortaya atmışlar. Bu 
iddiaya göre, nazireyi de değiş 
tirmişler, olmuş bu mefhum; 
Benzek, nasıl, beğendiniz mi bu 
nu? Bu da «dizge» gibi bir zevk 
sizlik. Redifin yerine de «ardıl» 
kelimesini icad etmişler. San­
ki bütün bu attıkları keli­
melerin tarihî bir değeri ve 
bir çeşnileri yokmuş gibi!
Teşbih yerine «benzetme» yi 
beğeniriz amma, benzek hiç o- 
na benziyor mu?
Şu soğukluğa ne buyrulur; 
Benzek li uyum. Bunu eski ede­
biyat kitaplarındaki «aheng-i 
taklidi» nin yerine uydurmuş - 
lar. Daha zevkli bir şey bulu­
namaz mı idi?
Yukarıda «redif» kelimesine 
karşılık «ardıl» ı bulduklarını 
feöylemişdik. Fakat bu değiştir 
melerde de bir tek sistem kul­
lanmamışlar. Meselâ «asalet» 
kelimesini olduğu gibi bırakmış
lar. Bence çok isabet etmişler, 
fakat kendileri İçin bir ikilik 
yapmışlar!
Alın si£e «Tasvir» karşılığı 
bir tuhaf kelime; Betim. Be­
timlemek de tasvir etmek! Ko­
nuşma dilinüzç kadar girmiş o 
lan tasvir Kèîimesi dş değişti­
rilir mi? Bu, ne ifrattir!
Hani, birden doğan bir ilham 
İle yazılan yakılara, şiirler? «ir­
ticai» ile yazdı deriz ya... İşte o 
kelimçye karşılık şunu bulmuş­
lar: DoğaclaVna! Allah aşkına 
bu kelimeyi kim kullanır?
«Tahkiye» nin karşılığı «hikâ 
yeleme» olmuş. Bence, bunu, 
hikâye şekline koymak tarzın 
da ifade etmek, ihtimal daha 
tabiî bir dil olurdu.
Ama:ı. şu kelimey de bakın: 
Çalım. Sakın bunu, çalım sat­
maktaki çalıriı ile karıştırma­
yın. Bu çalım başka çalım! 
tournur demekmiş! Yanında 
da açıklaması var: Bir cümle
deki kelimeleri, maksada göre 
sıralama tarzı.
Divan edebiyatının tarih de­
ğeri taşıyan kelimelerinden biri 
de «Mahlas» tır. Halbuki bunu 
da değiştirmişler ve şu kelime­
yi teklif ediyorlar: İmza beyti. 
Oldu rnu ya... Kelimeyi olduğu 
gibi bırakmalı!
«Şiir» yerine «deyiş» demeli 
imiş. Ne lüzumu var? Bunu an 
cak Nurullah Ataç kullanır ... 
Bizlere göre değil!
Ya hele «Serbest nazım» a 
karşı ne bulsalar iyi: Özgür na 
zım. Fesüphanallah!
«Kafiye» yi de değiştirmeğe 
kalkmışlar- İşte teklif ettikleri 
karşılık: Uyak. Yalnız halk şiir 
lerinde kafiyeye «ayak» derler. 
Onu olduğu gibi bıraktığımıza 
göre mi başka şiirlerdeki kafi­
yeyi de ses bakımından o keli­
meye benzetmeğe; çalışacağı#? 
Uyak! Ne münasebet!
Bununla beraber, iyi buluşlar 
da vardır. Meselâ, istiare yeri­
ne «iğretilnıe» gibi ,. IÇapalı iğ- 
retileme, açık lğretileme.. fena 
değil!
Garp edebiyatına aid, Fransız 
ca kelimelerin karşılıklarına ge 
linçe, bir hayli acayipliklerle 
karşılaşıyoruz.
Bir kere, bir takım çok alışıl­
mış olan terimleri türkçeleştir- 
meğe kalkmak doğru değildir.. 
| Halbuki bunu yapmağa kalk - 
, mışlar. İşte böyle kelimelerden 
asılları ile beraber karşılıkla - 
rından bazıları:
Réalisme =  Gerçekçilik.
Surréalisme =  Üst gerçekçi­
lik.
Pesikolojik Roman =  Çözüm 
teme romanı.
Populisme =  Halkçılık
Cubisme =  Somculuk,
Symbolisme =  Simgecilik.
Bana öyle geliyor ki, bunlar, 
fazla gayretlerdir!
' . Ya şuna ne buyrulur: İra ko 
medisi, ira romanı. Karakter 
komedisi ve romanı yferine! 
Hele bir nevi piyes ismi olan 
«sotie» ye «deli oyunu» tabirini 
bulmaları gülünecek şey.
Tefrika (feuilleton) yerine bö 
lün(n ile). Kısım mukabili de 
bölüm, Bunlar, kolay ayırdedi 
lebilir mi?
i Ditiramb kelimesi «dithyram 
! be» in karşılığı. Peki amma, bu 
I kelimenin aslı Yunancadır, o 
halde neden ditirambos denme 
1 miş?
i Bazan çok yii bulunmuş kar- 
' şılıklar da var:
| Pastoral =  Çobansı şiir,
ı Comédie d’intrigue =  Dolan-
! tılı komedi.
Drame liturgique =  Âyin dra 
mı.-  ;  T < * * ' v  t  • -  •
Fakat, «Comédie héroïque» 
karşılığı olarak, «Büyükler ko» 
medisi» denebilir mi? Büyükle­
rin kahramanlıkla ne ilgisi 
yar? Pek uzak bir tedai!
«Chanson de - Geste» karşılı­
ğı, «Kahraman destanı» da uy 
muyor. Umumiyetle, destandan 
farkı ne bunun? Başka bir şey 
buljnalı, yahud kelimeyi olduğu 
gibi muhafaza, etmeli!
Ne ise, şükür, lirik, kelimesi­
ne dokunmamışlar. Fakat in - 
san soruyor: O halde, realizm, 
natüralizm gibi kelimelere ne 
den Türkçe bir terim aramağa 
kalkmışlar?
İyi buluşlardan bir nümune: 
Ağırlama- Ballade’ların sonun­
daki «envoi» karşılığı.
Netice olarak şunu söylemek 
isterim ki, bu terimlerin aranı 
şmda çok gayret sarfedildiğl 
görülüyor. Takdir edilir. Ancak, 
sistem karşıklığı var. Bunu işa­
ret etmek, bilhassa vazifemdir.
«Roman humoristique», «Nek 
reh roman» olmuş. Bilmem be 
nim hoşuma gitti. Nükte keli­
mesini de hamdolsun muhafa­
za etmişler, esprit mukabili.
Aman, yazıma son vermeden 
unutmadan kaydedeyim. Şu 
eski tabirlerden «hafız-ı kütüp» 
yeni bir kelime ile ne biçim» 
girmiş bilseniz! Buyurun: Ki­
tap sakınanı. Bunu, kim kulla­
nır, kim yazar? İnsaf!
; Sözlükte karşılığı henüz bu- 
lunamıyan kelimelerden biri, 
«Edebiyat» kelimesidir. Bence, 
hiç zahmet etmeseler! o  keli­
me, bizim için pek tatlıdır.
Ne ifrata, ne tefrite... Dil, ta 
biî seyri ile yürüyor. Anıma, o- 
nu hızlandıracak harektleri de 
kösteklemeğe, baltalamağa hak 
kımız yok. Sel gider, kumu ka­
lır. Dil araştırmalarının da mu 
hakkak böyle faydalı kazançla­
rı olacaktır. Yapılanı yıkmağa 
değil, düzeltmeğe ve yerine da­
ha iyisini, daha mâkulünü koy­
mağa çalışalım. Dil yolunda da 
iyilik ancak buradadır.
HALİT FAHRİ OZANSOY
Taha Toros Arşivi
0 0 1 5 1 4 9 4 1 0 0 6


Edebiyat ve söz sanatı terimleri sözlüğü hakkında

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/173033/3/001514941006.pdf

Edebiyat ve söz sanatı terimleri sözlüğü hakkında

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository